Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француз журналисі, саясаткер және француз Кеңес қозғалысының жетекшісі Жорж Мандель (5 маусым 1885 – 7 шілде 1944) – француз еврей журналисі және саясаткері.
French journalist, politician, and French Resistance leader
Georges Mandel (5 June 1885 – 7 July 1944) was a French Jewish journalist, and politician.
Ерте өмір
Луи Джордж Ротшильд Шату, Ивелинс қаласында дүниеге келді, ол тігінші мен оның әйелінің ұлы еді. Оның отбасы еврей, бастапқыда Эльзастан шыққан. Олар 1871 жылы Франко-пруссия соғысының соңында Эльзас-Лотарингия Германия империясымен аннексияланған кезде француз азаматтығын сақтап қалу үшін Францияға көшіп келді.
Born Louis George Rothschild in Chatou, Yvelines, he was the son of a tailor and his wife. His family was Jewish, originally from Alsace. They moved into France in 1871 to preserve their French citizenship when Alsace Lorraine was annexed by the German Empire at the end of the Franco Prussian War.
Ерте мансап
Мандель еңбек жолын 1897 жылы Эмиль Зола мен Жорж Клемансо құрған әдеби және социалистік газет L'Aurore-де журналист ретінде бастады. Олар 1890 жылдардағы Дрейфус ісі кезінде Альфред Дрейфусты қорғады. Газет 1916 жылға дейін шықты. Ішкі істер министрі болған Клемансо кейіннен Мандельді саясатқа өзінің көмекшісі ретінде тартты. "Клемансоның оң қолы" деп сипатталатын Мандель Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Клемансоға баспасөзді және кәсіби одақтар қозғалысын бақылауға көмектесті. Клемансо оның туралы: "Мен газ шығарсам, Мандель оның иісін сезінеді" деді.
Mandel began working life as a journalist for L'Aurore, a literary and socialist newspaper founded in 1897 by Émile Zola and Georges Clemenceau. They notably defended Alfred Dreyfus during the Dreyfus Affair of the 1890s. The paper continued until 1916. As Minister of the Interior, Clemenceau later brought Mandel into politics as his aide. Described as "Clemenceau's right hand man," Mandel helped Clemenceau control the press and the trade union movement during the First World War. Clemenceau said of him: "I fart and Mandel stinks".
Соғыс аралығы
1919 жылы Мандель Жиронда департаментінен депутаттар палатасына сайланды. Сол жылдың қыркүйек айында оған үкіметтің ұлттық ассамблеяның екі палатасы бұрын қабылдаған пропорционалдық өкілдік жүйесіне қатысты бейтараптықтан бас тартуға көндіру жөніндегі тапсырма берілді. 1924 жылғы сайлауда «Сол жақтардың бірігуі» (Cartel des Gauches) жеңіске жеткен соң ол мандатын жоғалтты, бірақ 1928 жылы қайта сайланды. 1932 жылға қарай ол палатаның жалпы сайлау құқығы комитетінің төрағасы болды. Комитеттің жұмысы әйелдерге сайлау құқығын берген заң қабылдануына әкелді, бірақ бұл ұсыныс сенатта мақұлданбады. 1934 жылы Мандель пошта министрі (1934–1936) болып тағайындалды және Франциядағы алғашқы ресми теледидар хабарын жүзеге асырды. Мандель экономикалық консерватор және нацизм мен фашизмге қарсы шыққан белсенді саясаткер болды. 1930 жылдары ол Ұлыбританиядағы Уинстон Черчилль сияқты, Германияда Адольф Гитлердің билікке келуінің қауіптерін көрсетіп, соған қарсы күресті. Пьер Лавальдың Бенито Муссолининің Италиясы Эфиопияны басып алғаннан кейін (1935–1936 жылдардағы екінші итальян-абиссин соғысы) оны бөлісу жоспарына қарсы болды. Мандель Кеңес Одағымен әскери одақ құруды жақтады және Мюнхен келісіміне қарсы шықты. 