Ракираки облысының басшысы Рату Мели Болоболоның өмірі мен әулеттік даулары

Кіріспе

Рату Мели Болоболо (өлді 16 ақпан 2015 жылы) – Фиджи аристократы және ғалым, Фиджи технология институтында лекция оқыған.

Мансап

Болоболо 2005 жылдың 30 қыркүйегінде Ра провинциясындағы Матакали Тунавитиливу және Токатака ВайвидиТу Навитиливу, яғни Ракиракидің жоғары басшысы Олуда үйінен шыққан үшінші адам ретінде тағайындалды. Ол 2003 жылы қайтыс болған әкесі Рату Тевита Болоболодан осы лауазымды мұраға алды. Рату Мели Болоболо 2015 жылдың 16 ақпанында қайтыс болды және Fiji Times хабарлағандай, әкесінің қасына жерленді. Tu Navitilevu атағы қазіргі уақытта бос, және Yavusa Namotutu шешім қабылдағаннан кейін ізбасары тағайындалады.

Құқықтық іс

Болоболоның Ту Навитиливу ретінде тағайындалуы дау-дамайсыз болған жоқ. Соңғысы – Рату Мели болды; бәсекелес үміткер Осеа Кавару Найтураның өкілі Рату Эсира Навакалеву, Токатаканы құрайтын үш үйдің екеуі, яғни негізінен Матакали (клан) Тунавитилеву құрайтын отбасы, Рату Мели Болоболоны қолдамағанын және оның тағайындалуына шағымдану арқылы, ал егер одан нәтиже шықпаса сотқа жүгіну арқылы қарсылық білдіргенін мәлімдеді. Алайда Болоболо, Ту Навитиливу билігіндегі 42 явуса оны қолдағанын айтты. Ол халық үшін қызмет ететінін, халықтың қабылдаған шешімін NLC мен соттың қайта қарауына негіз жоқ екенін мәлімдеді. Шындығында, оның жақтастары дәстүрлі түрде NLC істі тергеп-тексеру туралы шешім шығармай тұрып оны тағайындаған, бұл тәуекел олардың пайдасына ойнады, себебі NLC жүргізген келесі тергеу мен шешім Рату Мелидің пайдасына болды. 2005 жылдың 15 желтоқсанында NLC Болоболоның пайдасына шешім шығарды, ал 19 желтоқсанда Навакалеву Найтураның Фиджи жоғарғы сотында шешімге шағымдану ниеті туралы хабарлады. "NLC өз шешімін дұрыс емес ақпаратқа негіздеді", - деді өкіл. Найтураның тегі Болоболодан жоғары тұрды және саяси ықпал NLC-нің Болоболоны мойындауына әсер еткен болуы мүмкін екенін айтты, сонымен қатар Кабинет министрі Джиожи Бануве (сонымен қатар Ракиракиден) Расекайя Таноа басқаратын Болоболоны қолдайтын жақтастар тобын қолдады. Болоболо жақтастарының барлық маңызды тұлғалары – Рату Мели, Расекайя Таноа және Джиожи Бануве қазірде қайтыс болды. Навакалеву Болоболоның әкесі мен атасы Туи Навитилеву лауазымын бұрыс иеленгенін мәлімдеді. "Атақ отбасының кіші тармағының қолына қалай келді деген сұраққа NLC жауап бере алмайтынын мойындайды", - деді ол 19 желтоқсанда Fiji Sun газетіне, осылайша Болоболоның атаққа иеленуіне және Туи Навитилеву лауазымын иеленген Рату Люк Вутикика Токатака Дакуивакадеректиң басшысы ретінде тіркелген Исикели Сабуаның ұрпақтарына тиесілігіне күмән тудырды.

