Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гарток Тибеттің Нгари префектурасындағы Гар округінің Гар Гюнса және Гар Ярса екі елді мекенінен құралған. Гар Гюнса қысқы тұрақ, ал Гар Ярса жазғы тұрақ болған. Бірақ британдық аталымдарда Гарток атауы тек Гар Ярсаға қатысты қолданылып, осы практика бүгінге дейін сақталуда. Бұл термин сондай-ақ әскери лагерьлерді білдіру үшін де жиі қолданылады. Британдық дереккөздер «Гар Ярсаны» «жазғы лагерь» деп түсіндірген. Дегенмен, IX ғасырға жататын екі тілді Махавиутпатти мәтінінде «ярса» сөзі санскрит тіліндегі वार्षिकावासः сөзімен аударылған, яғни «жаңбырлы маусымдағы тұрақ». Гар Ярса халық арасында «Гарток» деп белгілі болғанымен, ресми түрде «Гарток» Гар Ярса және Гар Гюнсаны («қысқы лагерь») қамтиды. Соңғысы Гартаңда, төменгі ағыста, теңіз деңгейінен төмен жатқан жерде, 40 шақырым қашықтықта орналасқан. Гартокта орналасқан Батыс Тибеттің Лхасан әкімшілері Гарпон деп аталған. Олар жылының тоғыз айын Гар Гюнсада өткізіп, тамыз-қазан айларында Гар Ярсада тұрған.
Gartok is made of twin encampment settlements of Gar Günsa and Gar Yarsa (, Wade–Giles: Ka erh ya sha) in the Gar County in the Ngari Prefecture of Tibet. Gar Gunsa served as the winter encampment and Gar Yarsa as the summer encampment. But in British nomenclature, the name Gartok was applied only to Gar Yarsa and the practice continues to date. The term is also often used for military camps. British sources interpreted "Gar Yarsa" as the "summer camp". However, the ninth century bilingual text Mahāvyutpatti translated yarsa as Sanskrit वार्षिकावासः , literally, the residence of the rainy season. Even though Gar Yarsa has acquired the name "Gartok" in popular parlance, officially, "Gartok" consists of both Gar Yarsa and Gar Gunsa (the "winter camp"). The latter is forty miles downstream on Gartang at a lower altitude. The Lhasan administrators of Western Tibet based at Gartok were called Garpöns. They lived in Gar Gunsa for nine months of the year, and stayed at Gar Yarsa August–October.
Сипаттама
Гар-Ярса қазіргі Үндістанның Химачал-Прадеш штатының солтүстік-шығысында, Ладакх пен Шигаце арасындағы жолда орналасқан. Осы аймақтардың бәрімен сауда байланысы болған. Уильям Муркрофт Гар алқабын Чантанның бір бөлігі деп есептеді, оның негізгі шаруашылығы пашмина жүнін өндіру еді. Әр түрлі мәліметтер бойынша, Гар-Ярса кішкентай ауыл болған. Муркрофт жазғандай, ол көшпелілердің лагері сияқты, бірнеше киіз үйлер мен күнде кептірілген кірпіштен салынған бірнеше үйлерден тұрған. Ладакхи елшісі Абдул Вахид Радху көшпелілердің киіз үйлері тұрақты үйлерден көп екенін мәлімдеді. Британдық саяхатшы Сесил Роулинг Гартокта "үш ірі үй және он екі шағын лашық" бар екенін айтты. Гарпондар жылына үш айдай сонда тұратын, сол кезде Гарток қарбалас сауда орталығына айналатын. Кез келген уақытта онда 500-ге жуық көшпелілер мен саудагерлер жиналатын. Ауылда "Гар Ярса гомпа" деп аталатын шағын ғибадатхана да бар.
