Жорж Клемансо: Францияның премьер-министрі және бірінші дүниежүзілік соғыстағы рөлі

Жорж Клемансо – Франция премьер-министрі (1906-1909, 1917-1920). Бірінші дүниежүзілік соғыстағы рөлі, Германияға қатысты талаптары туралы ақпарат.

27 мин оқу

100%

Дереккөз: Georges Clemenceau — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Франция премьер-министрі, 1906–1909 және 1917–1920 жылдары Жорж Бенжамин Клемансо (фр. Georges Benjamin Clemenceau, 28 қыркүйек 1841 – 24 қараша 1929) – 1906 жылдан 1909 жылға дейін және 1917 жылдан 1920 жылға дейін Франция премьер-министрі болған француз мемлекет қайраткері. Дәрігерден журналистке айналған ол Үшінші республика саясатында, әсіресе Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында маңызды рөл атқарды. Ол Тәуелсіз радикалдардың негізгі тұлғасы болды, шіркеу мен мемлекеттің бөлінуін, сондай-ақ Жаңа Каледонияға жер аударылған Коммуналықтарға рақымшылық беруді жақтады. Германияның басып кіруі мен келісімге қол қойылған аралықта шамамен 1 400 000 француз әскері қаза болғаннан кейін, ол Германия империясының үстінен толық жеңіске жетуді талап етті. Клемансо өтемақы төлеуді, колонияларды беруді, жаңадан қарулану процесін болдырмау үшін қатаң ережелерді, сондай-ақ 1871 жылы Германияға қосылған Эльзас-Лотарингияны қайтаруды талап етті. Ол бұл мақсаттарға Париж бейбітшілік конференциясында (1919–1920) қол қойылған Версаль келісімшарты арқылы қол жеткізді. "Жеңіс әкесі" (Père la Victoire) немесе "Тигр" (Le Tigre) деген лақап есімдермен танылған ол 1920 жылдары Германияға қарсы қатал ұстанымын сақтап келді, бірақ президент Раймонд Пуанкаре немесе бұрынғы Жоғары Одақтас әскерлерінің бас қолбасшысы Фердинанд Фош сияқты емес, олар келісімшарт Германияға тым жұмсақ болды деп ойлады, алдын ала болжап: "Бұл бейбітшілік емес. Бұл – жиырма жылға жасалған келісім". Клемансо Ұлыбритания мен АҚШ-пен болашақтағы неміс агрессиясына қарсы бірігу үшін өзара қорғаныс туралы келісімдер жасады, бірақ АҚШ Сенатының келісімді ратификацияламауы салдарынан олар күшіне енбеді, бұл британдық міндеттемелерді де жойды.

Алғашқы жылдар

Клемансо Вандеяның тумасы, Муайерон-ан-Паредс қаласында дүниеге келген. Француз революциясы кезінде Вандея монархиялық көзқарастардың ошағы болды. Бұл департамент Парижден шалқары орналасқан, ауылдық және кедей жер еді. Оның анасы Софи Эвхари Готро (1817–1903) гугеноттардан тараған. Оның әкесі Бенжамин Клемансо (1810–1897) дәрігерлер әулетінен шыққан, бірақ жері мен инвестицияларының есебінен өмір сүрді және медицинамен айналыспады. Бенжамин саяси белсенді болды; ол 1851 және 1858 жылдары ұсталып, қысқа мерзімге түрмеге қамалған. Ол ұлына білімге құштарлықты, радикалды саясатқа адалдық пен католицизмге қарсылықты сіңірді. Адвокат Альберт Клемансо (1861–1955) оның інісі болды. Анасы – берілген протестант, ал әкесі атеист болды және балаларының діни білім алмауы керек деп талап етті. Клемансо діни мәселелерге қызығушылық танытты. Ол өмір бойы атеист болды, бірақ Киелі кітапты жақсы білді. Ол Францияда католиктерге қарсы күрескен антиклерикалдық немесе "радикалды" күштердің жетекшісі болды. Ол одан да радикальды шабуылдардан бас тартты. Оның пікірінше, егер шіркеу мен мемлекет қатаң түрде бөлініп сақталса, ол католик шіркеуін одан әрі әлсіретуге бағытталған репрессивтік шараларды қолдамайды. Нанттағы лицейді бітіргеннен кейін Клемансо 1858 жылы француз тілінде бакалавр дипломын алды. Ол Парижге медицинаны оқуға барып, 1865 жылы «Анатомиялық элементтердің пайда болуы» тақырыбындағы диссертациясын қорғап бітірді.

Саяси белсенділік және американдық тәжірибе

Парижде жас Клемансо саяси белсенді және жазушы болды. 1861 жылы желтоқсанда ол бірнеше досымен бірге Le Travail апталық газетін құрды. 1862 жылы 23 ақпанда ол демонстрацияға шақыратын плакаттарды орналастырғаны үшін императорлық полиция тарапынан тұтқындалды. Ол 77 күн Мазас түрмесінде өткізді. Соған шамамен бір уақытта Клемансо ескі француз революционері Огюст Бланки және тағы бір республикашыл белсенді Огюст Шейрер Кестнерді түрмеде кездестірді, бұл оның Наполеон III режиміне деген жеккөрушілігін одан әрі күшейтіп, ынталы республикашылдығын дамытты. Ол 1865 жылы 13 мамырда медицина докторы дәрежесін алып, бірнеше әдеби журналдарға негіз салды және көптеген мақалалар жазды, олардың көпшілігі Наполеон III-нің императорлық режиміне сын бағыттады. Сүйіспеншілікте сәтсіздікке ұшырағаннан кейін Клемансо Франциядан АҚШ-қа кетіп, императорлық агенттер диссиденттерді қуа бастағанда және олардың көпшілігін Француз Гвианасындағы Каенн багына (Иблис аралы жазалау жүйесіне) жіберген кезде бұл орын алды. Клемансо 1865–1869 жылдары, Американдық Азамат соғысынан кейін Нью-Йоркте жұмыс істеді. Ол дәрігерлік тәжірибесін сақтап, бірақ уақытының көп бөлігін Париж газеті Le Temps үшін саяси журналистикаға арнады. Ол Массачусетс штатының Грейт-Баррингтонында француз тілін оқытты, сондай-ақ Коннектикут штатының Стэмфорд қаласындағы жеке қыздар мектебінде сабақ беріп, атпен жүрді, мұнда ол болашақ әйелімен танысты. Осы кезеңде ол Нью-Йорктегі француздық эмигранттық клубтарына қосылды, олар императорлық режимге қарсы күресті. Журналистік қызметінің аясында Клемансо Азамат соғысынан кейін елдің қалпына келуі, американдық демократияның қалай жұмыс істейтіні және құлдықтан азат болғаннан кейінгі нәсілдік мәселелер туралы жазды. Америкада өткізген уақытынан бастап ол Францияның императорлық режиміне қарсы американдық демократиялық идеалдарға берік сенімді болды, сондай-ақ кейіннен оның саяси мансабының ерекшелігіне айналған саяси келісімге келу қабілетін дамытты. Ол балаларының күтіміне құқық алды. Содан кейін ол әйелінен француз азаматтығын алуды талап етті.

Үшінші республиканың басталуы

Клемансо 1870 жылы Франко-Прус соғысы кезінде Седан шайқасында француздардың жеңілісінен кейін және Екінші француз империясының құлауынан соң Парижге оралды. Вандеяда дәрігерлік практикаға қайта оралғаннан кейін, ол Монмартрды қоса алғанда, Париждің 18-ші округінің мэрі болып тағайындалды, сондай-ақ 18-ші округтен Ұлттық Ассамблеяға сайланды. 1871 жылғы наурыз айында Париж Коммунасы билікті басып алғанда, ол Коммунаның радикалды көшбасшылары мен консервативті француз үкіметі арасында келісім табуға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Коммуна оның мэр болуға заңдық құқығы жоқ екенін жариялап, 18-ші округтің қалалық әкімшілігін басып алды. Ол Париж Коммунасы кеңесіне сайлауға түсті, бірақ сегіз жүзден аз дауыс алып, басқаруға қатыспады. 1871 жылғы мамыр айында француз армиясы коммунаны басып алған кезде ол Бордода болды. Коммуна құлағаннан кейін, ол 1871 жылғы 23 шілдеде Париж қалалық кеңесіне Клиньянкорт ауданынан сайланды және 1876 жылға дейін өзінің орнын сақтап қалды. Алдымен хатшы және вице-президент лауазымдарын атқарды, содан кейін 1875 жылы президент болды.