All the Bolobolo's installation as Tu Navitilevu was not without controversy. The last being Ratu Meli; Ratu Esira Nawaqalevu, a spokesman for rival claimant Osea Cawaru Naitura, said that two of the three households making up the Tokatoka, or family that basically form the Mataqali (Clan) Tunavitilevu, had not endorsed Ratu Meli Bolobolo, and threatened to challenge his appointment by appealing to the Native Land Commission (NLC) and, failing that, to the courts. Bolobolo maintained, however, that he had been endorsed by the 42 yavusa under the jurisdiction of the Tu Navitilevu. The chief was for the people, he said, and saw no grounds for the NLC or the courts to overturn a decision made by the people. In fact his faction traditionally installed him without waiting for a decision from NLC to investigate the case, a gamble that worked in their favour as the subsequent NLC inquiry and decision was in favour of Ratu Meli. On 15 December 2005, the NLC ruled in Bolobolo's favour, and on 19 December, Nawaqalevu announced Naitura's intention to appeal the decision in Fiji's High Court. The NLC had based its decision on inaccurate information, the spokesman said. Naitura's line of descent was senior to Bolobolo's, and hinted that political interference had played a role in the NLC's decision to recognize Bolobolo, with Cabinet Minister Jioji Banuve (also of Rakiraki) supporting a pro Bolobolo faction led by Rasekaiya Tanoa. All key figures of Bolobolo faction have now passed on, Ratu Meli, Rasekaya Tanoa and Jioji Banuve. Nawaqalevu claimed that Bolobolo's grandfather and father had held the Tui Navitilevu title improperly. "How the title came to be in the hands of the younger branch of the family is a question that the NLC admits it cannot answer," he told the Fiji Sun on 19 December, by which he cast doubts on how Bolobolo came to hold the title in favor of descendants of Isikeli Sabua, who was registered as the head of the Tokatoka Vaividi during the Registration of Native Land Owners at the time that Ratu Luke Vutiqica of the Tokatoka Dakuivakadreketi held the Title of Tu Navitilevu.

Ата-бабалар туралы құжаттама

Болоболо – Надуваның тікелей ұрпағы, Натадраның үлкен ұлы, Наматутудың негізін қалаушы Рату, Явуса Наматутудың явутуы, оның ұрпақтары қазір Нарауа және Ракираки ауылдарында қоныстанған. Банувтің ұрпақтары Банувтің атағын Надуваға беру арқылы Ту Навитилеву атағына өздерінің құқығын растағанын айтады; «Ракиракидің Тикинасының Түктубу Рарабасына» сәйкес, Балеиканесеа ғана Банувпен байланысты айтқан. Бұл тарихи нұсқа сол кездегі жазба куәліктер бергендердің ешқайсысымен расталмады. Рату Лука Натавуто (Лей Матаруа), Наволаудың Матаруа руынан Банувтің тікелей ұрпағы, Рату Мелидің әкесі Райконы, содан кейін Рату Тевита Болоболоны (Рату Мелидің әкесі) Ту Навитилеву ретінде тағайындау шешіміне ықпал етті. Алайда, Фиджи жер иелігінің мұрағаттары Рату Лука Вутикиканың алғашқы ресми танылған Ту Навитилеву болғанын көрсетеді. Рату Лука Вутикиканың қазасы Токатака Дакуивакадрикетидің атаққа ие болуын тоқтатты және ол Токатака Вайвидиге көшті. Рату Люк Вутикика – Ракиракидің соңғы каннибалдық басшысы Наудреудренің тікелей ұрпағы. Фиджи мұрағатындағы деректерге сәйкес, Токатака Дакуивакадрикетидің Рату Лука Вутикикасы Рату Исикели Сабуамен бірге Матакали Туинавитилевудің басшысы және Токатака Вайвидидің басшысы болған. Алғашқы үш токатаканың ішінде тек Токатака Вайвиди ғана сақталды және оның ұрпақтары Ту Навитилеву атағының заңды иесі болып табылады. Рату Мели Болоболо Вайвиди руының мүшесі болды, бұл оған Токатакадағы кез келген еркекпен тең дәрежеде атаққа ие болу құқығын берді. NLC және Мұрағаттардағы жазбаларда, соның ішінде американдық антрополог Марта Капланның «Емес жүк, емес культ» кітабының авторы жасаған зерттеулерде, Тунавитиливу деп аталған Болоболо есімді ешкім жоқ. Болоболо есімі 80-ші жылдары Рату Тевита Болоболо Торуга Тунавитиливу орнына отырғанда танымал болды. Қазіргі уақытта Тунавитилеву басшылығының орны бос. Рату Мелидің кіші інісі Рату Эмори Болоболо, бұрынғы Фиджи ұлттық регби командасының мүшесі және Франциядағы халықаралық регбидің алғашқы ойыншысы, 2005 жылы NLC Трибуналының шешіміне сәйкес, Тунавитилеву креслосына отыруы күтілуде. Бұл Болоболо отбасының бас атағын Токатака Наябай (сонымен қатар Нагаунаву Наитура) және Вайлозе (Каталау) құрайтын қалған екі үйдің иелігіне беруді шешкенше сақтап қалуын қамтамасыз етті. Mataqali Tuinavitilevu-ден Mataqali Tuinamo-ға шешім туралы ресми дәстүрлі хабарлама әлі жоқ, оның дәстүрлі рөлі Tu Navitilevu-нің келесі иегері туралы шешім қабылдағаннан кейін Mataqali Tunavitilevu ұсынған үміткерді жариялау болып табылады. Шешім қабылданғанға дейін басшылық лауазымы бос болып қалады.

