Тибеттің географиялық ерекшеліктері

Кіріспе

Тибеттің географиялық ерекшеліктері – Тибет этномәдени аймағының географиясы, оның құрамында Қытайдың Тибет автономиялық аймағы да бар, бірақ бұл Тибеттің географиясы ғана емес. Тибет географиясы Орталық, Шығыс және Оңтүстік Азия арасында орналасқан биік таулар, көлдер және өзендерден тұрады. Дәстүрлі түрде, батыс (еуропалық және американдық) дереккөздер Тибетті Орталық Азияның бір бөлігі деп санаған, алайда қазіргі карталар Тибетті қоса алғанда, бүкіл қазіргі Қытайды Шығыс Азияның құрамына жатқызуға бейім. Тибетті жиі "әлемнің шаңырағы" деп атайды, оның үстірт жазықтары теңіз деңгейінен орташа есеппен 4950 метрден жоғары, ал биіктігі 6000-ден 7500 метрге жететін шыңдары бар, соның ішінде Непалмен шекаралас Эверест тауы да бар.

Сипаттама

Солтүстік және шығысында Орталық Қытай жазығымен, батысында және оңтүстігінде Үндістан субконтинентімен (Үндістандағы Ладакх, Спити және Сикким, сондай-ақ Непал мен Бутан) шектеледі. Тибеттің көп бөлігі Гималай және әлемдегі ең биік тау шыңдарының көпшілігін қамтитын Тибет жотасы деп аталатын геологиялық құрылымның үстінде орналасқан. Биік тау шыңдарына Чанцзе, Лхоцзе, Макалу, Гаури Санкар, Гурла Мандхата, Чо Ою, Джомольхари, Гьячунг Канг, Гьяла Пери, Кайлаш тауы, Кавагебо, Хумбуце, Мелунгце, Ньяинкентгалла тауы, Намча Барва, Шишапангма және Янгра кіреді. Тау өткелдеріне Черкола және Солтүстік Кол жатады. Кіші таулардың ішінде Гефель тауы мен Гурла Мандхата бар.

