Кіріспе

Үндістанның саяси жүйесі Үндістан саясаты ел Конституциясының аясында жұмыс істейді. Үндістан – парламенттік, зайырлы демократиялық республика, онда Үндістан Президенті мемлекет басшысы және Үндістанның бірінші азаматы, ал Үндістанның Премьер-министрі – үкімет басшысы. Ол Конституцияның өзінде бұл термин қолданылмаса да, федералдық үкімет құрылымына негізделген. Үндістанда екі деңгейлі саяси жүйе бар, яғни орталықта орталық билік пен аймақтық штаттардан тұратын федералдық жүйе. Конституция орталық және штаттық үкіметтердің ұйымдық өкілеттіктерін және шектеулерін анықтайды; ол жақсы танылған, икемді (Конституцияның кіріспесі қатаң және Конституцияға қосымша түзетулер енгізуге бағытталған) және жоғары саналады, яғни ұлттың заңдары оған сәйкес болуы керек. Бикамералық заң шығарушы органға жоғарғы палата – Раджья Сабха (Штаттар Кеңесі) кіреді, ол Үндістан федерациясының штаттарын білдіреді, ал төменгі палата – Лок Сабха (Халық палатасы) – бүкіл Үндістан халқын білдіреді. Конституция тәуелсіз сот жүйесін қарастырады, оны Жоғарғы Сот басқарады. Соттың міндеті – Конституцияны қорғау, орталық үкімет пен штаттар арасындағы дауларды шешу, штаттар аралық дауларды шешу, Конституцияға қайшы келетін орталық немесе штаттық заңдарды жою және азаматтардың негізгі құқықтарын қорғау, бұзушылық жағдайында оларды орындау үшін бұйрықтар беру. Лок Сабхада 543 мүше бар, олар 543 бір мандатты округтен көпшілік дауыс беру (алғашқы орынды алған) жүйесі бойынша сайланады. Раджья Сабхада 245 мүше бар, оның 233-і штаттық заң шығарушы жиналыстардың мүшелерімен тікелей ауыстырылатын дауыс беру арқылы жанама сайлау арқылы сайланады; қалған 12 мүшені Үндістан Президенті сайлайды немесе тағайындайды. Үкіметтер әр бес жыл сайын өткізілетін сайлаулар арқылы (басқаша белгіленбесе) төменгі палаталарда (орталық үкіметтегі Лок Сабха және штаттардағы Видхан Сабха) көпшілік мүшелерді қамтамасыз ететін партиялар құрады. Үндістанда алғашқы жалпы сайлау 1951 жылы өтті, онда Үндістан Ұлттық Конгресі жеңіске жетті, ол 1977 жылға дейін сайлауларда үстемдік танытты, одан кейін тәуелсіз Үндістанда алғаш рет Конгреске жатпайтын үкімет құрылды. 1990 жылдары бір партиялық үстемдік аяқталды және коалициялық үкіметтер пайда болды. Соңғы 17-ші Лок Сабха сайлауы 2019 жылдың 11 сәуірінен 2019 жылдың 19 мамырына дейін Үндістан Сайлау комиссиясымен жеті кезеңде өткізілді. Бұл сайлаулар елде бір партиялық билікті қайта орнатты, нәтижесінде Бхаратия Джаната Партиясы (БЖП) Лок Сабхада көпшілік мандатқа ие болды. Соңғы онжылдықтарда Үндістан саясаты династиялық сипатқа ие болды. Бұған партиялық тұрақтылық, партиялық ұйымдардың болмауы, партияларға қолдау көрсетуді ұйымдастыратын тәуелсіз азаматтық қоғамдар және сайлауды орталықтандырылған қаржыландыру себеп болуы мүмкін. V Dem Democracy Index көрсеткіштері бойынша 2023 жылы Үндістан Азиядағы ең демократиялық сайлау жүйесіне ие елдердің 19-орында тұрды.

Саяси партиялар мен одақтар

Басқа демократиялық елдермен салыстырғанда, Үндістанда демократиялық басқару жүйесі кезеңінде көптеген саяси партиялар құрылған. 1947 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін 200-ден астам партияның құрылғаны естілді. Үндістанның Сайлау комиссиясының 2021 жылғы 23 қыркүйектегі соңғы баяндамасына сәйкес, тіркелген партиялардың жалпы саны 2858-ге жетеді, оның ішінде 9 ұлттық партия, 54 облыстық партия және елде жұмыс істеп жатқан 2796 мойындалмаған партия бар.