Депутаттар палатасы

1876 жылы Клемансо Депутаттар палатасына (ол 1875 жылы Ұлттық Ассамблеяның орнына келді) сайланды және 18-ші округтен депутат болды. Ол солшылдарға қосылды, оның энергиясы мен өткір сөздері оны радикалдық бағыттың жетекшісі етті. 1877 жылы 16 мамыр дағдарысынан кейін ол герцог де Брольдің министрлігін сынаған республикашыл көпшіліктің бірі болды. Клемансо 16 мамыр оқиғасының көрінісі болған республикаға қарсы саясатқа қарсы тұрды. 1879 жылы де Броль министрлігіне қарсы қозғау салу туралы талабы оған танымал атақ әкелді. 1876 жылдан 1880 жылға дейін Клемансо Жаңа Каледонияға жер аударылған мыңдаған коммунардтардың, 1871 жылғы Париж коммунасының революциялық үкіметінің мүшелеріне жалпы кешірім беруді ынталы түрде қолдады. Ол басқа радикалдармен, ақын және кейін сенатор болған Виктор Гюго сияқты тұлғалармен, сондай-ақ республикашылдардың қатарының артуымен бірнеше сәтсіз ұсыныстарды қолдады. Ақырында 1880 жылдың 11 шілдесінде жалпы кешірім қабылданды. Клемансо көздеген "айырысу" басталуы мүмкін болды, өйткені оның досы Луиза Мишельді қоса алғанда, Францияға жер аударылған коммунардтардың қалғандары оралды. 1898 жылдың 13 қаңтарында Клемансо Эмиль Золаның «Жарқын!» (J'Accuse !) атты мақаласын «Аврора» париждік газетінің бірінші бетіне жариялады, ол газеттің иесі және редакторы болды. Ол Франция президенті Феликс Фореге ашық хат түрінде жарияланған, Дрейфус ісінің танымал бөлігіне айналған даулы мақаланы басуға шешім қабылдады. 1900 жылы ол «La Justice» журналынан шығып, «Le Bloc» апталық журналын құрды, оған дерлік өзі ғана материал жазды. «Le Bloc» журналы 1902 жылдың 15 наурызына дейін жарық көрді. 1902 жылдың 6 сәуірінде ол Драгиньянның Вар округінен сенатор болып сайланды, бірақ ол бұрын француз Сенатын таратуды талап еткен еді, өйткені оны консерватизмнің күшті ошағы деп есептеді. Ол 1920 жылға дейін Драгиньянның сенаторы қызметін атқарды. Клемансо Сенатта Тәуелсіз Радикалдармен бірге отырды және өз ұстанымдарын жұмсартты, бірақ ол әлі де премьер-министр Эмиль Комбстың Радикалдық Социалистік министрлігін белсенді түрде қолдады, ол антиклерикалық республикалық күрестің жетекшісі болды. 1903 жылдың маусым айында ол өзі құрған «Аврора» журналын басқарды. Онда ол Дрейфус ісіне қайта қарау және Францияда шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі үшін науқанға жетекшілік етті. Соңғысы 1905 жылғы Франциядағы шіркеулер мен мемлекеттің ажыратылуы туралы заңмен іске асырылды.

In 1876, Clemenceau stood for the Chamber of Deputies (which replaced the National Assembly in 1875) and was elected for the 18th arrondissement. He joined the far left and his energy and mordant eloquence speedily made him the leader of the radical section. In 1877, after the Crisis of 16 May 1877, he was one of the republican majority who denounced the ministry of the Duc de Broglie. Clemenceau led resistance to the anti republican policy of which the incident of 16 May was a manifestation. In 1879, his demand for the indictment of the Broglie ministry brought him prominence. From 1876 to 1880, Clemenceau was one of the main defenders of the general amnesty of thousands of Communards, members of the revolutionary government of the 1871 Paris Commune who had been deported to New Caledonia. Along with other radicals and figures such as poet and then Senator Victor Hugo, as well as a growing number of republicans, he supported several unsuccessful proposals. Finally a general amnesty was adopted on 11 July 1880. The "reconciliation" envisaged by Clemenceau could begin, as the remaining deported Communards returned to France, including his friend Louise Michel. On 13 January 1898, Clemenceau published Émile Zola's J'Accuse ! on the front page of the Paris daily newspaper, L'Aurore, of which he was owner and editor. He decided to run the controversial article that would become a famous part of the Dreyfus Affair in the form of an open letter to Félix Faure, the president of France. In 1900, he withdrew from La Justice to found a weekly review, Le Bloc, to which he practically was the sole contributor. The publication of Le Bloc lasted until 15 March 1902. On 6 April 1902, he was elected senator for the Var district of Draguignan, although he had previously called for the suppression of the French Senate, as he considered it a strong house of conservatism. He served as the senator for Draguignan until 1920. Clemenceau sat with the Independent Radicals in the Senate and moderated his positions, although he still vigorously supported the Radical Socialist ministry of Prime Minister Émile Combes, who spearheaded the anti clericalist republican struggle. In June 1903, he undertook the direction of L'Aurore, the journal that he had founded. In it, he led the campaign to revisit the Dreyfus affair and to create a separation of church and state in France. The latter was implemented by the 1905 French law on the Separation of the Churches and the State.

Премьер-Министрдің кабинеті мен кеңсесі

1906 жылдың наурыз айында Морис Рувье үкіметі шіркеу мен мемлекеттің ажыратылуы туралы заңның қолданылуы және 1906 жылғы француз парламенттік сайлауларында радикалдардың жеңісінен туындаған азаматтық наразылықтар нәтижесінде құлады. Фердинанд Сарриеннің жаңа үкіметі Клемансоны кабинетте ішкі істер министрі етіп тағайындады. Ішкі саясатта Клемансо француз полициясын реформалады және жұмысшы қозғалысына қатысты қатал шаралар қолданды. Ол Альфонс Бертильонның ғылыми полиция құруын қолдады және Селестин Хеннион басқарған мобильді бригадаларды (француз тілінде "мобильді жасақтар") құрды. Бұл жасақтар Клемансоның "Тигр" деген лақап атымен "Тигр бригадалары" деп аталды. Ол 1910 жылдың 10 сәуірінде Journal du Var журналының бірінші нөмірін жариялады. Үш жыл өткен соң, 1913 жылдың 6 мамырында ол Парижде L'Homme libre ("Еркіндік адамы") газетін құрды және онда күнделікті редакциялық мақалалар жазды. Бұл БАҚ-та Клемансо негізгі назарын сыртқы саясатқа бұрып, социалистердің әскериленуге қарсылығын сынады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылдың тамызында Францияда Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Клемансоның газеті үкімет тарапынан цензураға ұшыраған алғашқылардың бірі болды. Ол 1914 жылдың 29 қыркүйегінен 7 қазанға дейін тоқтатылды. Оған жауап ретінде Клемансо газеттің атын "Шынжырланған адам" (L'Homme enchaîné) деп өзгертті және үкіметтің ашықтығының жетіспеуі мен тиімсіздігі үшін сынады, сонымен қатар Германия империясына қарсы патриоттық одақ сакралын қорғады. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында француз үкіметі Клемансоның журналистикасына цензура салғанына қарамастан, ол саяси ықпалымен көзге түсті. Соғыс басталғаннан кейін Клемансо Ішкі істер министрі Малвиге соғысқа қолдаудың жоғалуын болдырмау үшін, мобилизация кезінде тұтқындалуы тиіс белгілі және күдікті бүлікшілердің тізімі – "Карнет Б"-ді пайдалануды ұсынды. Полиция префекті де осылай кеңес берген, бірақ үкімет оған құлақ аспады. Нәтижесінде, "Карнет Б"-де тізілген 2501 адамның 80 пайызы өз еркімен әскери қызметке шақырылды. 1914 жылдың күзінде Клемансо ұлттық бірлік үкіметінде әділет министрі қызметін атқарудан бас тартты. Ол Т.Г. Масариктің Чехословакия легионының Ресейден Францияға "Солтүстік сапары" (Солтүстік теңіз арқылы) арқылы тасымалдануын ұсынды (алғашқы іске асырылуы 1917 жылдың 15 қазанында Архангельскіде болды). Ол соғыс кезіндегі француз үкіметін қатал сынға алып, соғысты жеңу үшін жеткілікті шаралар қабылдалмағанын мәлімдеді. Оның позициясы Эльзас-Лотарингия провинциясын қайтаруға деген ниетімен негіделген, бұл пікір көпшілік тарапынан қолдау тапқан. 1917 жылдың күзінде Италия Капоретто шайқасында жеңіліске ұшырады, Ресейде большевиктер билікті басып алды және бұрынғы премьер-министр Жозеф Кайо мен ішкі істер министрі Луи Малвидің сатқындыққа қатысқан болуы мүмкін деген қауесет тарады. Премьер-министр Поль Пэнлеве Германиямен келіссөздер жүргізуге бейімділік танытты. Клемансо тіпті Германияның Эльзас-Лотарингияны қайтаруы мен Бельгияны босатуы Францияның одақтастарын тастап кетуін ақтамайды деп мәлімдеді. Бұл Александр Рибо мен Аристид Брианды (екі бұрынғы премьер-министр, олардың соңғысы неміс дипломатымен байланыс жасаған әлдеқайда ықпалды саясаткер) жеке бейбітшілік болмайды деп ашық келісуге мәжбүр етті. Көп жылдар бойы Клемансоға ықтимал келісімдік бейбітшіліктің кедергісін келтіргені үшін айып тағылды, бірақ қазір неміс құжаттарын зерттеу көрсеткендей, Германияның Эльзас-Лотарингияны қайтаруға ешқандай ниеті болмаған. Оның қарсылығының беделі оны ең танымал сыншы және басқалары сәтсіздікке ұшырағанда соңғы тұрған адам етті. "Мырзалар, немістер әлі де Нуайонда" (Messieurs, les Allemands sont toujours à Noyon) деп Клемансоның газеті үздіксіз жазды.