1936 жылы Альберт Сарро үкіметі кезінде Мандель пошта министрі және Эльзас пен Лотарингияның жоғары комиссары қызметтерін атқарды. Халық фронты үкіметі құлағаннан кейін ол 1938 жылдан 1940 жылдың 18 мамырына дейін Эдуард Даладье кабинетінде отарлар министрі болды. Мандель сыртқы істер министрі Жорж Боннеттің қатал жауы еді және оның сыртқы саясатына қарсы күресті. Консерватор болғанымен және Жорж Клемансоның қолдауында болғанына қарамастан, Мандель Париждегі кеңес елшісі Якоб Сурицтің жақын досы болды. 1939 жылдың ақпан айында Суриц Мәскеуге Мандельдің «ешқандай сезімталдық танытпағанын» хабарлады. «Ол – таза рационалист, циникке бейім және қастандықтар мен интригаларға құштар». Суриц Мандельдің Боннетті сыртқы істер министрі лауазымынан босату үшін тырысқанын айтты: «Ол [Мандель] фактілерді, қауесеттерді, материалдарды жинап, сәт күтеді. 1938 жылдың қыркүйек айында ол соғыстың жақындап келе жанын сезіп, алғаш рет екінші Клемансо рөлін ойнағанда, ол Боннет үшін дарға асу арқанын дайындаған болатын. Қазір ол үндемейді, бірақ Боннетке деген жек көруі басылмаған. Егер сіз Боннет туралы білуді қаласаңыз, Манделге жүгінуіңіз керек».
In 1919 Mandel was elected to the Chamber of Deputies from Gironde. In September that year, he was delegated to try to draw the government out of its noncommittal attitude regarding the system of proportional representation adopted by both houses of the National Assembly earlier in the year. He lost his seat when the Cartel des Gauches swept the 1924 elections, but was reelected in 1928. By 1932, he had become the Chairman of the Chamber's universal suffrage committee. Its actions led to passage of a bill enfranchising women, although the proposal was rejected by the Senate. In 1934, Mandel was appointed Minister of Posts (1934–1936) and oversaw the first official television transmission in French. Mandel was an economic conservative and an outspoken opponent of Nazism and Fascism. In the 1930s, he played a similar role to that of Winston Churchill in the United Kingdom, highlighting the dangers posed by the rise of Adolf Hitler in Germany. He opposed Pierre Laval's plan to partition Ethiopia following its invasion by Benito Mussolini's Italy (the Second Italo–Abyssinian War of 1935–1936). Mandel advocated a military alliance with the Soviet Union and opposed the Munich Agreement. During the 1936 Albert Sarraut government, Mandel served as both Minister of Posts and High Commissioner for Alsace and Lorraine. After the fall of the Popular Front government, he served as Minister of Colonies from 1938 to 18 May 1940 in the cabinet of Édouard Daladier. Mandel was known for his fierce hatred of the Foreign Minister Georges Bonnet whose foreign policy he was strongly opposed. By contrast, Mandel despite being a conservative and a protégé of Georges Clemenceau was a close friend of the Soviet ambassador in Paris, Jakob Suritz. In February 1939, Suritz reported to Moscow that Mandel was "absolutely devoid of any sentimentality. This is in the purest sense a rationalist with a proclivity to cynicism and a strong inclination to conspiracy and intrigue". Suritz further stated that Mandel was lobbying very hard to have Bonnet sacked as foreign minister as he wrote: "He [Mandel] picks up facts, rumors, materials and bides his times. During the September days [of 1938], when he foresaw impending war and played for the first time the role of a second Clemenceau, he had already soaped the hangman's rope for Bonnet. He is keeping quiet now, but his hatred of Bonnet has not weakened. If you want to know anything about Bonnet, you have to go to Mandel".
