Кіріспе

Гарток Тибеттің Нгари префектурасындағы Гар округінің Гар Гюнса және Гар Ярса екі елді мекенінен құралған. Гар Гюнса қысқы тұрақ, ал Гар Ярса жазғы тұрақ болған. Бірақ британдық аталымдарда Гарток атауы тек Гар Ярсаға қатысты қолданылып, осы практика бүгінге дейін сақталуда. Бұл термин сондай-ақ әскери лагерьлерді білдіру үшін де жиі қолданылады. Британдық дереккөздер «Гар Ярсаны» «жазғы лагерь» деп түсіндірген. Дегенмен, IX ғасырға жататын екі тілді Махавиутпатти мәтінінде «ярса» сөзі санскрит тіліндегі वार्षिकावासः сөзімен аударылған, яғни «жаңбырлы маусымдағы тұрақ». Гар Ярса халық арасында «Гарток» деп белгілі болғанымен, ресми түрде «Гарток» Гар Ярса және Гар Гюнсаны («қысқы лагерь») қамтиды. Соңғысы Гартаңда, төменгі ағыста, теңіз деңгейінен төмен жатқан жерде, 40 шақырым қашықтықта орналасқан. Гартокта орналасқан Батыс Тибеттің Лхасан әкімшілері Гарпон деп аталған. Олар жылының тоғыз айын Гар Гюнсада өткізіп, тамыз-қазан айларында Гар Ярсада тұрған.

Сипаттама

Гар-Ярса қазіргі Үндістанның Химачал-Прадеш штатының солтүстік-шығысында, Ладакх пен Шигаце арасындағы жолда орналасқан. Осы аймақтардың бәрімен сауда байланысы болған. Уильям Муркрофт Гар алқабын Чантанның бір бөлігі деп есептеді, оның негізгі шаруашылығы пашмина жүнін өндіру еді. Әр түрлі мәліметтер бойынша, Гар-Ярса кішкентай ауыл болған. Муркрофт жазғандай, ол көшпелілердің лагері сияқты, бірнеше киіз үйлер мен күнде кептірілген кірпіштен салынған бірнеше үйлерден тұрған. Ладакхи елшісі Абдул Вахид Радху көшпелілердің киіз үйлері тұрақты үйлерден көп екенін мәлімдеді. Британдық саяхатшы Сесил Роулинг Гартокта "үш ірі үй және он екі шағын лашық" бар екенін айтты. Гарпондар жылына үш айдай сонда тұратын, сол кезде Гарток қарбалас сауда орталығына айналатын. Кез келген уақытта онда 500-ге жуық көшпелілер мен саудагерлер жиналатын. Ауылда "Гар Ярса гомпа" деп аталатын шағын ғибадатхана да бар.

Тибет-Ладах-Моғол соғысы

Гартоктың Батыс Тибеттегі Лхаса билігінің ортасы ретінде қалыптасуы Тибет-Ладах-Моғол соғысынан (1681–1684) кейін болды. Осыған дейін Гар аңғары Гуге мемлекетінің бір бөлігі болған, ол тәуелсіз немесе Ладахтың бақылауында болды. 1630 жылы Ладах Гуге патшалығының барлық аймағын, соның ішінде Гар аңғарын да басып алды. Соғыс барысында Лхасадағы Орталық Тибет Ладахтың үстемдігіне күшпен қарсы тұрды. Соғыс кезінде Тибет генералы Галдан Чхеванның зор әскері Гар аңғарында орналасқан деседі. Ладакх әскерлерімен алғашқы шайқас Гартаң және Сенгге Зангбо өзендерінің қосылған жері маңында, Лангмар мен Рала аймақтарында болды. Соғыс аяқталғаннан кейін Галдан Чхеван жаңа Нгари провинциясының басқаруын ұйымдастырып, Лхасаға қайтқанға дейін Лозанг Пеманы губернатор (гзим дпон) қызметіне тағайындады. Тибет үкіметі Пуранг, Цапаранг және Ташигангтың дәстүрлі аудандарына префекттерді (рдзон сдод) тағайындады. Бірақ, уақыт өте келе Ташиганг маңыздылығын жоғалтып, оның орнын Гарток басты. Лхаса Нгаридің барлық аймандарына Гарпон аталған губернаторларды тағайындады, олар Гартокта тұрақтап, билік жүргізді. Сауда тұрғысынан Гартоктың артықшылығы – Чантаңнан жүк тасымалдаушылары пашмина жұнысын сатуға әкелсе, олардың сатып алушылары Ладакх және Башахрда болды, бұл Гартокты екі аймаққа тең қашықтықта орналастырды.