At the outbreak of World War I in France in August 1914, Clemenceau's newspaper was one of the first to be censored by the government. It was suspended from 29 September 1914 to 7 October. In response, Clemenceau changed the newspaper's name to L'Homme enchaîné ("The Chained Man") and criticized the government for its lack of transparency and its ineffectiveness, while defending the patriotic union sacrée against the German Empire. In spite of the censorship imposed by the French government on Clemenceau's journalism at the beginning of World War I, he still wielded considerable political influence. As soon as the war started, Clemenceau advised Interior Minister Malvy to invoke Carnet B, a list of known and suspected subversives who were supposed to be arrested upon mobilisation, in order to prevent the collapse of popular support for a war effort. The Prefect of Police gave the same advice, but the government did not follow it. In the end, 80% of the 2,501 people listed on Carnet B as subversives volunteered for service. In autumn 1914, Clemenceau declined to join the government of national unity as justice minister. He suggested transportation of T. G. Masaryk's Czechoslovak Legion from Russia to France s. c. "North trip" (by North sea) as first (the first realization 15 October 1917 from Archangelsk). He was a vehement critic of the wartime French government, asserting that it was not doing enough to win the war. His stance was driven by a will to regain the province of Alsace Lorraine, a view shared by public opinion. The autumn of 1917 saw the disastrous Italian defeat at the Battle of Caporetto, the Bolshevik seizure of power in Russia, and rumours that former Prime Minister Joseph Caillaux and Interior Minister Louis Malvy might have engaged in treason. Prime Minister Paul Painlevé was inclined to open negotiations with Germany. Clemenceau argued that even German restitution of Alsace Lorraine and the liberation of Belgium would not be enough to justify France abandoning her allies. This forced Alexandre Ribot and Aristide Briand (both the previous two prime ministers, of whom the latter was by far the more powerful politician who had been approached by a German diplomat) to agree in public that there would be no separate peace. For many years, Clemenceau was blamed for having blocked a possible compromise peace, but it is now clear from examination of German documents that Germany had no serious intention of handing over Alsace Lorraine. The prominence of his opposition made him the best known critic and the last man standing when the others had failed. "Messieurs, les Allemands sont toujours à Noyon" (Gentlemen, the Germans are still at Noyon) wrote Clemenceau's paper endlessly.

Премьер-министр лауазымының екінші кезеңі

1917 жылдың қарашасында, Бірінші дүниежүзілік соғыста Франция үшін ең қиын сәттердің бірінде Клемансо премьер-министр болып тағайындалды. Ол өзінің алдыңғыларынан айырмашылығы, ішкі дау-жанжалдарды басуға тырысып, жоғары лауазымды саясаткерлер арасында бітімділік шақырды. Сарайльді қызметтен босату себебі – оның социалистік саясаткерлер Жозеф Кайо және Луи Малвимен байланысы (сол кезде олар немістермен сатқындық байланыста болды деген күдік туды). Черчилль кейін Клемансоның "бір құлақтан екінші құлаққа қадам басқан жабайы аңға ұқсағанын" жазды, ол "оның орнына отырғызудан бәрін аяп, бірақ отырғызып қойғаннан кейін оған бағынуға мәжбүр болған" жиын алдында тұрды. Клемансо 1917 жылы премьер-министр болғанда жеңіс алыс сияқты көрінді. Американдық көмек келгенше батыс майданда аз ғана әрекеттер болды, себебі шабуылдар шектеулі болуы керек деп есептелді. Осы кезде Италия қорғанысқа көшті, Ресей дерлік соғыстан қол үзді – және олар Германиямен жеке бейбітшілік келісіміне келеді деп күтілді. Ішкі жағдайда үкімет соғысқа қарсы наразылықтардың күшеюімен, ресурстардың тапшылығымен және Париж қаласына ауыр зиян келтіріп, азаматтардың рухын құлатқан әуе шабуылдарымен күресуге тиіс болды. Сондай-ақ, көптеген саясаткерлердің құпия түрде бейбітшілікке ұмтылғанына сенді. Клемансо үшін бұл өте қиын жағдай болды; ол жылдар бойы соғыс кезінде басқаларды сынағаннан кейін, кенеттен өзін ең жоғары билікте тапты. Дегенмен ол саяси жағынан оқшауланған еді. Оның парламенттік басшылармен тығыз байланысы болған жоқ (әсіресе соғыс барысында оларды осылай қатал сынағаннан кейін), сондықтан ол тек өзіне және жақын достарына сенуге мәжбүр болды. Клемансоның билікке келуі алдымен окоптардағы жауынгерлер үшін көп нәрсе білдірмеді. Олар оны "тағы бір саясаткер" деп есептеді, ал әскерлердің ай сайынғы моральдық жағдайына жасалған бағалау оның тағайындалуына аз ғана адамның қуанғанын көрсетті. Бірақ уақыт өте келе, ол бірнеше жауынгерлерге ұқтырған сенім, барлық жауынгерлерге тарала бастады. Оның окоптарға жиі барып тұруы оларды жігерлендірді. Бұл сенім окоптардан ішкі майданға тарады, және "Біз Клемансоға ата-бабаларымыз Жанна д'Аркке сенгендей сендік" делінетін. Француз армиясын консервативтілігі мен католиктігі үшін көп жылдар бойы сынағаннан кейін, Клемансоға стратегиялық жоспарды іске асыру үшін әскери басшылармен жақсы қарым-қатынас орнатуға көмек қажет болды. Ол генерал Анри Мордақты әскери штабының бастығы етіп тағайындады. Мордак армия мен үкімет арасындағы сенім мен өзара құрметті орнатуға көмектесті, бұл соңғы жеңіске өте маңызды болды. Клемансо бұқаралық ақпарат құралдарынан да жақсы қабылдау алды, себебі Францияға мықты басшылық керек деп олар сезінді. Соғыс бойы оның ешқашан жігерсіз қалмағаны және Франция толық жеңіске жетеді деген сенімінен айнымағаны баршаға мәлім болды. Дегенмен, Клемансо сияқты, басқа да соғыс кезіндегі басшылардың билікте ұзақ болмайтынына сенгендер де болды. "Клемансо, басқалар сияқты, ұзақ өмір сүрмейді – тек [соғысты] тазалауға жеткілікті".