Gar Yarsa lies on the road between Ladakh and Shigatse, northeast of the present day Indian state of Himachal Pradesh, with all of which it has had trade relations. William Moorcroft regarded the Gar Valley as part of Changtang, whose main occupation was the production of pashmina wool. By all accounts, Gar Yarsa appears to have been a small village. Moorcroft wrote that it was little more than an encampment, with a number of blanket tents and a few houses built of sun dried bricks. Ladakhi envoy Abdul Wahid Radhu stated that nomad tents outnumbered solid houses. British explorer Cecil Rawling stated that Gartok had only "three good sized houses and twelve miserable hovels". The Garpons resided there for three months a year, during which Gartok became a busy centre of commerce. No less than 500 nomads and merchants would congregate there at any given time. The village also has a small temple referred to as "Gar Yarsa gompa".
Тибет-Ладах-Моғол соғысы
Гартоктың Батыс Тибеттегі Лхаса билігінің ортасы ретінде қалыптасуы Тибет-Ладах-Моғол соғысынан (1681–1684) кейін болды. Осыған дейін Гар аңғары Гуге мемлекетінің бір бөлігі болған, ол тәуелсіз немесе Ладахтың бақылауында болды. 1630 жылы Ладах Гуге патшалығының барлық аймағын, соның ішінде Гар аңғарын да басып алды. Соғыс барысында Лхасадағы Орталық Тибет Ладахтың үстемдігіне күшпен қарсы тұрды. Соғыс кезінде Тибет генералы Галдан Чхеванның зор әскері Гар аңғарында орналасқан деседі. Ладакх әскерлерімен алғашқы шайқас Гартаң және Сенгге Зангбо өзендерінің қосылған жері маңында, Лангмар мен Рала аймақтарында болды. Соғыс аяқталғаннан кейін Галдан Чхеван жаңа Нгари провинциясының басқаруын ұйымдастырып, Лхасаға қайтқанға дейін Лозанг Пеманы губернатор (гзим дпон) қызметіне тағайындады. Тибет үкіметі Пуранг, Цапаранг және Ташигангтың дәстүрлі аудандарына префекттерді (рдзон сдод) тағайындады. Бірақ, уақыт өте келе Ташиганг маңыздылығын жоғалтып, оның орнын Гарток басты. Лхаса Нгаридің барлық аймандарына Гарпон аталған губернаторларды тағайындады, олар Гартокта тұрақтап, билік жүргізді. Сауда тұрғысынан Гартоктың артықшылығы – Чантаңнан жүк тасымалдаушылары пашмина жұнысын сатуға әкелсе, олардың сатып алушылары Ладакх және Башахрда болды, бұл Гартокты екі аймаққа тең қашықтықта орналастырды.
The rise of Gartok as the seat of Lhasa's authority in western Tibet occurred after the Tibet–Ladakh–Mughal War (1681–1684). Prior to this, the Gar Valley was part of Guge, which was either independent or under the control of Ladakh. In 1630, Ladakh had annexed the entire kingdom of Guge, including the Gar Valley. Through the war, Central Tibet, based in Lhasa, challenged Ladakh's supremacy. During the war, the large army of Galdan Chhewang, Tibet's general, is said to have encamped in the Gar Valley. The first clash with Ladakhi forces took place near the confluence of the Gartang and Sengge Zangbo, with the locations Langmar and Rala mentioned in the sources. After the end of the war, Galdan Chhewang organised the administration of the new province Ngari, and appointed Lozang Péma as governor (gzim dpon) before returning to Lhasa. The Tibetan government appointed prefects (rdzoṅ sdod) to the traditional districts of Purang, Tsaparang and Tashigang. But eventually Tashigang lost its importance, and Gartok took its place. Lhasa appointed governors for the whole of Ngari, called Garpons, took their seat at Gartok. Commercially, Gartok had the advantage of being equidistant between the Changthang, whose shepherds brought pashmina wool for sale, and their buyers in Ladakh and Bashahr.
