Кіріспе

Нейропсихофармакология журналы – психофармакологиямен (дәрілердің санаға тигізетін әсерін зерттеу) және негізгі нейроғылыммен байланысты пәнаралық ғылым. Ол мидың дәрілерге қалай әрекет ететінінің нейрондық механизмдерін, сондай-ақ нейропатология, фармакодинамика (дәрі-дәрмектің әсер етуі), психиатриялық аурулар мен сананың күйлерін зерттеуді қамтиды. Бұл зерттеулер нейротрансмиссия/рецепторлық белсенділік, биохимиялық процестер және нейрондық тізбектер деңгейінде жүргізіледі. Нейропсихофармакология психофармакологиядан "қалай" және "неліктен" деген сұрақтарға жауап беру артықшылығымен ерекшеленеді, сонымен қатар мидың басқа да функцияларына қатысты мәселелерді де қарастырады. Сәйкесінше, бұл саланың клиникалық аспектісіне психиатриялық (психоактивті) және неврологиялық (психоактивті емес) фармакологиялық емдеулер кіреді. Нейропсихофармакологияның жетістіктері мазасыздық бұзылыстары, көңіл-күй бұзылыстары, психоздық бұзылыстар, дегенеративтік бұзылыстар, тамақтану және ұйқы мінез-құлқының зерттелуыне тікелей әсер ете алады.

Тарих

Опиум, алкоголь және кейбір өсімдіктер сияқты дәрілерді адамдар мыңдаған жылдар бойы азапты жеңілдету немесе сананы өзгерту үшін пайдаланған, бірақ қазіргі ғылыми дәуірге дейін осы заттардың қалай әрекет ететіні туралы білім шектеулі болды, ал фармакологиялық білім көбінесе біртұтас модельге емес, байқаулар тізбегінен тұрды. 20 ғасырдың бірінші жартысында психология мен психиатрия көбінесе феноменологиялық сипатта болды, себебі пациенттерде байқалған мінез-құлық немесе тақырыптар балалық шақ өмірі, мұрагерлікке көшкен бейімділіктер немесе мидың нақты аймақтарына келген зақымдар сияқты шектеулі факторлармен байланыстырылатын. Ақыл-ой функциясы мен дисфункциясының модельдері осы байқауларға негізделген. Шындығында, психологияның мінез-құлық саласы ми ішінде болып жатқан жағдайды мүлдем ескермей, көптеген психикалық дисфункцияларды «бағдарламалық» қателер деп қарастырды. Сол кезеңде жүйке жүйесі микроскопиялық және химиялық деңгейде зерттелді, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін болған бірнеше жаңалықтарға дейін клиникалық салалармен өзара тиімділік болған жоқ. Нейропсихофармакология 1950 жылдардың басында MAO тежегіштері, трициклді антидепрессанттар, торазин және литий сияқты препараттардың ашылуымен қалыптасқан деп есептелуі мүмкін, олар депрессия және шизофрения сияқты психикалық ауруларға қатысты белгілі бір клиникалық ерекшеліктерді көрсетті. Осыған дейін осы күрделі ауруларды бағытталған емдеу әдістері дерлік болған жоқ. Ми тізбектері мен нейротрансмиттер деңгейіне тікелей әсер ететін маңызды әдістер – префронталды лоботомия және электроконвульсивті терапия болды, соңғысы бұлшықеттерді босаңсытатын препараттарсыз жүргізілді және екеуі де пациентке айқын физикалық және психологиялық зиян келтірді. Қазіргі кезде нейропсихофармакология деп танылатын сала психиатриялық медицинаның ядросында біріккен көптеген бұрын оқшауланған салалардың өсуі мен кеңеюінің нәтижесі болып табылады және психиатрлардан бастап генетика және химия зерттеушілеріне дейін кең ауқымды мамандарды қамтиды. Осы терминнің қолданылуы 1990 жылдан бері бірнеше журналдар мен институттардың, мысалы, Венгрия нейропсихофармакология колледжінің құрылуымен күшейді. Бұл қарқынды дамып келе жатқан сала белгілі бір дәрежеде өзгеріске ұшырайды, өйткені зерттеу гипотезалары көбінесе жаңа мәліметтер негізінде қайта құрылады.