In November 1917, at one of the darkest hours for the French war effort in World War I, Clemenceau was appointed to the prime ministership. Unlike his predecessors, he discouraged internal disagreement and called for peace among the senior politicians. The reason for Sarrail's dismissal was his links with the socialist politicians Joseph Caillaux and Louis Malvy (at that time suspected of treasonable contacts with the Germans)

Churchill later wrote that Clemenceau "looked like a wild animal pacing to and fro behind bars" in front of "an assembly which would have done anything to avoid putting him there, but, having put him there, felt they must obey". When Clemenceau became prime minister in 1917 victory seemed to be elusive. There was little activity on the western front because it was believed that there should be limited attacks until the American support arrived. At this time, Italy was on the defensive, Russia virtually had stopped fighting – and it was believed that they would be making a separate peace with Germany At home, the government had to deal with increasing demonstrations against the war, a scarcity of resources, and air raids that were causing huge physical damage to Paris as well as undermining the morale of its citizens. It also was believed that many politicians secretly wanted peace. It was a challenging situation for Clemenceau; after years of criticizing other men during the war, he suddenly found himself in a position of supreme power. He was isolated politically, however. He did not have close links with any parliamentary leaders (especially after he had antagonized them so relentlessly during the course of the war) and so, had to rely on himself and his own circle of friends. Clemenceau's assumption of power meant little to the men in the trenches at first. They thought of him as "just another politician", and the monthly assessment of troop morale found that only a minority found comfort in his appointment. Slowly, however, as time passed, the confidence he inspired in a few, began to grow throughout all the fighting men. They were encouraged by his many visits to the trenches. This confidence began to spread from the trenches to the home front and it was said, "We believed in Clemenceau rather in the way that our ancestors believed in Joan of Arc." After years of criticism against the French army for its conservatism and Catholicism, Clemenceau would need help to get along with the military leaders to achieve a sound strategic plan. He nominated General Henri Mordacq to be his military chief of staff. Mordacq helped to inspire trust and mutual respect from the army to the government which proved essential to the final victory. Clemenceau also was well received by the media, because they felt that France was in need of strong leadership. It was widely recognized that throughout the war he was never discouraged and never stopped believing that France could achieve total victory. There were skeptics, however, who believed that Clemenceau, like other war time leaders, would have a short time in office. It was said, "Like everyone else Clemenceau will not last long – only long enough to clean up [the war]."

1918: қатаң бақылау

1918 жылдың басында әскери жағдай нашарлаған кезде Клемансо тотал соғыс саясатын қолдауды жалғастырды – «Біз сіздің алдыңызға тотал соғыс туралы жалғыз оймен келеміз» – және «la guerre jusqu'au bout» (соғыс аяғына дейін) саясатын ұстанып тұрды. Оның 8 наурыздағы осы саясатты жақтаған сөзі өте тиімді болды, ол 1940 жылы Ұлыбританияның премьер-министрі болғаннан кейін осындай сөздер айтқан Уинстон Черчилльге есімде қалды. Клемансоның соғыс саясаты әділетті жеңіске жетуді, жауынгерлерге адалдықты және Францияға қарсы жасалған қылмыстар үшін дереу және қатаң жазалауды қамтыды. Каййо және басқалардың тұтқындалуы Клемансоның қаталдығы туралы мәселені көтерді, ол өз кезегінде соғысты жеңу үшін қажетті өкілеттіктерді ғана алғанын айтты. Көптеген сот процестері мен тұтқындаулар халық арасында үлкен қызығушылық тудырды. Бұл сот процестері, керісінше, халықты үкіметтен қорқытудың орнына, сенімділік сезімін оятып, халық соғыста алғаш рет шаралар қолданылып, елдің қатаң басқарыла бастағанын сезінді. Клемансоның «қатаң үкіметі» диктатура болып табылады деген пікірлер көп қолдау таппады. Клемансо әлі де халық пен баспасөз алдында жауапты болды. Ол газеттердің саяси тұлғаларды сынауға құқығы бар екеніне сенгендіктен, саяси көзқарастарға қатысты цензураны жеңілдетті: «Үкімет мүшелерін қорлау құқығы шектеусіз». 1918 жылы Клемансо Францияның Вудро Вильсонның он төрт тармағын қабылдауы керек деп ойлады, себебі оның бірі Эльзас-Лотарингияны Францияға қайтаруды талап еткен. Бұл жеңіс француз халқы үшін маңызды соғыс мақсатына қол жеткізуді білдірді. Алайда Клемансо Ұлттар Лигасына қатысты кейбір тармақтарға күмәнмен қарады, өйткені ол оның тек утопиялық қоғамда ғана табысқа жете алады деп санды.

1918 жыл: Неміс көктемгі шабуылы

1918 жылғы 21 наурызда немістер үлкен көктемгі шабуылдарын бастады. Одақтастар күтпеген жерден шабуылға ұшырады және британдықтар мен француздардың шебінде үлкен олқылық пайда болды, бұл немістерге Парижге кіру мүмкіндігін беру қаупін тудырды. Бұл жеңіліс Клемансоның және басқа одақтастардың біріккен, біртұтас басшылықтың ең дұрыс шешім екендігіне деген сенімін нығайтты. Фердинанд Фошті "генералиссимус" қызметіне тағайындау туралы шешім қабылданды. Неміс әскері алға жылжуын жалғастырды және Клемансо Париждің құлау мүмкіндігін жоққа шығармады. Халық арасында «Тайгер» атымен танылған Клемансо, сондай-ақ Фох пен Филипп Петен тағы бір апта билікте қалса, Францияның құлайтыны және Аристид Бриан басқаратын үкіметтің Францияға тиімді болары туралы пікірлер пайда болды, себебі ол Германиямен артықшылықты шарттарда бейбіт келісімге келер еді. Клемансо бұл пікірлерге қатысты түрде қарсылық көрсетті және Депутаттар палатасында құлшыныспен сөйледі; палата оған 377 дауысқа 110 дауыспен сенім білдірді. Одақтастардың қарсы шабуылдары немістерді кері шегіндіре бастағанда, немістердің соғыс жеңісіне мүмкіндігі жоқ екені анық болды. Олар әлі де Франция аумағының үлкен бөлігін басып алғанмен, шабуылдарын жалғастыру үшін жеткілікті ресурстары мен әскері болмады. Германиямен одақтас елдер қару тоқтату туралы сұрағанда, Германияның да осы қадамға баруы анық болды. 1918 жылғы 11 қарашада Германиямен қару тоқтату шартына қол қойылды. Клемансоны көшеде құшақтап, оған зор құрметпен қараған көптеген адамдар болды.

Париж бейбітшілік конференциясы

Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуынан қалған халықаралық саяси мәселелерді шешу үшін Францияның Париж қаласында бейбітшілік конференциясы өткізілуі керек деп шешілді. Германия мен Ұжымдық державалар арасындағы Версаль келісімшарты Версаль сарайында қол қойылғанымен, оның негізіндегі талқылаулар Парижде өтті. Сондықтан, жеңілген елдермен жасалған шарттарды дайындаған жеңімпаз мемлекет басшыларының кездесуі 1919 жылғы Париж бейбітшілік конференциясы деп аталды. 1918 жылдың 13 желтоқсанында АҚШ президенті Вудро Вильсон Францияда зор құрметпен қарсы алынды. Оның Он төрт қағидасы және Ұлттар лигасы идеясы соғыстан шаршаған француз халқына үлкен әсер етті. Алғашқы кездесуінде Клемансо Вильсонның қағидалы және адал адам екенін түсінді. Конференция Францияда өткізіліп жатқандықтан, Клемансоның президенттік лауазымға ең лайықты екеніне келісті. Ол сонымен қатар конференцияның ресми тілдері – ағылшын және француз тілдерінде еркін сөйлей білді. Клемансо француз делегациясын толық бақылауда ұстады. Парламент 1918 жылдың 30 желтоқсанында 398 дауыспен 93 қарсы дауыспен оған сенім білдірді. Конференция ережелері Францияға бес толық өкілділік құқық берді. Олар Клемансо және оның төрт серігіне айналды. Ол барлық әскерилерді, әсіресе Фошты шеттетуге тырысты. Франция президенті Раймонд Пуанкарені келіссөздер барысынан хабарсыз қалдырып, оны жаңсақ күйде ұстады. Барлық парламенттік депутаттарды шеттетуге ұйғарды, келісімшартты өзі келіседі және аяқталған соң парламент оны мақұлдау немесе қабылдамау туралы шешім қабылдайды деді. Конференциядағы прогресс күтілгеннен әлдеқайда баяу болды және шешімдер үнемі кейінге шегеріліп отырды. Осы баяулық Клемансоны американдық журналиске ашуын білдіретін сұхбат беруге итермеледі. Ол Германия соғысты өнеркәсіптік және саудалық тұрғыдан жеңіп шыққанына сенді, өйткені оның фабрикалары зақымдалмаған және көп ұзамай борыштарын "алдау" арқылы төлейтін болады. Оның пікірінше, жақын арада Германия экономикасы француз экономикасынан асып түседі. Клемансоның Вильсон мен Дэвид Ллойд Джорджға деген сенімсіздігі және президент Пуанкареге деген жек көрінісі Францияның ықпалын бірнеше рет қауіпке тілді. Келіссөздер дағдарысқа ұшырағанда, Клемансо басқа мемлекет басшыларына айқайлап, одан әрі талқылаудың орнына бөлмеден шығып кететін әдетке ие болды.