19 ғасыр
Уильям Муркрофт Батыс Тибетке басып кірген алғашқы британдық шенеунік болды. Ол 1812 жылы Дабаға тағы бір оқиғашыл Хиршимен бірге үнді госайн саудагері кейпінде келді. Ол Шығыс Үндістан компаниясының жылқы шаруашылығы үшін Орталық Азия жылқысын, сондай-ақ пашмина жүні сияқты басқа да пайдалы тауарларды табуға үміттенеді. Даба шенеуніктері оны Гартокқа жіберді. Гарпон оларды құрметпен қарсы алып, олар қалаған тауарды сатуға келісті. Кейіннен ол шетелдіктерді елге кіргізгені үшін үш жылға түрмеге жабылды. Шетелдіктерге қойылған тыйым Үндістанның шекаралық аймақтарынан келген дәстүрлі саудагерлерге қатысты болған жоқ. Дегенмен, 1684 жылғы Тингмосганг шарты бойынша пашмина жүнін сату Ладак халқымен шектелді. Біраз жүн Тибет-Ладак-Мұғұл соғысы кезінде Тибеттің одақтасы болған Башахрға, сондай-ақ Батыс Тибет патшалықтарының құрамына кірген Занскарға (Лахул және Спити аумақтарымен бірге) жетті. Британдықтар кейіннен пашмина жүнін алу үшін осы байланыстарды пайдалануға тырысты. 1817 жылы, Англо-Непал соғысынан кейін, Шығыс Үндістан компаниясының Кумаун және Гархвал аймақтарын зерттеушісі В. Дж. Уэбб да Тибетке кіруге тырысты, мақсаты – зерттеу жүргізу. Ол Тибет шенеуніктерінің сенімін жеңіп, шектеулі кіруге рұқсат алды, бірақ одан әрі кіру үшін Лхаса мен Пекиннен рұқсат алу қажет екенін айтты.
William Moorcroft was the first British official to set foot in western Tibet. He arrived in Daba in 1812, along with another adventurer Hearshey, disguised as an Indian gosain merchant. He was hoping to find Central Asian horses for East India Company's stud as well as any other profitable merchandise such as the pashmina wool. The officials in Daba sent him on to Gartok. The Garpon received them civilly and agreed to sell the goods they wanted. He was later punished by Lhasa with three years imprisonment, for permitting foreigners into the country. The prohibition against foreigners did not apply to customary traders from Indian borderlands. However the sale of pashmina wool was limited to Ladakhis, as per the Treaty of Tingmosgang of 1684. Some wool did make it to Bashahr, which was an ally of Tibet during the Tibet–Ladakh–Mughal War, as well as Zanskar (along with its territories of Lahul and Spiti), which was part of the family of west Tibetan kingdoms. The British tried to exploit these connections later for acquiring pashmina wool. In 1817, after the Anglo Nepalese War, W. J. Webb, the East Indian Company's surveyor of Kumaon and Garhwal, also made efforts to enter Tibet for the purpose of surveying. He earned the trust of the Tibetan officials and was permitted limited entry, beyond which the officials said permission would be needed from Lhasa and Peking.