Шолу

Нейропсихофармакологияның психологиялық аспектілеріне қатысты негізгі тұжырым – барлық сана жағдайлары, соның ішінде қалыпты және есірткі шақырылған өзгерістер, сондай-ақ психикалық немесе когнитивтік бұзылыстарға байланысты аурулар, түбінде нейрохимиялық негізге ие, ал жоғары деңгейде – орталық нерв жүйесіндегі белгілі бір тізбектерге байланысты. (Сондай-ақ: Нейрон доктринасы) Осылайша, мидағы жүйке жасушаларын немесе нейрондарды түсіну сананы түсінудің кілті болып табылады. Бұл механизмдерді жануарлардың генетикалық модификациясы, функционалдық магниттік-резонанстық томография (fMRI) сияқты бейнелеу әдістері және тірі тіндердегі таңдамалы байланыстырушы заттарды қолдана отырып, in vitro зерттеулер арқылы анықтауға болады. Бұл нервтік белсенділікті түрлі сынақ жағдайларына жауап ретінде бақылауға және өлшеуге мүмкіндік береді. Басқа маңызды бақылау құралдарына позитрон-эмиссиялық томография (PET) және жалғыз фотондық эмиссиялық компьютерлік томография (SPECT) сияқты радиологиялық бейнелеу кіреді. Бұл бейнелеу әдістері өте сезімтал және дофаминнің экстрастриаталды D1 рецепторында кездесетін 10−10 M сияқты кішкентай молекулалық концентрацияларды бейнелей алады. Басты мақсат – әр түрлі нейропатологиялық және психиатриялық ауруларды емдеудің жолдарын табу. Бірақ одан да тереңірек, алынған білім адам ойының, оқу және есте сақтау сияқты ақыл-ой қабілеттерінің және тіпті сананың өзінің табиғатын түсінуге көмектеседі. Нейропсихофармакологиялық зерттеулердің тікелей нәтижесі – нейротрансмиттер жүйесіндегі нақты рецепторларға әсер ететін дәрілерді жасау үшін қажетті білім базасы. Бұл «гиперселективті әрекет ететін» дәрілер нервтік белсенділіктің нақты орталықтарын тікелей нысанаға алуға мүмкіндік береді, осылайша клиникалық мақсатта дәрінің тиімділігін (немесе техникалық тұрғыдан әсерін) максималды деңгейге көтеріп, жанама әсерлерді азайтады. Дегенмен, кейбір жағдайларда фармакологиялық «әмбебаптық» белгілі бір деңгейде қабылданады және тіпті қажет болып көрінеді, бұл таңдамалы препараттарға қарағанда жақсы нәтижелер береді. Мысалы, вортиоксетин – серотонинді кері қабылдау ингибиторы ретінде ерекше селективті емес, бірақ серотониннің модуляциялық белсенділігі жоғары, сонымен қатар препаратты тоқтату симптомдарын (және рецидивтің төмендеуін) және жыныстық дисфункцияның азаюын көрсетті, антидепрессанттық тиімділікті жоғалтпай. Қазіргі уақытта келесі буын фармакологиялық емдеулерге негіз салынуда, олар тиімділігін арттыра отырып, өмір сапасын жақсартады. Мысалы, бұрынғы пікірлерден өзгеше, ересектердің миында жаңа нейрондар өсе алатыны белгілі болды – оларды зерттеу, нейротрофикалық факторлармен қатар, Альцгеймер, Паркинсон, АЛС және хорея сияқты нейродегенеративті ауруларға үміт сыйлайды. Нейротрансмиссияға қатысатын барлық белоктар мидағы 100 000-нан астам белоктардың шағын бөлігін құрайды. Осылайша, көптеген белоктар тікелей сигнал трандукциясының жолында емес, олардың кез келгені нақты терапияның нысаны болуы мүмкін. Қазіргі уақытта аурулар мен жағдайларға жаңа фармакологиялық тәсілдер аптасына шамамен бір рет хабарланады.