19 ғасыр

Уильям Муркрофт Батыс Тибетке басып кірген алғашқы британдық шенеунік болды. Ол 1812 жылы Дабаға тағы бір оқиғашыл Хиршимен бірге үнді госайн саудагері кейпінде келді. Ол Шығыс Үндістан компаниясының жылқы шаруашылығы үшін Орталық Азия жылқысын, сондай-ақ пашмина жүні сияқты басқа да пайдалы тауарларды табуға үміттенеді. Даба шенеуніктері оны Гартокқа жіберді. Гарпон оларды құрметпен қарсы алып, олар қалаған тауарды сатуға келісті. Кейіннен ол шетелдіктерді елге кіргізгені үшін үш жылға түрмеге жабылды. Шетелдіктерге қойылған тыйым Үндістанның шекаралық аймақтарынан келген дәстүрлі саудагерлерге қатысты болған жоқ. Дегенмен, 1684 жылғы Тингмосганг шарты бойынша пашмина жүнін сату Ладак халқымен шектелді. Біраз жүн Тибет-Ладак-Мұғұл соғысы кезінде Тибеттің одақтасы болған Башахрға, сондай-ақ Батыс Тибет патшалықтарының құрамына кірген Занскарға (Лахул және Спити аумақтарымен бірге) жетті. Британдықтар кейіннен пашмина жүнін алу үшін осы байланыстарды пайдалануға тырысты. 1817 жылы, Англо-Непал соғысынан кейін, Шығыс Үндістан компаниясының Кумаун және Гархвал аймақтарын зерттеушісі В. Дж. Уэбб да Тибетке кіруге тырысты, мақсаты – зерттеу жүргізу. Ол Тибет шенеуніктерінің сенімін жеңіп, шектеулі кіруге рұқсат алды, бірақ одан әрі кіру үшін Лхаса мен Пекиннен рұқсат алу қажет екенін айтты.

ХХ ғасырдың басында

Тибетке Юнгхусбанд экспедициясынан кейін 1904 жылы Тибет пен Ұлыбритания арасында Лхаса конвенциясына қол қойылды. Конвенцияға сәйкес, Гарток, Ятунг және Гьянтсе қалалары Британдық Үндістан саудагерлері үшін сауда орталықтары болып белгіленді, сондай-ақ сауданы қадағалап, туындаған мәселелерді шешетін британдық сауда агенттері орналастырылуы тиіс болды. Капитан С.Х.Д. Райдер басқаратын британдық экспедиция Гарток арқылы Лхасадан Үндістанға оралып, оның сауда агенттігі ретінде сәйкес келіп-келмейтінін анықтауға тырысты. Олар қыстауға келген ондаған адамды ғана тапты, ал үйлері шұғылалы даланың ортасында орналасқан еді. Олар Гартокта бір күн ғана болды және сол жылы ол уақытта құмсарық болып шықты. Үндістанның барлау қызметі мәліметінше, әскерлер Керья жотасы арқылы Гартокқа қиын жолмен сапар шегіп, 1951 жылдың маусым айында жеткен. Қытай деректері бұл ақпаратты растайды. 1951 жылдың қазан айында қытайлықтар Синьцзян мен Рудок арасында (Керья Ла арқылы) автомобиль жолын ашу мүмкіндігін зерттеуді бастады. 1952 жылдың соңында Гартокта орналасқан 2-ші атқыштар полкі 150 әскер мен 800 түйемен Рудокты нығайтты. Гартоктағы үнді сауда агентіне Рудоктағы сауда орталықтарына баруға рұқсат берілмеді. 1953 жылға қарай қытайлықтар Синьцзян мен Рудок арасында жүретін автомобиль жолын салды. 1954 жылы Үндістан және Қытай үкіметтері жаңа сауда келісіміне келді, оған сәйкес Үндістан үш сауда агенттігін сақтап қалды, ал Қытай Үндістанда (Дели, Калькутта және Калимпонг) сауда агенттіктерін ашуға өзара құқық алды. Қытай Ладакх пен Рудок арасындағы саудаға рұқсат беруден бас тартты, осылайша ғасырлар бойғы сауда қарым-қатынасына нүкте қойды. Оның орнына, Демчок және Ташиганг арқылы өтетін "дәстүрлі жол" ғана рұқсат етілді. Осы шаралар кезінде Қытай Синьцзяннан Батыс Тибетке апаратын жолдың бағытын өзгерткен және Каргиликтен өтіп, Қарақаш аңғары мен Үндістан талас дауындағы Ақсай Чин аймағынан өтетін бағытты таңдаған көрінеді. 1955 жылдың қыркүйегінде қытайлық шенеуніктер үнді сауда агентіне Синьцзян-Гарток жолының Рудок арқылы салынып жатқанын мәлімдеді. 1957 жылдың наурыз айында жолдың құрылысы аяқталғаны туралы хабарланды. Қытайдың бұл әрекеті Қытай-Үнді шекаралық дауына және екі ел арасындағы соғысқа әкеп соқты.