Кіріспе

Лейх – Үндістан басқаруындағы Ладакх аймағындағы, даулы Кашмир аймағында орналасқан қала. Бұл Ладакхтың ең ірі қаласы және бірлескен астанасы. Лех ауданында орналасқан Лех, Ладакх патшалығының тарихи астанасы болған. Патшалықтың резиденциясы – Лех сарайы, Ладакхтың патшалық отбасының бұрынғы тұрағы, Тибеттегі Потала сарайымен ұқсас стильде және шамамен бір уақытта салынған. Екеуінің де салынысы ұқсас стильде және шамамен бір уақытта болғандықтан, Тибеттегі Потала сарайы мен Лех сарайы – патшалық резиденциясы, жиі салыстырылады. Лех теңіз деңгейінен шамамен биіктікте орналасқан және 1-ші ұлттық тас жолы арқылы оңтүстік-батыста Шринагармен, ал оңтүстікте Лех-Манали тас жолы (3-ші ұлттық тас жолының бір бөлігі) арқылы Маналимен байланысады.

Тарих

Лех ғасырлар бойы Тибет, Кашмир, Үндістан және Қытай арасындағы Инд өзені бойындағы сауда жолдарының маңызды аялдамасы болды. Басты тауарлар тұз, астық, пашм немесе кашемир жүн, Тарим алқабынан шарас немесе марихуана шайырлары, индиго, жібек жіп және Банарас брокаты болды. Кушан дәуірінде (б.з.б. 1-3 ғасырлар) және әрине Тан әулеті кезінде қытайлықтар Ладак арқылы Үндістанға сауда жолы туралы білгеніне бірнеше дәлел бар болса да, 10-ғасырдың соңына дейін аймақтың тарихы туралы көп мәлімделмейді. Осы кезде тибет шаһзадасы Скид Лде Нима Гон (немесе Нима Гон), буддизмге қарсы Тибет патшасы Лангдарманың (шамамен 838-841 жылдары билік еткен) немересі, мемлекет құрды. Ол Батыс Тибетті жаулап алды, әскері бастапқыда 300 адамнан ғана тұрды. Нима Гон бірнеше қалалар мен қамалдарға негіз салған, сондай-ақ Шейдегі негізгі мүсіндердің құрылысын тапсырған. "Бір жазуда ол оларды әкесі мен ата-бабаларының әулеттік аты – Цанпо және Нгаристің (Батыс Тибет) барлық халқының діни игілігі үшін жасағанын айтады. Бұл Лангдарманың буддизмге қарсылығы осы ұрпақта жойылғанын көрсетеді". Шей, қазіргі Лехтен шығысқа қарай 15 шақырым қашықтықта, Ладак патшаларының ежелгі ордасы болды. Делегс Намгьял (1660–1685) билік еткен кезде Кашмир науабы, сол кездегі Моғол империясының провинциясы, Ладактан моңғол әскерінің уақытша кетуін ұйымдастырды, бірақ ол кейін қайтып келді. 1679–1684 жылдардағы Тибет-Ладак-Моғол соғысында Делегс Намгьялға көмектескені үшін науабы бірқатар қиын талаптар қойды. Олардың бірі – Лех сарайының төменгі жағындағы Лех базарының жоғарғы шетінде үлкен суннит мұсылман мешітінің салынуы болды. Мешітте ислам және тибет сәулетінің үйлесімі байқалады және 500-ден астам адамға сыя алады. Бұл Лехтегі алғашқы мешіт емес, одан бұрын салынған екі кішкентай мешіт бар. Сауда жолдары дәстүрлі түрде Лехке төрт бағыттан да келген. Қазіргі тас жол Панджабтан Манди, Кулу аңғары, Рохтанг жотасы және Лахаул арқылы Инд өзеніне дейін, содан кейін өзен бойымен Лехке дейін ең тікелей бағытты ұстанады. Шринагардан келген жол бүгінде Жожи-Ла (жота) арқылы Каргилге, содан кейін Инд өзені бойымен Лехке дейін созылатын жолмен шамамен бірдей болды. Балтистаннан екі қиын жол болды: біреуі Индтен Сюк аңғары арқылы, жотадан өтіп, содан кейін Хану өзенімен Халсиге (Халаце) дейін Индке қайта оралды. Екіншісі Скардудан тікелей Инд бойымен Каргилге, содан Лехке дейін созылды. Жазғы және қысқы жолдар Лехтен Қарақорұм жотасы және Хаидулла арқылы Яркендке дейін жетті. Лехтен Лхасаға дейін де бірнеше мүмкін жол болды. Ладакштағы ең алғашқы патшалық резиденция, қазіргі сарай мен қалаға қарап тұрған биік Намгьял ('Жеңіс') шыңының басына салынған, қазір қираған форт және Гон ханг (Құтқарушы құдайлардың ғибадатханасы), патша Таши Намгьял салған. Таши Намгьял біздің заманымыздың 16-шы ғасырының соңында билік еткен. Намгьял (сондай-ақ "Цсемо Гомпа" (Қызыл Гомпа) немесе dGon pa so ma (Жаңа монастырь) деп аталады) – Лехтегі негізгі буддалық орталық. Оның артында Франке айтқандай, бір кездері "Дард қамалы" деп аталған қамалдың ескі қабырғалары бар. Егер оны Дардтар салған болса, онда ол Ладакштағы тибет билеушілерінің орнауынан мың жыл бұрын салынған болуы керек. Санкар Лабранг (Бсам дкар бля бранг) – Санкар монастырының меншігіндегі екі қабатты кішкентай ғимарат. Санкар монастыры Бакула Ринпоче ордасы болып табылады және Лехтің солтүстік-батысында орналасқан. Монастырьдің Лабранг ғимараты Лехтің ескі қаласында, Маникханг ауданында орналасқан. Маникханг – Лехтің басты базары мен патша сарайына апаратын тарихи Сталам жолының арасындағы аудан. Осы жерде тұрған төрт үлкен ступа тарихи Лехтің басталуын білдіреді. Соңғы уақытта Санкар Лабрангтың төменгі қабатында металл шеберханасы болған, ал жоғарғы қабатында Ақ Майтрея ғибадатханасының (Бямс ханг дакар по) монах күзетушісі тұрған, ол жергілікті тұрғындарда "көше Майтреясы" деп те аталады. Ақ Майтрея ғибадатханасы Тибет ламасы Цонкхапаның Ладакқа жіберген миссиясы келгеннен кейін, патша Дракпа Бумдэ (Grags pa 'bum lde, шамамен 1410–1435 жылдары билік еткен) кезінде салынған. Мұның астында Чамба (Бямс па, яғни Майтрейя) және Ченреси (Спиан рацзигс, яғни Авалокитешвара) монастырлары орналасқан, олардың құрылған мерзімі белгісіз. Португал иезуит діни қызметкері Франсиско де Азеведо 1631 жылы Лехке келген кезде осы монастырлар туралы ештеңе айтпағандықтан, олардың 1642 жылы Сенгге Намгьял қайтыс болғанға дейінгі кезеңде салынғаны болжамдалады. Лех сарайының биіктігі тоғыз қабатты, жоғарғы қабаттарында патша отбасы, ал төменгі қабаттарында қоралар мен қоймалар орналасқан. 19-шы ғасырдың ортасында Кашмир әскерлері сарайды қоршағанда ол тасталды. Патша отбасы Инд өзенінің оңтүстік жағасындағы Стоктағы сарайына көшті. Бұрын айтылғандай, қаланың бастапқы аты sLel емес, sLes болған, ол "көшпелілердің лагері" дегенді білдіреді. Бұл [тибет] көшпелілері Инд өзенімен суарыла бастаған кезде Лех аңғарына келген болуы мүмкін. Ең көне қиратындар, rNam rgyal rtse mo төбесінде, 'aBrog pal mkhar (Дард қамалы) деп аталады. 2010 жылы Лех бұлт жарылудан туындаған су тасқынынан қатты зардап шекті.