Неміс басқыншылығы
1939 жылдың қыркүйегінде, неміс-поляк соғысы басталғаннан кейін, Мандель француз армиясының шабуылға өтуі керек екенін айтты. Кейбір оңшылдар Мандельді соғысқорлықпен айыптады және оның еврей тегін Францияның мүддесінен жоғары қойғанын алға тартты. 1940 жылдың 18 мамырында премьер-министр Поль Рейно оны қысқа мерзімге ішкі істер министрі етіп тағайындады. Мандель немістердің жылдам ілгерілеуіне байланысты келісімге қол қоюға қарсы болды. Ол Англияға жақын адам болды және Клемансоның өткір тілін мұра еткен еді. Ол Республика Президенті Альберт Лебрунды және вице-премьер Камиль Шотемпсты ерекше жек көретін, бірақ тарихшы Джулиан Джексонның пікірінше, ол көшбасшы емес, орынбасар болатын және Францияның екі бас сарбазы – Филипп Петан мен Максим Вейган сияқты, келісімге қол қоюды жақтағандарға қарсы тұруға жеткілікті саяси күшке ие болған жоқ. Британдық генерал Эдвард Спирс, Черчилльдің әскери байланыс офицері, оны балыққа теңеді, бірақ жақсы көретін. Уинстон С. Черчилль өзінің "Екінші дүниежүзілік соғыс: олардың ең жарқын сағаты" атты кітабында Мандельді "Ұлы Мандель" деген тақырыпта батыл мемлекеттік қызметкер деп сипаттайды. 1940 жылдың 13 маусымында Черчилльдің Францияға төрт жылдық сапарының соңғы күні сағат 2-де оныңмен түскі ас іскерлігі туралы айта келіп, оның баяндамасы өте жағымды болды және былай деді:
In September 1939, after the outbreak of the German Polish War, Mandel argued that the French Army should fight an offensive war. Mandel was accused by some on the right of being a warmonger and of placing his Jewish ancestry above France's interests. On 18 May 1940 Premier Paul Reynaud appointed him briefly Minister of the Interior. Mandel opposed the Armistice with the rapidly advancing Germans. He was an Anglophile and had inherited Clemenceau's vicious tongue – he had particular contempt for Albert Lebrun, the President of the Republic, and for Deputy Prime Minister Camille Chautemps – but in the view of historian Julian Jackson he was a natural deputy, not a leader, and did not carry the political weight to oppose those including France's two leading soldiers, Philippe Pétain and Maxime Weygand who favoured an armistice. The British general Edward Spears, Churchill's military liaison officer, compared him to a fish, but a likeable one. Winston S. Churchill, in his book The Second World War: Their Finest Hour. describes Mandel as a gallant public servant under the heading "The Great Mandel." Recounting his 2 o'clock luncheon with the man during Churchill's last trip to France for four years "almost to the day" on 13 June 1940 his account was very favorable, and is as follows:
1940 жылдың 16 маусымында Бордода (Рейно отставкаға кеткен және Петаннан үкімет құруды сұраған күні) Мандель тұтқындалды, бірақ Эдуард Эррио (Депутаттар палатасының төрағасы) және Жюль Жанне (Сенат төрағасы) бірлесіп және жеке премьер-министр Петанға жасаған шұғыл өтініштер бойынша көп ұзамай кешірім сұрап босатылды. Спирс Манделге 17 маусым күні таңертең Шарль де Гольмен бірге ұшақпен кетуге мүмкіндік берді. Мандель: "Сіздер мені еврей болғандықтан қорқасыздар. Мен осы себепті ертең бармаймын, себебі менің қорқып қаша жатырмын деп ойламас үшін". Мандель Лебрунды, Эррионы, Жаннені және кабинет мүшелерінің мүмкіндігінше көптерін француз Солтүстік Африкасына барып, немістерге қарсы күресті жалғастыруға көндіруге тырысты. 21 маусымда Манделмен бірге Пьер Мендес Франс және бұрынғы Халық фронтының білім министрі Жан Зайды қоса алғанда, 25 депутат пен бір сенатор Массилиямен бірге сапарлады.