Есірткілер

Дәрілік заттардың көптеген кластарын құру принципі бойынша қарапайым: мақсатты белоктың әрекетін күшейтетін немесе әлсіздететін кез келген химиялық зат осындай қолдану үшін одан әрі зерттелуі мүмкін. Бастысы – рецепторға қатысты химиялық затты табу (сол себепті "лас дәрі" деп аталады) және оны тұтынуға қауіпсіз ету. 2005 жылғы «Дәрігерлер анықтамалығында» 1990 жылғы басылымға қарағанда екі есе көп рецепт бойынша берілетін дәрілер тізімделген. Көптеген адамдар қазіргі заманғы фармацевтиканың мысалы болып табылатын «серотонинді қайта сіңірудің селективті тежегіштері» (ССТТ) туралы біледі. Paxil және Prozac сияқты бұл ССТТ антидепрессанттары серотонинді таңдап, басымды түрде тежейді, бұл синапстағы әрекетті ұзартады. Селективті дәрілердің көптеген санаттары бар, ал тасымалдауды тоқтату – әрекет етудің бір ғана түрі. FDA немесе нейротрансмиттерлердің әрқайсысына таңдамалы түрде әсер ететін дәрілерді бекітті, мысалы, NE қайта сіңіруін тежегіш антидепрессанттар, DA блокерлері антипсихотиктер және GABA агонистері (бензодиазепиндер). Жаңа эндогендік химиялық заттар үнемі анықталады. ТГК (каннабис) және ГХБ үшін нақты рецепторлар табылды, сондай-ақ эндогендік тасымалдаушылар – анандамид және ГХБ. 1999 жылы орексин немесе гипокретиннің оянудағы ролі анықталды, себебі орексин рецепторларының жетіспеуі нарколепсия жағдайын көрсетеді. Орексин агонизмі бір жыл бұрын қолданылған модафинилдің антинарколептикалық әсерін түсіндіруі мүмкін. Ірі фармацевтикалық компаниялар қазіргі уақытта дамытуға тырысып жатқан келесі қадам – рецепторлардың субтиптеріне қатысты дәрілер және басқа да нақты агенттер. Мысалы, GABAA(α2) агонистері, CRF1 антагонисттері және 5HT2c антагонисттері негізінде жақсырақ антидепрессанттарды (анксиолитиктер) жасауға ұмтылыс. Тағы бір ұсыныс – глициннің қайта сіңіруін тежегіштер сияқты антипсихотиктерді зерттеудің жаңа жолдары. Рецепторларға қатысты дәрілерге мүмкіндік болғанымен, дәрілік емнің кемшілігі – анатомиялық нақтылықты қамтамасыз ете алмауы. Мидың бір бөлігіндегі рецепторлардың жұмысын өзгерту арқылы, мидың басқа бөліктерінде де осы типтегі рецепторлардың өзгеруіне байланысты бұрмаланған әрекет пайда болуы мүмкін. Көрінетін мысал – шизофренияға көмектесетін, бірақ моторлық қабықшаға әсер етуі арқылы түрлі дискинезияларды тудыратын D2 өзгертетін дәрілердің (нейролептиктер) әсері. Қазіргі зерттеулер жүйке жүйесіне зақым келтіру механизмдерінің егжей-тегжейлі сипаттамасын ұсынады, мысалы, апоптоз (бағдарламаланған жасуша өлімі) және еркін радикалдардың бұзылуы. Фенциклидин стриатопаллидалық жасушаларда жасуша өліміне және гиппокамп және басқа да нейрондарда бұрмаланған вакуолизацияға әкеледі. Галлюциногендік тұрақты қабылдау бұзылысы (ГТҚБ), сонымен қатар пост-психоделикалық қабылдау бұзылысы деп те аталады, пациенттерде ЛСД қолданғаннан кейін 26 жылға дейін байқалды. ГТҚБ-ның ықтимал себебі – көру жолындағы тежегіш ГАМК тізбегінің зақымдануы (мидазолам сияқты ГАМК агонистері ЛСД мас күйінің кейбір әсерлерін азайтуы мүмкін). Зақымдану 5HT2 интернейрондарының экзитотоксикалық жауабының нәтижесі болуы мүмкін. [Ескерту: ЛСД қолданушылардың басым көпшілігі ГТҚБ-ға шалдықпайды. Оның көрінісі есірткіні қолданудың өзінен гөрі жеке ми химиясына көбірек байланысты болуы мүмкін.] MDMA-ға қатысты, 5HT және SERT-тің тұрақты жоғалуынан басқа, қысқа мерзімді қолданудан серотонергиялық аксондар мен терминалдардың ұзақ мерзімді азаюы байқалады, ал олардың қайта өсуі бұзылған функциямен жүруі мүмкін.