Bolobolo was a direct descendant of Naduva, the older son of Natadra also known as Ratu the founder of Namotutu, the yavutu of the Yavusa Namotutu, descendants now settle at Narewa and Rakiraki villages respectively. Banuve's descendants claim that Banuve gave the title to Naduva to validate their right to the title of Tu Navitilevu; according to the "Tukutuku Raraba of the Tikina of Rakiraki", Baleikanacea was the only one to mention the link to Banuve. This version of history was never substantiated by the rest of those who gave recorded evidence at the time. Ratu Luke Natavuto (Lei Matarua), one of the direct descendants of Banuve from the Matarua clan of Navolau, was influential in the decision to install Ratu Meli's father Raiko and subsequently Ratu Tevita Bolobolo (Ratu Meli's father) to be installed as Tu Navitilevu, however, the Fijian Landownership archives record that Ratu Luke Vutiqica was the first officially recognised Tu Navitilevu. The passing away of Ratu Luke Vutiqica ended the Tokatoka Dakuivakadreketi's hold on the title and it shifted to tokatoka Vaividi. Ratu Luke Vutiqica was a direct descendant of Naudreudre, the last cannibal chief of Rakiraki. According to records held at the Fiji Archives, Ratu Luke Vutiqica of the i Tokatoka Dakuivakadreketi was Chief and head of the Mataqali Tuinavitilevu with Ratu Isikeli Sabua as head of the Tokatoka Vaividi. Tokatoka Vaividi was the only tokatoka out of the original three that survived and its descendants are the rightful holder of the Title Tu Navitilevu. Ratu Meli Bolobolo was a member of the Vaividi clan which gave him a rightful claim to the title equal to that of any other male in the Tokatoka. Records in the NLC and Archives, including studies by American anthropologist Martha Kaplan author of "Neither Cargo Nor Cult", do not have a Bolobolo listed as Tunavitilevu. The Bolobolo name came into prominence when Ratu Tevita Bolobolo ascended the seat of Turaga Tunavitilevu in the 80s. Currently the Chiefly seat of Tunavitilevu is vacant. Ratu Meli's younger brother Ratu Emori Bolobolo a former Fijian National Rugby Rep and pioneering International Rugby player in France is expected to ascend the seat of Tunavitilevu according to a ruling of the NLC Tribunal in 2005 which by default ensured that the Bolobolo family retained the Chiefly title until they decided to hand it over to the other two households who make up the tokatoka Nayabai (also known as Nagaunavou Naitura) and Vailose (the Katalau). There is yet to be a formal traditional announcement yet on the decision from the Mataqali Tuinavitilevu to the Mataqali Tuinamo whose traditional role is to announce the nominated candidate after the Mataqali Tunavitilevu have met to decide on the next holder of the Tu Navitilevu. Until the decision is made the Chiefly seat remains vacant.