Кіріспе

1913-1920 жылдар аралығында Франция президенті болған Реймонд Николас Ландри Пуанкаре (ʁɛmɔ̃ pwɛ̃kaʁe; 20 тамыз 1860 – 15 қазан 1934) – 1913-1920 жылдар аралығында Франция президенті және үш рет Франция премьер-министрі болған француз мемлекет қайраткері. Заңгер мамандығы бойынша білім алған Пуанкаре 1887 жылы депутат болып сайланды және Дюпю мен Рибо кабинеттерінде қызмет етті. 1902 жылы ол Үшінші республика кезеңінде оңшыл ортаның ең маңызды партиясы – Демократиялық-республикалық одақты құрды, 1912 жылы премьер-министр болды және 1913 жылдан 1920 жылға дейін Республика Президенті қызметін атқарды. Ол француз үкіметін барлық қарсыластары мен сыншыларынан тазартты және 1912 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына дейін француз сыртқы саясатын жекебас басқарды. Ол өте қатаң антигермандық көзқарастарымен белгілі болды, Франко-ресейлік одақты қорғаныстан шабуылға дейін өзгертіп, 1912 және 1914 жылдары Франция-Ресей қарым-қатынастарын нығайту үшін Ресейге сапар шекті және 1914 жылғы шілде дағдарысы кезінде Ресейдің әскери жұмылдырылуына Франция тарапынан қолдау көрсетті. 1917 жылдан бастап оның саяси қарсыласы Жорж Клемансо премьер-министр болғандықтан, оның ықпалы азайды. 1919 жылы Париж бейбітшілік конференциясында ол Рейн облысын одақтастардың кем дегенде 30 жыл басып алуын және Рейн аймағындағы сепаратизмді француз тарапынан қолдауды жақтады. 1922 жылы Пуанкаре премьер-министр болып қайтадан билікке оралды. 1923 жылы ол Германияның репарациялық төлемдерін мәжбүрлеп орындау үшін Рурының оккупациясын бұйырды. Осы кезде Пуанкаре, әсіресе ағылшын тілді елдерде, 1914 жылы соғысқа себепкер болған және қазіргі кезде жазалаушы антигермандық саясатты қолдайтын агрессивті тұлға (Poincaré la Guerre) ретінде қарастырылды. Оның үкіметі 1924 жылғы сайлауда «Картель де Гош» коалициясынан жеңіліс тапты. 1926-1929 жылдары үшінші рет премьер-министр болып қызмет етті. Пуанкаре Америка философиялық қоғамы мен Америка өнер және ғылым академиясының халықаралық мүшесі болды. «Арыстан» (Le Lion) деген лақап атымен танылған Пуанкаре Францияда соғыста жеңіске жеткен басшы ретінде құрметке ие.

Алғашқы жылдар

Франциядағы Мез департаментінің Бар-ле-Дюк қаласында туған Раймонд Пуанкаре – дінге берілген Нанин Мари Фикатье және көрнекті мемлекеттік қызметкер, метеоролог Николя Антонин Элен Пуанкаренің ұлы еді. Раймонд сондай-ақ, әйгілі математик Анри Пуанкаренің туысы болған. Кейін ол: «Мен мектепте оқыған жылдарымыздың ешқайсысында жоғалған провинцияларымызды қайтарып алу мүмкіндігінен өзге өмір сүруге себеп көрмедім» деп жазды. Париж университетінде білім алған Раймонд Париж адвокатурасына қабылданды және біраз уақыт «Вольтер» газетінің құқық редакторы қызметін атқарды. Ол 20 жасында Францияның ең жас адвокаты атанды және Париж адвокаттар кеңесінің хатшысы болып тағайындалды. Адвокат ретінде ол Жюль Вернді белгілі авторға қарсы химияшы, жарылғыш мелиниттің авторы Эжен Турпин тарапынан қозғалған қорлау ісінен сәтті қорғады. Турпин Верннің «Туға қарамастан» кітабындағы «есі дұрыс емес ғалым» бейнесінің өзіне негізделгенін мәлімдеді. 26 жасында Пуанкаре Депутаттар палатасына сайланды, осылайша палатадағы ең жас депутат атанды.