Нейроциклдер

Мидың көптеген функциялары, моторлық және сөйлеу қабілеті сияқты, белгілі бір аймақтарға шоғырланған. Ми анатомиясының функционалдық байланыстары қазір рецепторлық әрекеттің клиникалық, мінез-құлықтық және генетикалық көрсеткіштерімен толықтырылып, нейрондық сигналды түсінуді аяқтауда (қараңыз: Адам когномы жобасы). Нейронның сигнал жолдары жасушалық деңгейден асып, көбінесе күрделі нейрондық тізбектерге ұйымдастырылған. Бұл жолдарды түсіну, жүйелік талдау тұрғысынан қарағанда, ең оңайырақ болып көрінеді, мысалы, төмендегі мақалалардан көрінетіндей. Дереу зиян келтіруге бейім барлық препараттар мезолимбикалық дофамин жүйесіндегі (тікелей немесе жанама) белсенділікті өзгертетіні анықталды. Бұл жүйе мидың орталық бөлігіндегі тегментальді аймақты гиппокамппен, мидың алдыңғы бөлігіндегі префронталды қабықпен және амигдаламен байланыстырады, сондай-ақ базальды ганглияның вентральді стриатумындағы nucleus accumbens-ті қамтиды. Атап айтқанда, accumbens ядросы (NAc) гиппокамптан алынған тәжірибелік есте сақтауды, амигдаладан алынған эмоцияларды және префронталды қабықтан алынған контексттік ақпаратты біріктіруде маңызды рөл атқарады. Бұл нақты тітіркендіргіштерді немесе мінез-құлықты ләззат пен сыйақы сезімдерімен байланыстыруға көмектеседі. Бұл сыйақы индикатор жүйесінің есірткімен үнемі белсендірілуі бұрын бейтарап тітіркендіргіштерді мидың сыйақы күтетінінің белгісі ретінде қабылдауына әкелуі мүмкін. Бұл допаминнің іріктеп босатылуы арқылы жүзеге асырылады, ол эйфория және ләззат сезіміне жауапты нейротрансмиттер. Допаминергиялық препараттарды қолдану мезолимбикалық жүйеде босатылатын допамин мөлшерін өзгертеді, ал препаратты үнемі немесе шамадан тыс қолдану допамин сигналдауын ұзақ мерзімді төмендетуге әкелуі мүмкін, тіпті адам препаратты қабылдауды тоқтатқаннан кейін де. Бұл адамды есірткі іздеуге бейім мінез-құлыққа итермелейді, өйткені ми допаминнің артуын және онымен байланысты эйфория сезімін күте бастайды. Бұл жағдайдың қаншалықты қиын екені препаратқа және жағдайға байланысты. Кейбір галлюциногендік препараттардың орталық механизмдері бойынша маңызды прогресс жасалды. Қазір белгілі болғандай, "классикалық психоделиктер" деп аталатын кең фармакологиялық топтың негізгі ортақ әсерлері көбінесе серотонин рецепторларының агонизміне байланысты. Психоделикалық белсенділік үшін ең маңызды рецептор болып көрінетін 5HT2A рецепторы және галлюциногенезде нақты рөлі жоқ, бірақ көптеген психоделиктердің маңызды нысаны болып табылатын 5HT2C рецепторы, алдыңғы қабықта глютаматты босату арқылы қатысады, ал бір мезгілде locus coeruleus сезімдік ақпаратты күшейтіп, спонтанды белсенділікті азайтады. 5HT2A белсенділігі дофаминергиялық әсерге ие, ал 5HT2C рецепторларының агонизмі дофаминергиялық белсенділікті, әсіресе префронталды қабықта тежейді. Бір гипотеза бойынша, алдыңғы қабықта 5HT2A кешіккен асинхронды қоздырғыш постсинаптикалық потенциалды ынталандырады, бұл процесс серотониннің өзі 5HT1 рецепторлары арқылы тежеуі мүмкін, бұл СИОЗС және басқа серотонинге әсер ететін препараттар пациентте галлюцинацияны тудырмау себебін түсіндіруі мүмкін. Алайда, көптеген классикалық психоделиктердің 5HT1 рецепторларына айтарлықтай жақындығы бұл талапты күмән тудырады. Кеміргіштердегі классикалық психоделикалық белсенділікті бағалау үшін қолданылатын бас қимылдауы тесті серотониннің өзі бета-аррестиннің қатысуымен ғана пайда болады, бірақ бета-аррестин жұмысына тәуелсіз классикалық психоделиктермен шақырылады. Бұл серотонергиялық нейротрансмиссияның фармакологиясының (егер СИОЗС сияқты препараттармен күшейтілсе де) және классикалық психоделиктердің арасындағы айырмашылықты жақсы түсіндіруі мүмкін. Жаңа зерттеулер 5HT2A mGlu2 гетеродимеріне байланыстыру классикалық психоделикалық белсенділік үшін де қажет екенін көрсетеді. Бұл екі препараттың фармакологиялық айырмашылықтарына да қатысты болуы мүмкін. Психоделикалық препараттарды зерттеу тарихының басында бұл галлюцинациялар психозға ұқсас деп есептелген және классикалық психоделиктер психоздың моделі ретінде қызмет ете алады деп болжанған, бірақ қазіргі заманғы нейропсихофармакологиялық білім психоздың механизмдері, хабарланған тәжірибесі және басқа көптеген аспектілері классикалық психоделиктердің әсерінен едәуір өзгеше екенін көрсетеді, "галлюцинация" сияқты беткей ұқсастықтардан басқа.