Партиялардың көбеюі

1984 жылы қатаң депутаттардың партиядан шығуын қорғайтын заң қабылданса да, саясаткерлер арасында Конгресс немесе БЖП сияқты кең негізді партияға қосылудың орнына өз партияларын құруға бейімділік сақталып келеді. 1984 және 1989 жылдар арасындағы сайлауларда сайысқа түскен партиялардың саны 33-тен 113-ке дейін артты. Содан бері бұл фрагментация үдей түсті.

Қатыстықтар

Ұлттық демократиялық одақ (ҰДО) – 1998 жылы сайлаудан кейін БЖДП басшылығымен құрылған орталық-оңнан оңға қарай бағытталған коалиция. ҰДО үкімет құрды, бірақ АИАДМК қолдауын кері тартып алғандықтан, үкімет ұзаққа созылмады, нәтижесінде 1999 жылғы жалпы сайлау өтті. ҰДО сол сайлауда жеңіске жетіп, қайтадан билікке келді. Коалициялық үкімет толық бес жылдық мерзімін аяқтады, бұл Конгресске жатпайтын алғашқы үкімет болды. 2014 жылғы жалпы сайлауда ҰДО тарихи мандатпен – 543 орынның 336-сын жеңіп, екінші рет билікке оралды. БЖД өзі 282 орынды жеңіп алды, соның нәтижесінде Нарендра Моди үкімет басшысы болып сайланды. Тарихи жеңіске ие болып, ҰДО 2019 жылы үшінші мерзімге билікке келді, жалпы саны 353 орынды алды, ал БЖД өзі 303 орынды жеңіп, абсолютті көпшілікке ие болды. Үндістанның Ұлттық Даму және Кіріктіру Альянсы (I.N.D.I.A.) – Біріккен Прогрессивті Альянс (ҰПА), Солшыл Фронт және басқа да кішігірім альянстардың бірігуінен құрылған, Үндістан Ұлттық Конгресі (ҰҰК) басшылығымен орталық-солдан солға қарай бағытталған коалиция. Бұл альянс 2024 жылғы Үндістанның жалпы сайлауында Бхаратия Жаната Партиясы (БЖД) басшылығымен биліктегі Ұлттық Демократиялық Одақ үкіметін құлату мақсатымен құрылды. Альянс 2024 жылғы жалпы сайлауға дейін 26 оппозициялық партиядан құрылды, ҰҰК – басты оппозициялық партия, бірақ қажетті ең төменгі орын санын жеңбегендіктен, Оппозиция Көшбасшысының ресми мәртебесіне ие емес.

Сыбайлас жемқорлық

Үндістанда саяси сыбайлас жемқорлық ондаған жылдар бойы байқалып келеді. Демократиялық институттар тез арада федералдық мемлекеттің меншігіне айналып, наразылықты жою арқылы көптеген азаматтар зардап шекті. Үндістан Жемқорлықты қабылдау индексінде үнемі нашар көрсеткіштерді көрсетіп келеді, халықтың 39% астамы мемлекеттік қызметтер үшін пара төлейді. Үндістандағы саяси сыбайлас жемқорлық демократияны әлсіретіп, саяси жүйеге халықтың сенімін жоғалтуына әкеліп соқты, өйткені Үндістан халқының 89% осы кең таралған мәселені мойындайды.

Кандидаттарды таңдау

Үнді саяси партияларының ішкі демократия деңгейі төмен болғандықтан, Үндістандағы сайлауларда, штаттық немесе ұлттық деңгейде партия кандидаттарын көбінесе партия элитасы немесе партияның жоғарғы жағы таңдайды. Партия элитасы кандидаттарды іріктеу үшін бірнеше критерийлерді пайдаланады. Оларға кандидаттардың өзінің сайлау кампаниясын қаржыландыру мүмкіндігі, білім деңгейі және сайлау округтеріндегі ұйымдасқандығы жатады. Көбінесе соңғы критерий кандидаттың қылмыстық істермен байланысты болуымен шартталған.