To settle the international political issues left over from the conclusion of World War I, it was decided that a peace conference would be held in Paris, France. Famously, the Treaty of Versailles between Germany and the Allied Powers to conclude the conflict was signed in the Palace of Versailles, but the deliberations on which it was based were conducted in Paris, hence the name given to the meeting of the victorious heads of state that produced the treaties signed with the defeated powers: the Paris Peace Conference of 1919. On 13 December 1918, United States president Woodrow Wilson received an enthusiastic welcome in France. His Fourteen Points and the concept of a League of Nations had made a big impact on the war weary French. At their first meeting, Clemenceau realized that Wilson was a man of principle and conscience. The powers agreed that since the conference was being held in France, Clemenceau would be the most appropriate president. Also, he spoke both English and French, the official languages of the conference. Clemenceau had an unassailable position of full control of the French delegation. Parliament gave him a vote of confidence on 30 December 1918, by a vote of 398 to 93. The rules of the conference allowed France five plenipotentiaries. They became Clemenceau and four others who were his pawns. He excluded all military men, especially Foch. He excluded the president of France, Raymond Poincaré, keeping him in the dark on the progress of negotiations. He excluded all parliamentary deputies, saying he would negotiate the treaty and it would be parliament's duty to vote it up or down, after it was finished. The progress at the conference was much slower than anticipated and decisions were being tabled constantly. It was this slow pace that induced Clemenceau to give an interview showing his irritation to an American journalist. He said he believed that Germany had won the war industrially and commercially as its factories were intact and soon its debts would be overcome through "manipulation". In a short time, he believed, the German economy would once again be much stronger than the French. France's leverage was jeopardized repeatedly by Clemenceau's mistrust of Wilson and David Lloyd George, as well as his intense dislike of President Poincaré. When negotiations reached a stalemate, Clemenceau had a habit of shouting at the other heads of state and storming out of the room rather than participating in further discussion.

Адам өлтіруге әрекеті

1919 жылы 19 ақпанда Клемансо пәтерінен шығып бара жатқанда, бір адам көлігіне бірнеше рет оқ атты. Клемансоға шабуыл жасаған анархист Эмиль Котинді дерлік линчелеп өлтіре жаздады. Клемансоның көмекшісі оны әлсіз, бірақ есінде екенін көрді. "Мені арқадан атты", - деді Клемансо. "Тіпті маған тікелей шабуыл жасауға да батыл болмады." Бір оқ Клемансоның қабырғаларының арасына тиді, бірақ өмірлік маңызды органдарын жарақаттамады. Оқты алу тым қауіпті болғандықтан, ол қалған өмірі бойы денесінде қалды. Клемансо көбінесе "қаскөйдің" нашар мергендігі туралы әзілдеп айтқан: "Біз тарихтағы ең қорқынышты соғысты жеңіп алдық, бірақ міне, жеті оқтың алтауын босқа кетірген француз бар. Әрине, бұл адам қауіпті қаруды салғырт пайдаланғаны және нашар мергендігі үшін жазаға тартылуы керек. Оны сегіз жылға қамауға және атыс даласында жаттығудан өтуге ұсынамын."

Рейн және Саар

1 наурызда Клемансо Ондық Кеңеске оралғанда, көп өзгергенін көрмеді. Францияның шығыс шекарасы және неміс Рейнландын бақылау мәселесі бұрынғысынша шешілмеген күйінде қалды. Клемансо Германияның осы аймақты иеленуі Францияны шығыста табиғи шекарасыз қалдырып, жауапсыз шабуылға осал етеді деп санады. 1918 жылдың желтоқсанында британ елшісі Клемансоның Рейнландтың болашағы туралы пікірлерін былай баяндады: «Ол Рейн Галлия мен Германияның табиғи шекарасы екенін және оны қазір Германияның шекарасы етіп белгілеу керек, ал Рейн мен француз шекарасы арасындағы аумақ тәуелсіз мемлекетке айналып, оның бейтараптығына ірі державалар кепілдік беруі керек». Ақырында, мәселе Ллойд Джордж пен Вудро Вильсон Германияның ешқандай себепсіз шабуыл жасауына жауап ретінде әскери көмекке кепілдік берулерімен шешілді. Сондай-ақ, одақтастар бұл аймақты он бес жылға басып алуға және Германияның оны қайта қаруландыруына жол бермеуге келісті. Ллойд Джордж немістер келісімді орындаса, одақтас әскерлерін ертерек шығару мүмкіндігін көздейтін тармақ енгізді; Клемансо келісімге 429-бапты қосты, ол Германияның себепсіз агрессиясы болған жағдайда он бес жылдан кейін де одақтас оккупациясын сақтап қалуға мүмкіндік береді. Бұл АҚШ Сенаты Кепілдік шартын ратификацияламаған жағдайда, британдық кепілдік те күшін жояды, себебі ол американдықтардың қатысуына байланысты болды. Шындығында, осылай болды. 429-бап АҚШ Сенатының кепілдік шартын ратификацияламауы оны әлсірете алмайтынын қамтамасыз етті. Президент Пуанкаре мен маршал Фердинанд Фош Рейнландтың автономиялық мемлекет болуы үшін бірнеше рет шақыру жасады. Фош Версаль келісімінің Германияға тым жұмсақ екенін айтып, «Бұл бейбітшілік емес. Бұл – жиырма жылдық қарулы тоқтау» деді. 25 сәуірдегі кабинет отырысында Фош Клемансоның келісіміне қарсы сөйлеп, Рейнландты бөліп шығаруды талап етті. 28 сәуірде Пуанкаре Клемансоға Германия барлық өтемақысын төлегенге дейін одақтастардың оккупациясы жалғасуы керек деп ойлағанын түсіндіретін ұзақ хат жолдады. Клемансо Америка және Ұлыбританиямен одақтасу, Рейнландты ұстап тұрған оқшауланған Франциядан гөрі құндырақ екенін айтты: «Он бес жылдан кейін мен қайтыс болармын, бірақ егер сіз менің қабірімді зиярат ету құрметіне ие болсаңыз, немістер келісімнің барлық тармақтарын орындамағанын және біз әлі Рейнде екенімізді айта аласыз». Клемансо маусым айында Ллойд Джорджға: «Бізге алдағы жылдары халқымыз қираған жерлерін қайта жарату үшін қауіпсіз жұмыс істей алатын кедергі керек. Бұл кедергі – Рейн. Мен ұлттық сезімдерді ескеруім керек. Бұл менің қызметтен кетуден қорқатынымды білдірмейді. Бұл мәселе маған мүлдем ұнамайды. Бірақ мен оккупациядан бас тартып, халқымыздың ерік-жігерін жоятын бірдеңе істемеймін». Кейін ол Жан Мартельге: «Фош пен Пуанкаре саясаты қағида бойынша жаман болды. Бұл саясатты бірде-бір француз, бірде-бір республикашыл француз басқа кепілдіктер мен артықшылықтар алу үмітімен ғана қабылдай алады. Біз мұндай мәселелерді Бисмаркке қалдырамыз». Клемансо, Ллойд Джордж және Вудро Вильсон арасында Ондық Кеңестің баяу ілгерілеуі және ақпараттың ағып кетуіне байланысты наразылық күшейді. Олар «Төрттік Кеңес» деп аталатын кіші топта кездесе бастады, оның төртінші мүшесі, бірақ салмағы аз италиялық Витторио Орландо болды. Бұл жеке өмірдің құпиялылығын арттырып, қауіпсіздікті қамтамасыз етіп, шешім қабылдау процесін тиімдірек етті. Төрттік Кеңес талқылаған тағы бір маңызды мәселе – Германияның Саар аймағының болашағы. Клемансо Германия Францияның солтүстігіндегі көмір шахталарына қасақана зақым келтіргендіктен Франция аймаққа және оның көмір шахталарына құқылы деп санайды. Алайда Вильсон француз талабына қатты қарсылық көрсетті, сондықтан Клемансо оны «германшыл» деп айыптады. Ллойд Джордж келісімге келді: көмір шахталары Францияға берілді, ал аумақ 15 жылға француз әкімшілігіне берілді, содан кейін дауыс беру арқылы аймақтың Германияға қайта қосылатынын анықтады. Клемансо Австрия-Венгрия империясы туралы көп білмесе де, ол кіші этникалық топтардың мүдделерін қолдады және оның қатал ұстанымы Венгрияны бөлген Трианон шартында қатаң шарттарға әкелді. Австрия-Венгрия империясының аумақтарын тек өзін-өзі анықтау қағидалары шегінде танудың орнына, Клемансо Германия сияқты Венгрияны әлсіретуге және Орталық Еуропада мұндай ірі державаның қаупін жоюға тырысты. Бүкіл Чехословакия мемлекеті Коммунизмнен қорғаныс ретінде қарастырылды және ол венгр халқы көп шоғырланған аумақтарды қамтыды.