Өңірлер

Физикалық тұрғыдан Тибет екі бөлікке бөлінеді: батыста және солтүстік-батыста – «көл аймағы», ал шығыста, оңтүстікте және батыста үш жағына таралатын – «өзен аймағы». Аймақтардың атаулары олардың гидрологиялық құрылымдарын салыстыру үшін де, «көл аймағында» көшпелі, ал «өзен аймағында» егіншілікпен айналысатын әртүрлі мәдени ерекшеліктерін көрсету үшін де пайдалы. Өлшемі зор және таулы болғанына қарамастан, Тибет таулы аймағындағы климаттың өзгеруі күрт емес, біртіндеп болады. «Өзен аймағы» субтропикалық биік климатқа ие, жазғы жауын-шашын мөлшері жылына шамамен миллиметрді құрайды, ал күндізгі температура қыста миллиметрден жазда миллиметрге дейін өзгереді, бірақ түндері миллиметрге дейін салқынырақ болады. Жауын-шашын батысқа қарай бірте-бірте азаяды, аймақтың шетіндегі Лехке дейін тек миллиметрге жетеді, ал қыста температура біртіндеп төмендейді. Оңтүстік жағынан «өзен аймағы» Гималай тауларымен шектеледі, ал солтүстігінде кең тау жүйесі орналасқан. Бұл жүйе ешбір жерде жалғыз тізбекке тарылмайды, көбінесе ені бойынша үш немесе төрт тау тізбегі болады. Жалпы алғанда, бұл жүйе Үнді мұхитына құятын өзендер – Инд, Брахмапутра және Салвин, сондай-ақ олардың салалары және солтүстікке құйылысы жоқ тұзды көлдер арасындағы суайырық құрайды. «Өзен аймағы» құнарлы тау аңғарларымен сипатталады және Ярлунг Цангпо өзені (Брахмапутраның жоғарғы ағысы), оның ірі саласы – Ньянг өзені, Салвин, Янцзы, Меконг және Сары өзенді қамтиды. Намча Барва төңірегінде өзеннің жасаған иілісінен пайда болған Ярлунг Цангпо каньоны – әлемдегі ең терең және, мүмкін, ең ұзын каньон. Таулардың арасында көптеген тар аңғарлар бар. Лхаса, Шигатсе, Гьянтсе және Брахмапутра аңғарлары мәңгі ерімейтін тоң қабатынан бос, жақсы топырақпен және ағаш тоғайларымен жабылған, жақсы суарылып, тың өрілген. Оңтүстік Тибет аңғары Yarlung Zangbo өзенінің батыстан шығысқа қарай ағатын орта ағысы бойында қалыптасқан. Аңғардың ұзындығы шамамен 1200 километр, ені – 300 километр. Аңғар теңіз деңгейінен 4500 метрден 2800 метрге дейін төмендейді. Аңғардың екі жағындағы таулардың биіктігі әдетте 5000 метрге жетеді. Мұнда Пайку және Пума Юмко сияқты көлдер бар. «Көл аймағы» Ладакхтағы Пангонг-Цо көлі, Ракшастал көлі, Ямдрок көлі және Инд өзенінің бастауына жақын орналасқан Манасаровар көлінен басталып, Салвин, Меконг және Янцзы өзендерінің бастауына дейін созылады. Басқа көлдерге Дагзе Ко, Нам Ко және Пагсум Ко жатады. Көл аймағы құрғақ, жел соққысы күшті шөл. Тибет халқы бұл аймақты Чан Тан (Бянг тан) немесе «Солтүстік Алаң» деп атайды. Оның ені 1100 км (700 миль) және аумағы Франция аумағымен шамалас. Өте биік таулардың кедергісіне байланысты мұнда жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен миллиметрді құрайтын өте құрғақ альпілік климат орналасқан және өзен шығару жолы жоқ. Тау тізбектері кеңінен таралып, дөңгелектенген, бір-бірімен байланыссыз, жазық аңғарлармен бөлінген. Жер беті үлкен-кішкені көлдермен, көбінесе тұзды немесе сілтілі сулы көлдермен және өзендермен тілімделген. Чан-Танг аймағындағы үздіксіз мәңгі ерімейтін тоң қабатының болуына байланысты топырақ батпақты және шөптің тұяқтарымен жабылған, Сібір тундрасына ұқсайды. Тұзды және тұщы сулы көлдер араласып орналасқан. Көлдер әдетте шығару жолынан лишитін немесе аз ағынды суға ие. Олардың құрамында сода, калий, боракс және ас тұзы бар. Көл аймағы Гималай және 34° солтүстік ендігі аралығында кеңінен таралған көптеген ыстық бұлақтарымен танымал, бірақ Тенгри Нордың батысында (Лхасадан солтүстік-батыста) олардың саны ең көп. Тибеттің осы бөлігінде суық соншалықты қатты болғандықтан, бұл бұлақтар кейде мұз бағаналары түрінде көрінеді, суы қайнап тұрған күйінде шығарылғанда бірден қатып қалады.