Алғашқы саяси мансап

Поанкаре ауыл шаруашылығы департаментінде бір жылдан астам қызмет еткеннен кейін, 1887 жылы Мёз департаментінен депутат болып сайланды. Ол палатада экономист ретінде үлкен беделге ие болды және 1890–1891 және 1892 жылдардағы бюджет комиссияларында жұмыс істеді. Шарль Дюпуйдің бірінші кабинетінде (1893 жылдың сәуір-қарашасы) білім, көркем өнер және дін министрі, ал екінші және үшінші кабинетінде (1894 жылдың мамыр-1895 жылдың қаңтары) қаржы министрі болды. Александр Рибо кабинетінде Поанкаре мемлекеттік білім министрі болды. Ол кейін құрылған радикалдық кабинеттен шеттетілгенімен, жаңа министрлік ұсынған мұралық салық схемасы оның өткен жылғы ұсыныстарына негізделген еді. 1895 жылдың күзінде палата вице-президенті болып сайланды және радикалдардың қатты қарсылығына қарамастан, 1896 және 1897 жылдары лауазымын сақтап қалды. "Оппортунист" Леон Гамбеттаның басқа жақтастарымен бірге Поанкаре 1902 жылы Демократиялық-республикалық альянсты (АРД) құрды, ол Үшінші республика кезінде оңшыл орталықтың ең маңызды партиясына айналды. 1906 жылы ол қысқа ғұмырлы Сарриен кабинетінде қаржы министрлігіне қайта оралды. Поанкаре саяси мансабының барысында адвокаттық тәжірибесін сақтап, әдеби және саяси тақырыптар бойынша бірнеше томдық эсселер жариялады. "Пуанкаризм" – 1902–1920 жылдар аралығындағы саяси қозғалыс болды. 1902 жылы Жорж Клемансо бұл терминді республиканың негізін қалаушылардың идеализмін жоғалтқан консервативті саясаткерлердің жас буынын анықтау үшін қолданды. 1911 жылдан кейін бұл термин неміс қаупіне қарсы тұрғанда "ұлттық жаңару" мағынасында қолданылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін "Пуанкаризм" бизнес және қаржылық мүдделерді қолдауымен байланысты болды. Поанкаре Жорж Клемансомен өмір бойы соқтығысқандығымен белгілі болды.

Бірінші премьер-министр

1912 жылы қаңтарда Пуанкаре премьер-министр болды және үкіметтен барлық саяси қарсыластар мен сыншыларды жүйелі түрде қуғынға алып, осылайша француз сыртқы саясатын премьер-министр ретінде де, кейіннен президент ретінде де толық бақылауға алды. Оның кабинеттегі сыртқы саясат шешімдері көбінесе бірауыздан қабылданды. Ол Франция Сыртқы істер министрлігін әкімшілік орган ретінде қарастырды. Германияға қарсы болған Пуанкаре Германиямен кез келген келісімге келу мүмкіндігін жоққа шығарды. Оның германофобиясы реваншизмге емес, Германияның тым күшті екеніне және оның күшейіп бара жатқанына сенуіне негізделген. Францияның пайдасына күш тепе-теңдігін соғыс арқылы өзгерту қажет деп санады. Пуанкаре Германия мен Ұлыбританияның немесе Ресейдің арасындағы келісімнің алдын алуға тырысты. 1908-1909 жылдардағы Босния дағдарысы мен 1911 жылғы Екінші Марокко дағдарысы кезінде Франция мен Ресей империясы бір-бірін тиісті деңгейде қолдамады. 1912 жылы Пуанкаре 1894 жылғы Франко-Ресейлік одақты қорғаныс шартынан Балқандағы даудан туындауы мүмкін шабуылдық соғыс құралына айналдырды. 1912 жылдың тамызында Пуанкаре Ресей патшасы Николайға барып, Францияның патшалық Ресеймен әскери одағын нығайтты. Пуанкаре Германияның бейресми одақтасы Осман империясының есебінен экспансиялық саясат жүргізуді көздеді. Пуанкаре Францияның Таяу Шығыстағы экспансиясын жақтаған басты ұйым – Comité de l'Orient-тің жетекші мүшесі болды. Балқан лигасының Бірінші Балқан соғысындағы жеңісі Пуанкаре үшін Австрияның қанаттарына жасалған күшті қауіп ретінде көрінді, бұл Үштік Одақты нығайтып, Германия мен Австрия-Мажарстанның әскери беделін әлсіретті. Пуанкаре Жозеф Кайоның франко-германдық одақ құру туралы ұсынысын қабылдамады, себебі Париж екінші дәрежелі серік болар еді, бұл Францияның ұлы держава статусын жоюмен тең болар еді. Ол қаржылық консерватор болғандықтан, еңселі қарулану жарысының қаржылық салдарына қатты алаңдады. Лотарингиядан шыққандықтан, оның реваншист екеніне қатысты пікірлер қарама-қайшы. Соғыс кезінде оның отбасы үйі үш жылға тәркіленді. "Dans la guerre qui s'engage, la France [ ] sera héroïquement défendue par tous ses fils, dont rien ne brisera devant l'ennemi l'union sacrée" ("Болашақ соғыста Франция барлық ұлдарымен ерлікпен қорғалады, олардың қасиетті бірлігі жау алдында бұзылмайды"). Кездесу кезінде Пуанкаре мен Вивиани Ресейдің әскерге шақыруы туралы ештеңе айтпады, оның орнына Ресей соңына дейін келіссөздер жүргізгенін мәлімдеді.