On 16 June 1940 in Bordeaux (the day Reynaud resigned and Pétain was asked to form a government), Mandel was arrested but released shortly afterwards, with apologies, upon urgent representations to Premier Pétain made jointly and in person by Édouard Herriot (President of the Chamber of Deputies) and Jules Jeanneney (President of the Senate). Spears offered Mandel the chance to leave on his plane on the morning of 17 June, together with Charles de Gaulle. Mandel declined, saying: "You fear for me because I am a Jew. Well, it is just because I am a Jew that I will not go tomorrow; it would look as though I was afraid, as if I was running away." Mandel sought to persuade Lebrun, Herriot, Jeanneney, and as many members of the Cabinet as possible to travel to French North Africa, to continue the fight against the Germans. Only 25 other deputies and one senator embarked with Mandel on the Massilia on 21 June, including Pierre Mendès France and the former Popular Front education minister, Jean Zay.
Тұтқындау, қамауда ұстау және өлім
Мандель Үшінші Республиканы сынға бірақ, 1940 жылғы 10 шілдеде Виши режимін қабылдамаған парламентарийлердің бірі болды. "Сегіздер" деп аталған 57 депутат пен 23 сенатор Францияның конституциялық заңдарын тоқтатудан және Маршал Петан үкіметіне толық өкілеттік беруден бас тартты, ал осы ұсыныстарды 569 парламентарий қолдады. Мандель 1940 жылғы 8 тамызда Француз Мароккосында Виши үкіметінің премьер-министрі Пьер Лавальдың бұйрығымен генерал Шарль Ногюес тұтқындады. Ол Форт-дю-Порталет арқылы Шазерон сарайына жеткізілді, онда Пол Рейно, Эдуард Даладье және генерал Морис Гамелин де тұтқынға алынды. Черчилль Мандельді құтқаруға тырысты, бірақ сәтсіз болды. Ол Мандельді "алғашқы қарсыласы" деп сипаттады және оны Шарль де Гольге қарағанда Бос Франция күштерін басқаруға лайықты деп есептеді. Неміс тарапынан көрсетілген қысым мен Риом процесінің нәтижесінде 1941 жылғы 7 қарашада төртеуі де өмір бойына бас бостандығынан айырылды. 1942 жылғы қарашада неміс әскері оккупацияланбаған Францияға еніп, Солтүстік Африкаға қонған одақтастардың қаупіне қарсы тұру үшін оны басып алды. Вишидегі француз үкіметі Мандель мен Рейноны олардың сұрауы бойынша Гестапоға тапсырды. Гестапо Мандельді Ораниенбург концлагеріне, содан кейін Бухенвальд концлагеріне, француз саясаткері Леон Блуммен бірге жіберді. 1944 жылы Париждегі неміс елшісі Отто Абец Лавальға Мандель, Блум және Рейноны Виши үкіметінің Алжир комитетінің коммунистік қарсылық тобының үгіт-насихат министрі Филипп Анриотты өлтіргеніне жауап ретінде өлім жазасына кесуді ұсынды. Мандель 1944 жылғы 4 шілдеде кепіл ретінде Парижге қайтарылды. Бір түрмеден екінші түрмеге ауыстырылып жатқанда, оны Вишинің жарымәскери күштері – милиция ұстады. Үш күннен кейін милиция Мандельді Фонтенбло орманға алып барып, оны өлім жазасына кесті. Ол Пасси зиратында жерленген. Лаваль қорқып, өлім жазасына қол қоюға бармады: "Менің қолымда қан жоқ және осы оқиғаларға ешқандай жауапкершілігім жоқ" деп наразылық білдірді. Ол Виши кабинетінің мүшелері "болашақта кепілдерді беруден бас тартуға және осы сияқты жазалау шараларын мақұлдамауға" бірауыздан келіскенін айтты. Лаваль мен Мандельді соттауға немесе өлім жазасына кесуге шақырған француз фашисі Роберт Брасильяк екеуі де 1945 жылы өлім жазасына кесілді.