Physically, Tibet may be divided into two parts, the "lake region" in the west and north west, and the "river region", which spreads out on three sides of the former on the east, south, and west. The region names are useful in contrasting their hydrological structures, and also in contrasting their different cultural uses which is nomadic in the "lake region" and agricultural in the "river region". Despite its large size and mountainous nature, variation of climate across the Tibetan Plateau is more steady than abrupt. The "river region" has a subtropical highland climate with moderate summer rainfall averaging around per year, and daytime temperatures ranging from around in winter to in summer–though nights are as much as cooler. Rainfall decreases steadily to the west, reaching only at Leh on the edge of this region, whilst temperatures in winter become steadily colder. On the south the "river region" is bounded by the Himalayas, on the north by a broad mountain system. The system at no point narrows to a single range; generally there are three or four across its breadth. As a whole the system forms the watershed between rivers flowing to the Indian Ocean – the Indus, Brahmaputra and Salween and its tributaries – and the streams flowing into the undrained salt lakes to the north. The "river region" is characterized by fertile mountain valleys and includes the Yarlung Tsangpo River (the upper courses of the Brahmaputra) and its major tributary, the Nyang River, the Salween, the Yangtze, the Mekong, and the Yellow River. The Yarlung Tsangpo Canyon, formed by a horseshoe bend in the river where it flows around Namcha Barwa, is the deepest, and possibly longest canyon in the world. Among the mountains there are many narrow valleys. The valleys of Lhasa, Shigatse, Gyantse and the Brahmaputra are free from permafrost, covered with good soil and groves of trees, well irrigated, and richly cultivated. The South Tibet Valley is formed by the Yarlung Zangbo River during its middle reaches, where it travels from west to east. The valley is approximately 1200 kilometers long and 300 kilometers wide. The valley descends from 4500 meters above sea level to 2800 meters. The mountains on either side of the valley are usually around 5000 meters high. Lakes here include Lake Paiku and Lake Puma Yumco. The "lake region" extends from the Pangong Tso Lake in Ladakh, Lake Rakshastal, Yamdrok Lake and Lake Manasarovar near the source of the Indus River, to the sources of the Salween, the Mekong and the Yangtze. Other lakes include Dagze Co, Nam Co, and Pagsum Co. The lake region is an arid and wind swept desert. This region is called the Chang Tang (Byang thang) or 'Northern Plateau' by the people of Tibet. It is some 1100 km (700 mi) broad, and covers an area about equal to that of France. Due to the extremely high mountain barriers it has a very arid alpine climate with annual precipitation around and possesses no river outlet. The mountain ranges are spread out, rounded, disconnected, separated by flat valleys. The country is dotted over with large and small lakes, generally salt or alkaline, and intersected by streams. Due to the presence of discontinuous permafrost over the Chang Tang, the soil is boggy and covered with tussocks of grass, thus resembling the Siberian tundra. Salt and fresh water lakes are intermingled. The lakes are generally without outlet, or have only a small effluent. The deposits consist of soda, potash, borax and common salt. The lake region is noted for a vast number of hot springs, which are widely distributed between the Himalaya and 34° N., but are most numerous to the west of Tengri Nor (north west of Lhasa). So intense is the cold in this part of Tibet that these springs are sometimes represented by columns of ice, the nearly boiling water having frozen in the act of ejection.

Климат

Тибет климаты жылдың тоғыз айында өте құрғақ, ал жаңбыр көлеңкесінің әсерінен орташа жылдық қар жаууы өте аз. Батыс өткелдер жыл сайын аз мөлшерде қар алады, бірақ жыл бойы кесіп өтуге мүмкіндік бар. Бұл батыс аймақтарда суық температура басым, шұғыл шөлді жерлерде жартас бұтадан да үлкен өсімдіктер өспейді, ал жел кең құрғақ далаларда тоқтаусыз соғып тұрады. Үндістан муссоны шығыс Тибетке белгілі бір әсер етеді. Солтүстік Тибет жазда ыстық, қыста суық болады.

Климаттың өзгеруінің әсері

Тибет алқабында әлемдегі үшінші ең ірі мұз қоры орналасқан. Қытай Метеорологиялық басқармасының бұрынғы басшысы Цинь Дахе соңғы жылдары мұздың жылдам еруі мен температураның көтерілуі қысқа мерзімде ауыл шаруашылығы мен туризмге пайдалы болады деді; бірақ, ескерту жасады:

"Температура Қытайдың басқа аймақтарына қарағанда төрт есе жылдам өсуде, ал Тибет мұздықтары әлемнің кез келген бөлігінен жылдам қысқаруда." "Қысқа мерзімде бұл көлдердің кеңеюіне және су тасқыны мен лайлы ағыстарға әкеледі." "Ұзақ мерзімде мұздықтар Азия өзендері үшін, оның ішінде Инд және Ганг өзендері үшін өмірлік маңызы бар. Олар жойылған жағдайда, осы аймақтардағы сумен жабдықталу қауіп төңкеріледі."