Соңғы соғыс

1917 жылы Жорж Клемансо премьер-министр болып билікке келгеннен кейін Понкаре одан сайын маңыздылығын жоғалтты. Ол келісімнің тым ерте жасалғанын және француз әскерінің Германияға тереңірек енуі керек болғанын сенді. 1919 жылғы Париж бейбітшілік конференциясында Версаль шарты бойынша келіссөздер жүргізу кезінде ол Францияның Рейн аймағын Германиядан тартып алып, оны одақтастардың әскери бақылауына беруді қалады. Фердинанд Фош Понкареге конституцияда белгіленген өкілеттіктерін пайдаланып, Клемансо Францияның мақсаттарына жете алмайды деген алаңдаушылықтан шартының келіссөздерін өз қолына алуға шақырды. Ол олай істемеді, ал француз кабинеті Клемансо қол жеткізген шарттарды бекіткен кезде Понкаре отставкаға кететінін ойлады, бірақ ол тағы да тартынды.

Екінші премьер-министр

1920 жылы Пуанкаренің президенттік өкілеттігі аяқталып, екі жылдан кейін ол премьер-министр болып қайтадан қызметке кірісті. Ол қайтадан Германияға қарсы қатаң саясатымен көзге түсті. Германияның өтемақы төлеуден бас тартуына наразы болған Пуанкаре 1922 жылы Германияға қарсы біріккен ағылшын-француз экономикалық санкцияларын күтті, бірақ әскери шараларға қарсы болды. 1922 жылғы сәуірде Пуанкаре Рапалло шартынан қатты алаңдады, ол Версаль келісімімен орнатылған халықаралық тәртіпке кеңестік қиындық тудырды. Британ премьер-министрі Дэвид Ллойд Джордж француздық көзқарасты бөліспегеніне, керісінше Рапаллоны Кеңес Ресейін халықаралық жүйеге енгізу мүмкіндігі ретінде қабылдағанына Пуанкаре көңілі толмады. 1922 жылғы мамырға таман Пуанкаре Рапалло британдықтарды Германия Версаль жүйесін құлатуға тырысатынына сендіре алмаса, Францияның жалғыз әрекет етуіне тура келетініне сене бастады. Пуанкаренің алаңдаушылығына 1922 жылғы сәуірде басталған әлемдік үгіт науқаны да қосылды, онда Бірінші дүниежүзілік соғысқа Францияны кінәлау Версаль келісімінің 231-бабын жоққа шығару амалы ретінде пайдаланылды, бұл француздық өтемақы талабын әлсірететін еді. 1920-ші жылдардағы неміс-кеңестік үгітте 1914 жылғы шілде дағдарысы «Пуанкаре соғысы» ретінде бейнеленді, онда Пуанкаре 1912 жылы император Николай II-мен Германияны бөлу жоспарларын келісіп алған деген айып тағылды. Француз коммунистік газеті «Л’Юманите» 1914 жылы әлемді соғысқа ұшырған екі адам – Пуанкаре мен Николай II екенін жариялап, бетінде мақала жариялады. «Пуанкаре соғысы» үгіті 1920-ші жылдары өте тиімді болды. 1922 жылғы көктем мен жаз бойы британдықтар Пуанкаренің Ұлыбританиямен одақтасу туралы ұсыныстарын қабылдамады. 1922 жылы Пуанкаренің британдықтармен Германияның өтемақысы туралы келісімге келу әрекеті сәтсіз аяқталды. 