ХХ ғасырдың басында
Тибетке Юнгхусбанд экспедициясынан кейін 1904 жылы Тибет пен Ұлыбритания арасында Лхаса конвенциясына қол қойылды. Конвенцияға сәйкес, Гарток, Ятунг және Гьянтсе қалалары Британдық Үндістан саудагерлері үшін сауда орталықтары болып белгіленді, сондай-ақ сауданы қадағалап, туындаған мәселелерді шешетін британдық сауда агенттері орналастырылуы тиіс болды. Капитан С.Х.Д. Райдер басқаратын британдық экспедиция Гарток арқылы Лхасадан Үндістанға оралып, оның сауда агенттігі ретінде сәйкес келіп-келмейтінін анықтауға тырысты. Олар қыстауға келген ондаған адамды ғана тапты, ал үйлері шұғылалы даланың ортасында орналасқан еді. Олар Гартокта бір күн ғана болды және сол жылы ол уақытта құмсарық болып шықты. Үндістанның барлау қызметі мәліметінше, әскерлер Керья жотасы арқылы Гартокқа қиын жолмен сапар шегіп, 1951 жылдың маусым айында жеткен. Қытай деректері бұл ақпаратты растайды. 1951 жылдың қазан айында қытайлықтар Синьцзян мен Рудок арасында (Керья Ла арқылы) автомобиль жолын ашу мүмкіндігін зерттеуді бастады. 1952 жылдың соңында Гартокта орналасқан 2-ші атқыштар полкі 150 әскер мен 800 түйемен Рудокты нығайтты. Гартоктағы үнді сауда агентіне Рудоктағы сауда орталықтарына баруға рұқсат берілмеді. 1953 жылға қарай қытайлықтар Синьцзян мен Рудок арасында жүретін автомобиль жолын салды. 1954 жылы Үндістан және Қытай үкіметтері жаңа сауда келісіміне келді, оған сәйкес Үндістан үш сауда агенттігін сақтап қалды, ал Қытай Үндістанда (Дели, Калькутта және Калимпонг) сауда агенттіктерін ашуға өзара құқық алды. Қытай Ладакх пен Рудок арасындағы саудаға рұқсат беруден бас тартты, осылайша ғасырлар бойғы сауда қарым-қатынасына нүкте қойды. Оның орнына, Демчок және Ташиганг арқылы өтетін "дәстүрлі жол" ғана рұқсат етілді. Осы шаралар кезінде Қытай Синьцзяннан Батыс Тибетке апаратын жолдың бағытын өзгерткен және Каргиликтен өтіп, Қарақаш аңғары мен Үндістан талас дауындағы Ақсай Чин аймағынан өтетін бағытты таңдаған көрінеді. 1955 жылдың қыркүйегінде қытайлық шенеуніктер үнді сауда агентіне Синьцзян-Гарток жолының Рудок арқылы салынып жатқанын мәлімдеді. 1957 жылдың наурыз айында жолдың құрылысы аяқталғаны туралы хабарланды. Қытайдың бұл әрекеті Қытай-Үнді шекаралық дауына және екі ел арасындағы соғысқа әкеп соқты.
Following the Younghusband Expedition to Tibet, the Convention of Lhasa was signed in 1904 between Tibet and the British Empire. As per the Convention, Gartok, together with Yatung and Gyantse, were to have trade marts for traders from British India, as well as British trade agents who would supervise the trade and resolve any issues. A British party under Captain C. H. D. Ryder, returned from Lhasa to India via Gartok, to ascertain its suitability as a trade agency. They found only a few dozen people in winter quarters, their houses being in the midst of a bare plain. They spent only one day at Gartok and found it deserted at that time of the year. According to Indian intelligence, the force travelled via the Keriya Pass to Gartok via a tedious route, arriving there in June 1951. Chinese accounts seem to corroborate this information. In October 1951, the Chinese started to explore the possibility of opening a road route between Xinjiang and Rudok (through Keriya La). In late 1952, the 2nd Cavalry Regiment based at Gartok garrisoned Rudok with 150 men and 800 camels. The Indian trade agent at Gartok was denied permission to visit trade marts at Rudok. By 1953, the Chinese had a motorable jeep track between Xinjiang and Rudok. In 1954, the Indian government and the Chinese government negotiated a new trade agreement, whereby India continued to maintain the three trade agencies, and China obtained the reciprocal right to operate trade agencies in India (which were in Delhi, Calcutta and Kalimpong). China declined to allow trade between Ladakh and Rudok, bringing to an end a centuries old trading relationship. Instead, the "customary route" via Demchok and Tashigang was the only one allowed. Sometime around this, China also appears to have changed course regarding the road from Xinjiang to Western Tibet, and chosen a route from Karghilik passing through the Karakash Valley and the Indian claimed Aksai Chin region. The Indian trade agent was told by Chinese officials in September 1955 that they were constructing a Xinjiang–Gartok road via Rudok. In March 1957, the road was announced to have been completed. The Chinese action led to the Sino Indian border dispute and the eventual war between the two countries.