Әкімшілік

Ладах автономиялық таулы даму кеңесі (ЛААДК) Лехтің басқаруына жауапты. Онда 30 кеңесші бар, олардың 4-і тағайындалған, ал 26-сы сайланған. Бас атқарушы кеңесші осы кеңестің басшысы және төрағасы болып табылады. Лех округінің әкімі сонымен қатар ЛААДК бас атқарушы директорының өкілеттіктерін де иеленеді. Қазіргі Лех округінің әкімі – Сантош Сукхдеве.

Лех ескі қаласы

Лехтың ескі қаласы климаттың өзгеруі және басқа да себептерге байланысты, жауын-шашынның артуына байланысты Дүниежүзілік ескерткіштер қорының 100 ең қауіпті нысандар тізіміне енгізілді. Ескі қаладағы күтімсіздік пен қоныстану үлгілерінің өзгеруі де осы нысанды ұзақ мерзімді сақтауға қауіп келтіруде. Лехтің жылдам және дұрыс емес жоспарланған қала құрылысы кейбір аймақтарда күрт су тасқынының қаупін арттырды, ал Климат және даму бойынша білім желісінің зерттеулеріне сәйкес, басқа аймақтар көбінесе хабарланбайтын, "көрінбейтін апаттардың" әсерінен біртіндеп зардап шегуде.