Циркадтық ритм, немесе ұйқы-ояну циклі, гипоталамустағы супрахиазматикалық ядрода (SCN) орналасқан және ұйқы кезінде күндізгі уақытқа қарағанда 2000–4000% жоғары мелатонин деңгейімен сипатталады. Көзге кіретін меланопсин жасушаларынан басталатын тізбек, гипоталамустық тракттың глутаматты нейрондары арқылы SCN-ді стимуляциялайды. SCN-нен шығатын ГАМК-ергиялық нейрондар паравентрикулярлық ядроны тежейді, ол симпатикалық талшықтар арқылы жоғарғы мойын ганглионға (SCG) сигнал береді. SCG-нің шығысы, мелатонин өндіруге жауапты серотонинден N-ацетилтрансферазаны өндіретін қызыл бездегі NE рецепторларын (β) стимуляциялайды. SCN-дегі тежеуші мелатонин рецепторлары оң кері байланыс жолын қамтамасыз етеді. Сондықтан, жарық мелатонин өндірісін тежейді, бұл SCN активтілігінің 24 сағаттық циклін "үйлестіреді". SCN сонымен қатар мидың басқа бөліктерінен сигналдар алады және оның (шамамен) 24 сағаттық циклі жарық үлгілеріне ғана байланысты емес. Шындығында, SCN-нен алынған тінді бөліп алғанда, ол көптеген күнделікті циклдарды in vitro жағдайында көптеген күнде көрсетіп тұрады. Сонымен қатар (суретте көрсетілмеген), базальді ядро преоптикалық алдыңғы гипоталамусқа (PAH) ГАМК-ергиялық тежеушілік кіріс береді. АТФ метаболизмінен күндіз бойы жиналатын аденозин аденозин рецепторларына байланып, базальді ядроны тежейді. Содан кейін PAH белсендіріледі, ұйқы кезіндегі баяу толқынды белсенділікті тудырады. Кофеин аденозин рецепторларын бұғаттайтыны және басқа да әсерлері бар екені белгілі.