Жергілікті басқару

Панчаяти-радж институттары немесе жергілікті өзін-өзі басқару органдары Үндістан саясатында маңызды рөл атқарады, себебі ол Үндістандағы негізгі деңгейдегі басқаруға бағытталған. 1993 жылдың 24 сәуірінде 1992 жылғы Конституциялық (73-ші түзету) Заңы күшіне енді, ол Панчаяти-радж институттарына конституциялық мәртебе беруді көздеді. Бұл заң 1996 жылдың 24 желтоқсанынан бастап Андхра-Прадеш, Бихар, Гуджарат, Химачал-Прадеш, Махараштра, Мадхья-Прадеш, Одиша және Раджастан штаттарының тайпалық аймақтарындағы панчаяттарға да қолданылды. Заңның мақсаты – 2 миллионнан астам халқы бар барлық штаттар үшін үш деңгейлі Панчаяти-радж жүйесін құру, бес жыл сайын тұрақты түрде панчаят сайлауларын өткізу, жоспарланған касталар, жоспарланған тайпалар және әйелдер үшін орындарды резервтеу, панчаяттардың қаржылық өкілеттіктеріне қатысты ұсыныстар жасау үшін Мемлекеттік қаржы комиссиясын тағайындау және ауданның даму жоспарының жобасын дайындау үшін Аудандық жоспарлау комитетін құру болып табылады. 2004 жылғы Лок Сабха сайлауында INC және солшыл майданның жеңісінен кейін ол Үндістан Премьер-министрі болып тағайындалды. UPA солшыл майданның қолдауысыз Үндістанды басқарды. Бұрын, Атал Бихари Ваджпаи 1999 жылғы қазан айында жалпы сайлаудан кейін билікке келді, онда 13 партиядан құралған Ұлттық демократиялық альянсы (ҰДА) көпшілік дауысқа ие болды. 2014 жылдың мамыр айында БЖП-дан Нарендра Моди Премьер-министр болып сайланды. 2019 жылғы Лок Сабха сайлауында Нарендра Моди тағы да үстем күшке айналып, Бхаратия Джаната Партиясын (БЖП) ерекше жеңіске жеткізді.

Заң және тәртіп

Терроризм, накшализм, діни зорлық-зомбылық және касталық зорлық-зомбылық – Үндістанның саяси ортасына әсер ететін маңызды мәселелер. ТАДА, ПОТА және МКОКА сияқты қатаң терроризмге қарсы заңдар жақтаушылар мен қарсыластар тарапынан көп саяси назарға ие болды, ал кейбіреулері адам құқықтарын бұзу фактілеріне байланысты таратылды. Дегенмен, UAPA заңы 2019 жылы адам құқықтарына кері әсер ететіндей етіп өзгертілді. Терроризм Үндістанның саясатына құрылғаннан бері әсер етеді, ол Пакистан тарапынан қолдау көрсетілген терроризм болсын немесе Наксалиттер сияқты ішкі партизандық топтар болсын. 1991 жылы сайлау кампаниясы кезінде бұрынғы премьер-министр Раджив Ганди қаза тапты. Кейіннен, жанкешті шабуыл жасаған адам Шри-Ланканың «Тамил Иламның азат ету жолбарыстары» террористик тобымен байланысты болды, себебі бұл кісі өлтірудің 1987 жылы Раджив Гандидің Шри-Ланкаға оларға қарсы әскер жіберуіне жауап ретінде жасалғаны кейіннен анықталды. 1992 жылғы 6 желтоқсанда Годхрадағы пойызға жасалған шабуыл және Бабри мешітінің қиратылуы екі ай ішінде бүкіл елде дүрбелеңге әкелді, ең қатты жағдай Мумбайда болды, онда кем дегенде 900 адам қаза тапты. 1993 жылғы Бомбейдегі жарылыстар одан да көп өлімге әкелді. Ұйымдасқан қылмысқа қарсы күрес сияқты құқық тәртібі мәселелері сайлау қорытындысына әсер етпейді. Алайда, қылмыскерлер мен саясаткерлердің байланысы бар. Көптеген сайланған заң шығарушыларға қарсы қылмыстық істер қозғалған. 2008 жылдың шілдесінде «Вашингтон пост» газеті Үндістан Парламентінің 540 мүшесінің шамамен төрттен біріне «адам саудасы, балалардың жыныстық эксплуатациясы, көші-қон алаяқтығы, жемқорлық, зорлау және тіпті кісі өлтіру» сияқты қылмыстық айыптар тағылғанын хабарлады.