Mandel, notwithstanding his criticism for the Third Republic, was one of the parliamentarians that on 10 July 1940 rejected the Vichy regime. Only 57 deputies and 23 senators, dubbed "the eighty", refused to suspend the constitutional laws of France and to give full powers to the government of Marechal Petain, against 569 parliamentarians that supported those proposals. Mandel was arrested on 8 August 1940 in French Morocco by General Charles Noguès on the orders of Pierre Laval, Prime Minister of the Vichy government. He was conveyed to the Château de Chazeron via Fort du Portalet, where Paul Reynaud, Édouard Daladier and General Maurice Gamelin were also being held prisoner. Churchill tried unsuccessfully to arrange Mandel's rescue. He described Mandel as "the first resister" and is believed to have preferred him over Charles de Gaulle to lead the Free French Forces. Following pressure from the Germans and the Riom Trial, all four were sentenced to life imprisonment on 7 November 1941. In November 1942, after the German Army moved into unoccupied France and took it over to counter the threat from the Allies, who had just landed in North Africa, the French government at Vichy transferred Mandel and Reynaud to the Gestapo upon their request. The Gestapo deported Mandel to KZ Oranienburg, and then to KZ Buchenwald, where he was held with the French politician Léon Blum. In 1944 the German Ambassador in Paris, Otto Abetz suggested to Laval that Mandel, Blum, and Reynaud should be executed by the Vichy government in retaliation for the assassination of Philippe Henriot, Minister of Propaganda, by the Algiers Committee, the Communist Maquis of the Resistance. Mandel was returned to Paris on 4 July 1944, supposedly as a hostage. While being transferred from one prison to another, he was captured by the Milice, the paramilitary Vichy force. Three days later, the Milice took Mandel to the Forest of Fontainebleau, where they executed him. He was buried at Passy Cemetery. Laval was appalled and protested that he could not condone the execution: "I have no blood on my hands and no responsibility for these events." He added that the members of the Vichy Cabinet were unanimous "in favour of refusing to hand over any hostages in future or to condone reprisals of this nature." Both Laval and Robert Brasillach, a French Fascist who had called for Mandel's trial or execution, were ultimately executed in 1945.
Мұрасы мен құрметтері
Манделдің ескерткіші оның атылу орнына жақын, Фонтенбло мен Немурды байланыстыратын жолдың жанында орнатылды. Париждің 16-шы округіндегі кең даңғыл, Трокдеро алаңынан басталатын Жорж Мандель даңғылы, оның құрметіне берілген.
A monument to Mandel was erected near the site of his execution, next to the road connecting Fontainebleau to Nemours. Avenue Georges Mandel, a wide avenue in the 16th Arrondisement in Paris, commencing at the Place du Trocadero, is named in his honor.
Басқа БАҚ-та бейнелеу
Николя Саркози 1994 жылы "Жорж Мандель, саясаттың монахы" атты өмірбаянын жазды. Ол француз телефильмі "Соңғы жаз" ретінде бейімделді, онда Жак Виллерет бас рөлді ойнады.
Nicolas Sarkozy wrote a biography, Georges Mandel, moine de la politique, 1994. It was adapted as a French television film, The Last Summer, which starred Jacques Villeret in the title role.
Гурлит коллекциясында нацистердің Манделден тонаған өнерінің ашылуы
Томас Кутюрдың "Отырған әйелдің портреті" (1850-1855 жж.), Гурлитт қорынан табылғанда, картина матасының кішкентай тесігі арқылы Жорж Манделге тиесілі екені анықталды. 2019 жылы ол Манделдің мұрагерлеріне қайтарылды.
Thomas Couture’s Portrait of a Seated Woman, (c.1850 1855) which was discovered in the Gurlitt trove was identified as having belonged to Georges Mandel from a small hole in the canvas. It was restored to Mandel's heirs in 2019.