Зерттеу

Нейропсихофармакология саласындағы зерттеулер мақсаттарының кең ауқымын қамтиды. Оларға жаңа химиялық қосылысты оның әлеуетті пайдалы танымдық немесе мінез-құлық әсерлері үшін зерттеу, немесе ескі химиялық қосылысты оның клеткалық және нейрондық тізбектер деңгейіндегі әрекет механизмін жақсырақ түсіну үшін зерттеу кіруі мүмкін. Мысалы, тәуелділік тудыратын стимуляторлық дәрі болып табылатын кокаин мидың сыйақы жүйесіне әсер ететіні және допамин мен норадреналин деңгейін көтеріп, қысқа мерзімге эйфорияны тудыратыны көптен бері белгілі. Алайда, жақында жарияланған зерттеулер тізбек деңгейінен әрі тереңдей, кокаин қолданғаннан кейін NAc-те A2AR D2R Sigma1R деп аталатын нақты G-белокпен байланысқан рецептор кешені қалыптасатынын анықтады; бұл кешен мезолимбикалық жол бойындағы D2R сигналдауын төмендетіп, кокаинге тәуелділікке себеп болатын фактор болуы мүмкін. Басқа да прогрессивті зерттеулер генетикаға бағытталған, олардың мақсаты – адамның нақты бір препаратқа реакциясын немесе препаратқа жауап беру деңгейін, сондай-ақ болашақта тәуелділікке бейімділігін болжауға көмектесетін нақты биомаркерлерді анықтау. Бұл тұжырымдар маңызды, себебі олар препараттарды қолдануға қатысты нейрондық тізбектерді егжей-тегжейлі түсінуге мүмкіндік береді және ескі емдеу әдістерін жетілдіруге, сондай-ақ жаңаларын әзірлеуге көмектеседі. Пептидтік нуклеин қышқылының Паркинсон ауруы мен шизофренияны емдеудегі әлеуетті рөлін зерттейтін басқа да емдеуге қатысты зерттеулер жүргізілуде, ал тағы басқалары белгілі бір құбылыстардың негізінде жатқан бұрын белгісіз нейрондық корреляттарды анықтауға тырысады. Нейропсихофармакологиядағы зерттеулер нейроғылым мен клиникалық зерттеулердегі кең ауқымды қызметтердің нәтижесі болып табылады. Бұл Американдық нейропсихофармакология колледжі (ACNP), Еуропалық нейропсихофармакология колледжі (ECNP) және Collegium Internationale Neuropsychopharmacologicum (CINP) сияқты ұйымдардың құрылуына ықпал етті, олар осы салаға назар аудару мақсатында құрылған. ECNP European Neuropsychopharmacology журналын шығарады, ал Reed Elsevier тобының құрамында ACNP Neuropsychopharmacology журналын, ал CINP Cambridge University Press баспасында International Journal of Neuropsychopharmacology журналын жариялайды. 2002 жылы ACNP-нің «Нейропсихофармакология: прогрестің бесінші буыны» атты толық жинағы жарық көрді. Бұл 2002 жылғы білімнің деңгейін көрсететін өлшемшарт және мидың қызметін басқаратын негізгі нейробиологиялық принциптерді орнатуға бағытталған ғасырлық мақсаттағы маңызды кезең деп санауға болады. Нейроғылым сияқты маңызды ақпаратты қамтитын көптеген басқа да журналдар бар. Олардың кейбіреулері Браун университетінің кітапханасында тізімделген.