Демократияның жағдайы

2006 жылдан 2022 жылға дейін Үндістан демократиясының жағдайы нашарлады. Наксалиттердің көтерілісі, тайпалық аймақтарда мемлекеттік қатысудың аз болуы және индуистер мен азшылықтар арасындағы шиеленістер үндістердің мемлекеттік ұлттық санасын әлсіретті. Көтерілістер үкімет билігін жоғалтып алғанын көрсетеді. Дінаралық қақтығыстар орын алды. "Шетелдік қаржыландыру (реттеу) туралы" заңға байланысты Amnesty International сияқты үкіметтік емес ұйымдарды қаржыландыру қиын болғандықтан саяси бостандықтар шектелді, бірақ конституция бірлесу еркіндігін кепілдейді. Индуист ұлтшылдары елде үрейлі ахуал туғызды. Баспасөз бостандығы полиция, қылмыскерлер және саясаткерлердің журналистерді қорқытуы арқылы шектелген. 2023 жылы Freedom House ұйымының "Freedom in the World" есебінде Үндістан үшінші жыл қатарынан "жартылай еркін" ел деп танылды. V-Dem институтының "V-Dem Democracy Indices" көрсеткіштері Үндістанды "сайлаулық автократия" деп сипаттайды. 2023 жылы институт Үндістанды "соңғы 10 жылдағы ең нашар автократиялық үрдістерді бастан өткерген елдердің бірі" деп атады. Economist Intelligence Unit-тің "Democracy Index" көрсеткіштері бойынша Үндістан "кемшіліктері бар демократия" болып саналады.

Үндістан Президенті

2022 жылдың 25 шілдесінде Друпади Мурму Үндістанның жаңа президенті болып ант берді, соның арқасында Үндістанның алғашқы тайпалық президенті атанды. Бұл лауазым көбінесе рәсімдік сипатта болғанымен, Мурмудың тайпалық әйел ретінде сайлануы тарихи жайт болды.

Үндістанның вице-президенті

Президент сияқты вице-президенттің де рөлі тек рәсімдік, оған ешқандай нақты билік берілмейді. Вице-президент президент лауазымындағы бос орынды (жаңа президент сайланғанға дейін) толтырады. Оның жалғыз тұрақты міндеті – вице-президенттің Ражья Сабханың экс-официо төрағасы болуы. Бұл лауазымға басқа ешқандай міндеттер мен өкілеттіктер жүктелмейді. Қазіргі вице-президент – Джагдип Дханхар.

Мемлекеттік органдар

Үндістанда федеративтік үкімет нысаны бар, сондықтан әр штаттың өз үкіметі болады. Әр штаттың атқарушы органы – губернатор (Үндістан президентімен тең), оның міндеті рәсімдік. Нақты билік бас министр (премьер-министрмен тең) және штат министрлер кеңесінде. Штаттарда бір палаталы немесе екі палаталы заң шығару органы болуы мүмкін, бұл штаттан штатқа өзгереді. Бас министр және басқа штат министрлері де заң шығару органының мүшелері болып табылады.

Саяси отбасылар

1980 жылдан бері Үндістан саясаты династиялық сипатқа ие болды, бұл мүмкін, партия ұйымының болмауына, партияны қолдауға жұмылдыратын тәуелсіз азаматтық қоғамдардың жетіспеуіне және сайлауды орталықтандырылған қаржыландыруға байланысты болуы мүмкін. Династиялық саясат, сондай-ақ, Бүкіл Үндістан Мұсылман Иттихады Мәжілісі (AIMIM), Бүкіл Үндістан Тринамұл Конгресі (AITC), Бхарат Раштра Самитхи (BRS), Десия Мурпокку Дравида Кажагам (DMDK), Дравида Мунеттра Кажагам (DMK), Үндістан Ұлттық Халық Далы (INLD), Джамму және Кашмир Ұлттық Конференциясы (JKNC), Джамму және Кашмир Халықтық Демократиялық Партиясы (JKPDP), Джанта Дал (Секуляр) (JD(S)), Джаркханд Мукти Морча (JMM), Ұлттық Халық Партиясы (NPP), Ұлттық Конгресс Партиясы (NCP), Паттали Маккал Катчи (PMK), Раштрия Джаната Дал (RJD), Раштрия Лок Дал (RLD), Самаджвади Партиясы (SP), Широмани Акали Дал (SAD), Шив Сена (SS), Телугу Десам Партиясы (TDP) және YSR Конгресс Партиясы (YSRCP) сияқты аймақтық беделі бар бірқатар саяси партияларда кең таралған.