1922 жылғы желтоқсанға қарай Пуанкаре британдық, американдық және неміс жауынгерлігіне тап болды және француздық болат өндірісі үшін көмір мен қираған өнеркәсіптік аймақтарды қайта жаңғыртуға арналған қаржының азайып бара жатқанын көрді. Пуанкаре 1923 жылдың 11 қаңтарында Руры аймағын өзі басып алып, өтемақыны алуға шешім қабылдады. Тарихшы Салли Маркс айтуынша, бұл «пайдалы болды және 1922 жылы басталған неміс гиперинфляциясына, Руры аймағын басып алуға неміс жауаптарынан туындаған және 1924 жылы француздық қаржы практикасы мен өтемақының жоғалуынан туындаған франктың құлдырауына себеп болмады». Руры және Рейн аймағын басып алу шығындарынан кейін пайда 900 миллион алтын маркаға жуық болды. Руры дағдарысы кезінде Пуанкаре Кеңес Одағымен дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға сәтсіз тырысты. 1924 жылғы француз парламенттік сайлауында Пуанкаре жеңіліске ұшырады, «франктың құлдырауы мен одан туындаған салықтар дипломатиялық оқшауланудан гөрі көп әсер етті». Хайнс Х. Холл Пуанкаре кекшіл ұлтшыл емес екенін айтады. Ұлыбританиямен келіспеушіліктеріне қарамастан, ол ағылшын-француз келісімін сақтауды қалады. 1923 жылы Руры аймағын француз әскері басып алғанда, оның мақсаттары орташа болды. Ол Рейн аймағының тәуелсіздігін қайта жандандыруға тырыспады. Оның басты мақсаты – Германияның Версаль келісімін орындауын қамтамасыз ету болды. Пуанкаренің қатаң әдістері мен авторитарлық мінезі оның дипломатиялық әрекеттерінің сәтсіздігіне әкелді.

Үшінші премьер-министр

1926 жылы қаржы дағдарысы оны қайта билікке әкелді, ол 1929 жылы зейнетке шыққанға дейін тағы да премьер-министр және қаржы министрі болды. Премьер-министр ретінде ол франкты тұрақтандыру бойынша бірқатар шаралар қабылдады, бұл кейіннен Пуанкаре тұрақтандыру заңы деп аталды. Оның премьер-министр ретіндегі беделі алтын стандартына оралғаннан кейін едәуір артты, сондықтан оның партиясы 1928 жылғы сәуірде өткен жалпы сайлауда жеңіске жетті. Бұдан бұрын, 1915 жылы Раймонд Пуанкаре дау тудырған азаматтығын жою заңын енгізді, ол бастапқы азаматтығын сақтап қалған және "жау тегінен" шыққан табиғиланған француз азаматтарына қатысты қолданылды. 1927 жылы қабылданған тағы бір заң бойынша, үкімет Францияның "ұлттық мүддесіне" қарсы әрекеттер жасаған кез келген жаңа азаматты азаматтығынан айыруға құқылы болды.

Отставка және қайтыс болу

Денсаулығының нашарлауына байланысты Поанкаре 1929 жылдың шілдесінде премьер-министр қызметінен кетіп, басқа мерзімге премьер-министр болудан бас тартты. Ол 1934 жылдың 15 қазанында Парижде 74 жасында қайтыс болды.

Отбасы

Оның ағасы Люсьен Пуанкаре (1862–1920), физик, 1902 жылы мемлекеттік білім берудің бас инспекторы болды. Ол «Заманауи физика» (1906) және «Электр» (1907) кітаптарының авторы. Жюль Анри Пуанкаре (1854–1912), одан да көрнекті физик және математик, оның бірінші туысы болды.