География

Қала Инд өзенінің жағасында орналасқан. Лехтің төңірегіндегі ландшафтты таулар басып алады, себебі ол 3500 метр биіктікте жатыр. Нанга Саго сияқты шыңдар 5500 метрден биікке жетеді. Басты қатынас жолдары: 434 шақырымдық Шринагар-Лех тас жолы және 428 шақырымдық Лех-Манали тас жолы. Екі жол да тек маусымдықта ғана ашылады. Шринагар және Маналиден келген жолдар қыста жиі қарға тосылып жабылатын болса, Инд өзені алқабындағы жергілікті жолдар қар аз жауғандықтан көбінесе ашық болады.

Климат

Лехтің суық шөлді климаты (Кеппен климаттық жіктелімі BWk) қарашаның соңынан наурыздың басына дейін ұзақ, суық қыстарға ие, мұнда қыс бойы температураның ең төменгі көрсеткіштері нөлден төмен болады. Қалада қыс айларында кейде қар жауады, бұл Үндістан стандарттары бойынша өте суық, көбінесе биік орналасқандықтан. Жылдың қалған айларында ауа райы көбінесе күндіз жақсы және жылы болады. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 35 мм (1,37 дюйм) құрайды. 2010 жылы қалада кенеттен су тасқыны болды, салдарынан 100-ден астам адам қаза тапты.

Ауыл шаруашылығы

Лех орташа есеппен 3500 метр биіктікте орналасқан, сондықтан онда жылына бір ғана егін өсіріледі, ал Халацеде – екі егін өсіріледі. Мамыр айының соңында Лехте егін себу басталғанда, Халацеде егін жартылай пісіп кеткен болады. Басты егін – сұр арпа (қабықсыз арпа, Hordeum vulgare L. var. nudum Hook. f., үйретілген арпаның ежелгі түрі, қабығын аршу оңай). Ладак аймағының негізгі тағамы – танпа осы арпадан жасалады. Ладак ауыл шаруашылығы үшін қажетті су Инду өзенінен келеді, бірақ наурыз және сәуір айларында, арпа егістіктеріне суару ең қажет болған кезде, өзеннің суы азаяды. Құрғақ, қоңыржай климатта жүзім, шабдалы, қарақат, жаңғақ және алма да өсіріледі.

Демография

2011 жылғы Үндістан халық санағы бойынша Лехтің халқы 30 870 адамды құрады. Халықтың 70% ер адамдар, ал 30% әйелдерді құрады, бұл себебі көшпенді жұмысшылардың, саудагерлердің және мемлекеттік қызметкерлердің көп болуына байланысты. Балалардың жыныс қатынасы 987 құрады. Лехтің орташа сауаттылық деңгейі 90% болды, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен (74,04%) жоғары; ер адамдардың сауаттылығы 94,89%, әйелдердің сауаттылығы 78,85% құрады. Лехте халықтың 5,5% 6 жасқа дейінгі балалар еді. Лех тұрғындары тибет ұлтынан шыққан және ладакхи тілінде сөйлейді, ол тибет тілдері тобына жатады. Мұсылмандардың Ладакқа келуі Кашмирдің Ладакқа қосылуымен байланысты, бұл Бесінші Далай Ламаның Тибеттен Ладакқа келгеннен кейін болды. Содан бері Кашмир аңғарынан сауда және соңғы кезде туризмнің Ладакқа ауысуына байланысты көші-қон артып келеді. Ладак өзінің көлеміне қарағанда өте көп туристерді қабылдайды. 2010 жылы Лехке 77 800 турист келді. Соңғы жылдары келушілер саны жылдам өсіп, 2005 жылдан 2010 жылға дейін 77% артты. Бұл өсімге негізінен Үндістанның ішкі туристерінің санының артуы себеп болды.

Ауа

Лех Кушок Бакула Римпочи әуежайы Дели, Джамму, Шринагар және Чандигарх қалаларына және олардан рейстерді жүзеге асырады. Air India, Go First, IndiGo және Vistara әуе компаниялары Делиден Лехке күн сайын, ең көп сұраныс кезінде бірнеше рейспен ұшып тұрады.

Темір жол

Қазіргі уақытта Ладакшта теміржол қызметі жоқ, бірақ екі теміржол бағыты ұсынылып отыр: Бханупли–Лех сызығы және Шринагар–Каргил–Лех сызығы.

БАҚ және байланыс

Мемлекеттік "Үндістан радиосының" Лехтегі жергілікті станциясы бар, ол халыққа арналған түрлі бағдарламалар таратуда. "Үндістан поштасына" қарасты Лех қалалық бас поштасы да маңызды байланыс құралы болып табылады. 2021 жылдың 14 желтоқсанында Ладакшта алғашқы FM радиостанциясы Лехте ашылды, 2024 жылдың ақпанына қарай FM станцияларының саны 4-ке, ал орта толқынды станциялардың саны 1-ге жетті.