When Clemenceau returned to the Council of Ten on 1 March, he found that little had changed. One issue that had not changed at all was the long running dispute over France's eastern frontier and control of the German Rhineland. Clemenceau believed that Germany's possession of this territory left France without a natural frontier in the east and thus, was vulnerable to invasion. The British ambassador reported in December 1918 on Clemenceau's views on the future of the Rhineland: "He said that the Rhine was a natural boundary of Gaul and Germany and that it ought to be made the German boundary now, the territory between the Rhine and the French frontier being made into an Independent State whose neutrality should be guaranteed by the great powers." Finally, the issue was resolved when Lloyd George and Woodrow Wilson guaranteed immediate military assistance if Germany attacked without provocation. It also was decided that the allies would occupy the territory for fifteen years, and that Germany could never rearm the area. Lloyd George insisted on a clause allowing for the early withdrawal of allied troops if the Germans fulfilled the treaty; Clemenceau inserted Article 429 into the treaty that permitted allied occupation beyond the fifteen years if adequate guarantees for allied security against unprovoked aggression were not met. This was in case the U. S. Senate refused to ratify the Treaty of Guarantee, thereby making null and void the British guarantee as well, since that was dependent on the Americans being part of it. This is, in fact, what did occur. Article 429 ensured that a refusal of the U. S. Senate to ratify the treaties of guarantee would not weaken them. President Poincaré and Marshal Ferdinand Foch both pressed repeatedly for an autonomous Rhineland state. Foch thought the Treaty of Versailles was too lenient on Germany, stating "This is not peace. It is an armistice for twenty years." At a cabinet meeting on 25 April Foch spoke against the deal Clemenceau had brokered and pushed for a separate Rhineland. On 28 April Poincaré sent Clemenceau a long letter detailing why he thought allied occupation should continue until Germany had paid all her reparations. Clemenceau replied that the alliance with America and Britain was of more value than an isolated France that held onto the Rhineland: "In fifteen years I will be dead, but if you do me the honour of visiting my tomb, you will be able to say that the Germans have not fulfilled all the clauses of the treaty, and that we are still on the Rhine." Clemenceau said to Lloyd George in June, "We need a barrier behind which, in the years to come, our people can work in security to rebuild its ruins. The barrier is the Rhine. I must take national feelings into account. That does not mean that I am afraid of losing office. I am quite indifferent on that point. But I will not, by giving up the occupation, do something which will break the willpower of our people." Later, he said to Jean Martel, "The policy of Foch and Poincaré was bad in principle. It was a policy no Frenchman, no republican Frenchman could accept for a moment, except in the hope of obtaining other guarantees, other advantages. We leave that sort of thing to Bismarck." There was increasing discontent among Clemenceau, Lloyd George, and Woodrow Wilson about slow progress and information leaks surrounding the Council of Ten. They began to meet in a smaller group, called the Council of Four, Vittorio Orlando of Italy being the fourth, although less weighty, member. This offered greater privacy and security and increased the efficiency of the decision making process. Another major issue that the Council of Four discussed was the future of the German Saar region. Clemenceau believed that France was entitled to the region and its coal mines after Germany deliberately damaged the coal mines in northern France. Wilson, however, resisted the French claim so firmly that Clemenceau accused him of being "pro German". Lloyd George came to a compromise; the coal mines were given to France and the territory placed under French administration for 15 years, after which a vote would determine whether the region would rejoin Germany. Although Clemenceau had little knowledge of the defunct Austrian Hungarian empire, he supported the causes of its smaller ethnic groups and his adamant stance led to the stringent terms in the Treaty of Trianon that dismantled Hungary. Rather than recognizing territories of the Austrian Hungarian empire solely within the principles of self determination, Clemenceau sought to weaken Hungary, just as Germany was, and to remove the threat of such a large power within Central Europe. The entire Czechoslovakian state was seen a potential buffer from Communism and this encompassed majority Hungarian territories.

Өтемақылар

Клемансо экономика немесе қаржы саласында тәжірибелі болған жоқ, және Джон Мейнард Кейнс атап өткендей, "Ол Германияның төлейтін өтемақысы немесе [Францияның] ауыр қаржылық қиындықтарын түсінуге тырыспады", бірақ Германиядан алынатын өтемақы сомасын мүмкіндігінше жоғары етуі үшін үлкен қоғамдық және парламенттік қысымға тап болды. Жалпы, Германияның шамасынан артық төлемеуі керек екені туралы келісім болды, бірақ оның төлей алатынына қатысты бағалаулар мүлдем әртүрлі болды. Сандар 2 миллиард фунт стерлингтен 20 миллиард фунт стерлингке дейін ауысады. Клемансо кез келген ұсыныстан бас тарту француз және британ азаматтарының наразылығын тудыратынын, ал Германияның өтемақы төлеу қабілетін зерттейтін комиссия құру – жалғыз шешім екенін түсінді. Осылайша, Франция үкіметі өтемақы мәселесіне тікелей араласпады.

Шартты қорғау

Версаль келісімшарты 1919 жылғы 28 маусымда қол қойылды. Клемансо енді келісімді француз ұлттық мүдделеріне жеткіліксіз деп санайтын сыншыларға қарсы қорғауға міндетті болды. Француз Парламенті келісімді талқылады, ал Луи Барту 24 қыркүйекте АҚШ Сенаты Кепілдік шарты немесе Версаль келісімшартын мақұлдамайтынын мәлімдеді, сондықтан Рейн өзенін шекара ретінде қарастыру дұрыс болар еді. Клемансо Сенат екеуін де ратификациялайтынына сенімді екенін және келісімге 429-бапты қосып, «Рейнге қатысты жаңа шаралар» қарастырылғанын айтты. Барту 429-баптың осы түсіндірмесіне қарсы шықты. Клемансоның келісім туралы негізгі сөзі 25 қыркүйекте айтылды. Ол келісімнің мінсіз емес екенін білетінін, бірақ соғыс коалиция тарапынан жүргізілгенін, демек келісімге қатысушылардың ең төменгі ортақ мәмілесін көрсететінін айтты. Ол келісімнің егжей-тегжейін сынаудың қате екенін, сыншылардың келісімге тұтас қарауы және одан қандай пайда көре алатынын түсінуі керегін мәлімдеді:

Келісім, барлық күрделі шарттарымен бірге, сіздің құндылығыңызға ғана лайықты болады; сіз оны қалай жасайсыз, солай болады. Бүгін сіздер дауыс беретін нәрсе тіпті бастама емес, бастаманың бастамасы ғана. Онда қамтылған идеялар өсіп, жеміс береді. Сіздер жеңілген Германияға оларды таңбалау билігіне ие болдыңыз. Олардың қайта жанданатыны айтылды. Сондықтан оларға біздің қорқынышымызды көрсетудің қажеті жоқ. М. Марин мәселенің мәніне келді, бізге үмітсіздікпен бұрылып: «Сіздер бізді сақтық саясатына дейін төмендеттіңіздер» деді. Иә, М. Марин, сіздер кеше ғана соғыста қан төккен Еуропа елдерінің сақтық қажеттілігін жоятын келісім жасауға бола ма деп ойлайсыз ба? Өмір – соғыста да, бейбіт уақытта да мәңгілік күрес. Осы күрестен қашуға болмайды. Иә, біз сақтық танытуымыз керек, өте сақтық танытуымыз керек. Оның қанша жылға, мүмкін қанша ғасырға соқатынын айта алмаймын. Иә, бұл келісім бізге ауыр жүк, қиындықтар, қайғы-қасірет әкеледі, және бұл ұзақ жылдар бойы жалғасады. Депутаттар палатасы келісімді 372 дауыспен 53 қарсы дауыспен ратификациялады, ал Сенат оны бірауыздан мақұлдады. 11 қазан күні Клемансо Сенатқа жолданған соңғы парламенттік сөзін айтты. Ол Германияны бөлудің кез келген әрекеті өзін-өзі жеңіске ұшырататынын және Францияның 60 миллион неміспен қатар өмір сүрудің жолын табуы керектігін айтты. Ол сондай-ақ, бұрынғы режимдегі аристократия сияқты, буржуазияның билеуші класс ретінде сәтсіз болғанын мәлімдеді. Енді жұмысшы табының билікке ие болу кезегі келді. Ол ұлттық бірлік пен демографиялық революцияны қолдады: «Келісімде Франция көп балалы болады деп көрсетілмеген, бірақ бұл онда бірінші болып жазылуы керек еді. Егер Францияда көп отбасы болмаса, сіздер келісімге ең жақсы шарттарды қоссаңыз да, неміс қаруларын алып тастасаңыз да, Франция жойылады, өйткені француз халқы болмайды».

The treaty, with all its complex clauses, will only be worth what you are worth; it will be what you make it What you are going to vote to day is not even a beginning, it is a beginning of a beginning. The ideas it contains will grow and bear fruit. You have won the power to impose them on a defeated Germany. We are told that she will revive. All the more reason not to show her that we fear her M. Marin went to the heart of the question, when he turned to us and said in despairing tones, "You have reduced us to a policy of vigilance." Yes, M. Marin, do you think that one could make a treaty which would do away with the need for vigilance among the nations of Europe who only yesterday were pouring out their blood in battle? Life is a perpetual struggle in war, as in peace That struggle cannot be avoided. Yes, we must have vigilance, we must have a great deal of vigilance. I cannot say for how many years, perhaps I should say for how many centuries, the crisis which has begun will continue. Yes, this treaty will bring us burdens, troubles, miseries, difficulties, and that will continue for long years. The Chamber of Deputies ratified the treaty by 372 votes to 53, with the Senate voting unanimously for its ratification. On 11 October Clemenceau gave his last parliamentary speech, addressed to the Senate. He said that any attempt to partition Germany would be self defeating and that France must find a way of living with sixty million Germans. He also said that the bourgeoisie, like the aristocracy before them in the ancien régime, had failed as a ruling class. It was now the turn of the working class to rule. He advocated national unity and a demographic revolution: "The treaty does not state that France will have many children, but it is the first thing that should have been written there. For if France does not have large families, it will be in vain that you put all the finest clauses in the treaty, that you take away all the Germans guns, France will be lost because there will be no more French".

Ішкі саясат

Клемансоның премьер-министрлік соңғы өкілеттігі жұмыс уақытын реттеуге бағытталған түрлі реформалардың жүзеге асырылуына куә болды. 1919 жылдың сәуір айында француз Еңбек кодексіне өзгеріс енгізетін, жалпы сегіз сағаттық жұмыс күнін белгілейтін заң қабылданды. Сол жылдың маусым айында тау-кен өнеркәсібіндегі жұмыс уақытының ұзақтығына қатысты қолданыстағы заңнама өзгертілді, осымен сегіз сағаттық жұмыс күні "жер астында немесе жер бетінде жұмыс істейтін" барлық санаттағы жұмысшыларға қолданылатын болды. 1913 жылдың желтоқсанындағы бұрынғы заң бойынша сегіз сағаттық шектеу тек жер астында жұмыс істейтін жұмысшыларға ғана қатысты. 1919 жылдың тамызында француз кемелерінде жұмыс істейтін барлық адамдар үшін де осындай шектеу енгізілді. 1919 жылы қабылданған (1920 жылдың қазан айында күшіне енген) тағы бір заң нан пісіру орындарында сағат 22:00-ден 04:00-ге дейін жұмыс істеуге тыйым салды. 1919 жылдың мамыр айындағы жарлық трамвай, теміржол және ішкі су жолдарындағы жұмысшылар үшін сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізді, ал 1919 жылдың маусым айындағы екінші жарлық бұл ережені мемлекеттік теміржолдарға да қатыстырды. 1919 жылдың сәуір айында сегіз сағаттық жұмыс күні мен алты күндік жұмыс аптасын бекітетін акт мақұлданды, алайда ауыл шаруашылығы жұмысшылары осы актінің қолданыс аясынан тыс қалды.

Президенттік ұсыныс

1919 жылы Франция жаңа сайлау жүйесін қабылдады және заң шығарушы сайлауда Ұлттық блок (оңшыл партиялардың коалициясы) көпшілік дауыс алды. Клемансо сайлау науқанына бір рет қана араласып, 4 қарашада Страсбургте сөйлеген сөзінде Ұлттық блоктың манифесті мен өкілдерін мақтап, соғыстағы жеңісті сақтықпен қорғау қажеттігін айтты. Жеке өзі осы үлкен оңға қарай бұрылыстан алаңдады. Оның досы Жорж Мандель Клемансоны алдағы сайлауда президенттікке ұсынуға шақырды және 1920 жылдың 15 қаңтарында Мандель оның сайланса қызмет етуге дайын екенін жариялады. Бірақ Клемансо бұл лауазымға үміткер болу үшін сайлау науқанын өткізбек болып, ұлттық символ ретінде танылуға ниеттенді. Республикалық фракцияның алдын ала отырысы (Ұлттық Ассамблеядағы дауыс беруге дейін) 408 дауысқа қарсы 389 дауыспен Клемансоның орнына Пол Дешанельді таңдады. Жауап ретінде Клемансо Ұлттық Ассамблеяда дауыс беруге түсуден бас тартты, өйткені ол аз ғана көпшілікпен емес, бірауыздылықпен жеңгісі келді. Осылай ғана одақтастармен сенімді келіссөздер жүргізе алатынын мәлімдеді. 18 қаңтарда министрлер кабинетінде сөйлеген соңғы сөзінде ол: "Біз әлемге жеңісіміздің масштабын көрсетуіміз керек, жеңіске жеткен халықтың мінез-құлқы мен әдеттерін қабылдауымыз керек, ол Еуропаның алдына қайта оралады. Бірақ қазірдің өзінде бәрі қауіпке ұшырады. Осы ғимаратты құруға жұмсалған шыдамдылық пен еңбекке қарағанда, оны қиратуға аз уақыт және аз ой керек болады. Кедей Франция. Қателіктер қазірдің өзінде басталды."

Соңғы жылдар

Клемансо президенттік сайлау өткеннен кейін (1920 жылғы 17 қаңтарда) премьер-министр қызметінен кетіп, саясатқа қатысуын тоқтатты. Жеке өмірінде ол 1920 жылы француз әскерлерінің Германияның Франкфурт қаласын бір жақты түрде басып алуын сынап, егер билікте болғанда, британдықтарды оған қосылуға көндіретінін айтты. 1922 жылдың соңында Клемансо Американың солтүстік-шығысындағы ірі қалаларда лекциялар оқыды. Ол Францияның саясатын, соның ішінде соғыс қарыздарын және өтемақыларды қорғап, американдық оқшаулану саясатын айыптады. Ол жақсы қабылданып, көп көрермендерді тартты, бірақ Америка саясаты өзгерген жоқ. 1926 жылғы 9 тамызда ол Америка президенті Кальвин Кулиджге жолдаған ашық хатында Францияның соғыс қарыздарын толуына қарсылық білдірді: «Франция тіпті достарына да сатылмайды». Бұл үндеу ескерілмеді. Ол 1923 жылы Пуанкаренің Руры басып алуын Франция мен Ұлыбритания арасындағы келісімді бұзу деп бағалады. Өмірінің соңғы айларында ол бұрын жазбаймын деп мәлімдегеніне қарамастан, естеліктерін жазды. Оған маршал Фоштің мемуарларының жарық көргені түрткі болды, онда Клемансо, әсіресе Париж бейбітшілік конференциясындағы саясаты үшін қатты сынға алынған. Клемансо тек алғашқы нұсқасын аяқтап үлкерді және ол қайтыс болғаннан кейін «Жеңістің ұлылығы мен қайғысы» (Grandeurs et miseres d'une victoire) деген атпен жарияланды. Ол Германияның қайта жандануына байланысты Версаль келісімінің күшіне нұқсан келтірген Фош пен оның ізбасарларын сынады. Ол өзінің барлық жеке хаттарын өртеп жіберді. Клемансо 1929 жылғы 24 қарашада қайтыс болды және Мошампста әкесінің қасына қарапайым қабірге жерленді.

Жеке өмір

Клемансо импрессионист суретші Клод Монемен ұзақ жылдар бойы дос болып, оны қолдады. Ол 1923 жылы Монеге катаракта операциясын жасауға көндіруде маңызды рөл атқарды. Он жылдан астам уақыт бойы Клемансо Монеге Париждегі Оранжери мұражайында көрсетіліп тұрған үлкен «Су лилиялары» (Les Nymphéas) суреттерін француз мемлекетіне сыйлауын аяқтауға ынталандырды. Олар 1927 жылы көпшілікке ашылған, арнайы салынған сопақ залдарда орналасқан. Саяси қарсыластарымен оннан астам жекпе-жек өткізген Клемансо дене шынықтырудың маңыздылығын білген және қарт күнінде де әр таңда фехтованиемен шұғылданған. Клемансо атеист болған. Ол жапон өнеріне, әсіресе жапон керамикасына қызығушылық танытқан. Ол шамамен 3000 кішкентай құтыларды (kōgō 香合) жинаған, қазір олар мұражайларда сақтаулы. 1978 жылы Монреаль көркемсурет мұражайында оның коллекциясының арнайы көрмесі өткізілді.

Атаулар ауыстырылуы

Джеймс Дуглас-младший 1926 жылы досы Клемансоға зейнетке шығу үшін Парижде пәтер сатып алды. Бұл ғимарат кейіннен Клемансо мұражайына айналды. АҚШ-тың Аризона штатындағы Клемансо қаласы 1917 жылы оның досы Джеймс Дуглас-младший Клемансоның құрметіне аталды. 1919 жылы Канаданың Роки тауларындағы Клемансо тауы (3,658 м) Клемансоның есімімен аталып, құрмет көрсетілді. 1939 жылдың қаңтарында құрылысы басталған және 1944 жылы одақтас әскерлерінің бомбалауы салдарынан қираған «Ришелье» кластығына жататын линкор Клемансоның құрметіне аталды. Француз әскери-теңіз күштерінің «Клемансо» авианосеці Клемансоның есімімен аталған. Париж метросының 1-ші және 13-ші желілеріндегі 8-ші округте «Шамп-Элизе – Клемансо» станциясы орналасқан. Станцияның платформалары мен кіреберіс туннельдері Шамп-Элизе даңғылы мен Клемансо алаңының астында жатыр. Кубаның «Ромео и Джульетта» сигарасы бұрын оның құрметіне «Клеменсо» деп аталатын өлшемді шығарған, ал Доминикан Республикасындағы осы сорт әлі де өндіріледі. 1993 жылғы «Жас Индиана Джонс хроникалары» телесериалының «Париж, 1919 мамыр» эпизодында Сирил Кусак сомдаған «Джордж Клемансо» кейіпкері бейнеленген. Бейруттегі бір көше Клемансоның құрметіне аталған. «Клемансо» көшесін қараңыз. Сол сияқты, Монреальдің оңтүстік-шығыс жаққа орналасқан Вердун ауданында да Клемансо атымен көше бар. Клемансоның «Соғыс генералдардың қолында болуға тым маңызды нәрсе» деген сөзін Стэнли Кубриктің 1964 жылғы «Доктор Стрэнджлав» фильміндегі генерал Джек Риппер кейіпкері келтіреді. Бұл цитата 1994 жылғы «Exosquad» телесериалының «Mind Set» эпизодында да қолданылған, бірақ авторлар Шарль Морис де Талейран-Перигорды дереккөз ретінде көрсеткен. Сингапурдегі бір көше Клемансоның құрметіне аталған. Клемансо даңғылын қараңыз. 1920 жылдары Клемансо шығысқа сапармен Сингапурге келген кезде, оған ескерткіш тастың негізін салу рәсімін тамашалауға шақыру жолданған. Сол сапарда ол Клемансо даңғылының негізін салу құрметіне ие болды. 1920 жылдардағы Клемансо көпірі Сингапур өзенінен өтетін көпір болды. Белградтың орталық бөлігіндегі бір көше оның есімімен аталған. Бухарест қаласының орталығындағы бір көше оның есімімен аталған. Антиб қаласының орталығындағы бір көше оның есімімен аталған.

James Douglas, Jr. bought an apartment in Paris for his friend Clemenceau in 1926 to use as a retirement home. This building later became the Musée Clemenceau. Clemenceau, Arizona, U. S. was named in honor of Clemenceau by his friend James Douglas, Jr. in 1917
Mount Clemenceau (3,658m) in the Canadian Rockies was named after Clemenceau in 1919. A Richelieu class battleship, laid down in January 1939 and destroyed by Allied bombing in 1944, was to be named after Clemenceau. The French aircraft carrier Clemenceau was named after Clemenceau. Champs Élysées – Clemenceau is a station on lines 1 and 13 of the Paris Métro in the 8th arrondissement. The stations platforms and access tunnels lie beneath Avenue des Champs Élysées and Place Clemenceau. The Cuban Romeo y Julieta cigar brand once produced a size named the Clemenceau in his honour, and the Dominican made variety still does. A character named "George Clemenceau" portrayed by Cyril Cusack appears in the 1993 The Young Indiana Jones Chronicles episode Paris, May 1919. One of Beirut's streets is named in honour of Clemenceau. See Rue Clémenceau
Similarly, there is a street named Clemenceau in a southeastern suburb of Montreal, Canada (Verdun). Clemenceau's famous line "War is too important to be left to the generals" is quoted by the character Gen. Jack Ripper in Stanley Kubrick's 1964 film Dr. Strangelove. It is also quoted in the 1994 episode "Mind Set" of Exosquad, but the writers use Charles Maurice de Talleyrand Périgord as the source. One of Singapore's streets is named in honour of Clemenceau. See Clemenceau Avenue. Clemenceau was on an eastern tour in the 1920s, when he visited Singapore, and was invited to witness the foundation stone laying of a cenotaph. At that visit, he had the honour to mark the foundation of Clemenceau Avenue. The Clemenceau Bridge (1920s) was a crossing over the Singapore River. A street in the centre of Belgrade is named after him. A street in the centre of Bucharest is named after him. A street in the centre of Antibes is named after him.

Негізгі дереккөздер

Клемансо, Жорж. "Анатомиялық элементтердің пайда болуы" (1865)
Оңтүстік Америка бүгін Жорж Клемансо archive.org сайтында. Ағылшын тілінде. Жорж Клемансоның "Ең күшті" (Les plus fort) шығармасы archive.org сайтында.
Жорж Клемансоның "Өмірдің кендеулері" archive.org сайтында.
Жорж Клемансоның "Синай тауының етегінде" archive.org сайтында.