Кіріспе

Эдинбургтегі Корольдік обсерватория (ROE) – Эдинбургтегі Блэкфорд төбесінде орналасқан астрономиялық мекеме. Аталмыш нысан Ғылым және технологиялық жақсылықтар кеңесіне (STFC) тиесілі. ROE құрамына STFC-нің Ұлыбритания астрономиялық технология орталығы (ҰБАТО), Эдинбург университетінің физика және астрономия мектебінің астрономия институты және ROE келушілер орталығы кіреді. Обсерватория астрономиялық зерттеулер жүргізеді, университеттерде оқытумен айналысады; астрономиялық обсерваториялар үшін құралдар мен телескоптарды жобалайды, жоба басқарады және құрылысын жүзеге асырады; сондай-ақ астрономия пәнінен оқытушыларды даярлайды және халыққа білім тарату жұмыстарын жүргізеді. ROE кітапханасында 1888 жылы 26-шы Кроуфорд графы сыйлаған кітаптар мен қолжазбалардан тұратын Кроуфорд жинағы сақталған. 1896 жылы қазіргі орнына көшуге дейін Корольдік обсерватория Эдинбург қаласының орталығына жақын орналасқан Калтон төбесінде, қазір Қалалық обсерватория деп белгілі болған жерде болған.

Блэкфорд төбесі

Кроуфорд графы Корольдік обсерваторияны жабу жоспарлары туралы білгенде, ол өзінің Дунехт обсерваториясының құралдарын және өзінің бірегей астрономиялық кітапханасын ұлтқа беруге ұсынды, егер үкімет Калтон төбесіндегі обсерваторияның орнына жаңа Корольдік обсерваторияны салса және оны күтіп ұстаса. Ральф Копленд Шотландияның үшінші Корольдік астрономы болып тағайындалды және Дунехт пен Калтон-Хиллдегі екі обсерваторияны Блэкфорд-Хиллге көшіруді қадағалады. Жаңа орын 1896 жылғы сәуір айында ашылды. Күмбездерге орнатылатын құралдардың ішінде 15 дюймдік (38 см) рефрактор (шығыс күмбезі) және 24 дюймдік (0,6 м) рефлектор (батыс күмбезі) болды. 8,5 дюймдік (22 см) транзит шеңбері батысқа қарай орналасқан жеке ғимаратта орналастырылды. Уақыт қызметі телеграф желісі арқылы Калтон-Хиллдегі уақыт шарларын және Эдинбург қамалындағы уақыт тапаншасын басқаруды жалғастырды. Ол сонымен қатар Дундидегі уақыт тапаншасын және Розит кемежайындағы сағатты да басқарды. 1910 және 1920 жылдары ROE-дегі зерттеулер нәтижесінде дәлірек маятник сағаттары жасалды, олар 1960 жылдары кварц сағаттарына дейін қолданыста болды. 1913 жылғы 21 мамырда сағат 01:00-де суфражистер орнатқан бомба жарылды. Ғимаратта ешкім болмады, бірақ едендер мен тас қабырғалар зақымдалды. 20 ғасырдың бірінші жартысында ROE жұлдыздардың орналасуын, жарықтығын және спектрін фотографиялық және фотоэлектрлік тәсілдермен жазудың жаңа салаларын зерттеді. 1950 жылдардан бастап ROE құрал-жабдықтарды және автоматтандыруды одан да күшейтті. 1965 жылы ROE Шотландия кеңсесінің басқаруынан Жаңа Ғылыми зерттеулер кеңесіне (SRC) көшті, ал 1981 жылы ол Ғылым және Инженерлік зерттеулер кеңесі (SERC) аталды.

Қосалқы станциялар мен ұлттық құрылғылар

1961 жылдан 1973 жылға дейін Эдинбургтен оңтүстікке қарай шамамен 30 шақырым жерде орналасқан РОЭ-нің Earlyburn Outstation станциясы жасанды спутниктерді оптикалық бақылау үшін пайдаланылды. 1967 жылдан 1976 жылға дейін обсерватория Рим қаласының жанындағы Монте Порцио Катоне обсерваториясында Эдинбургтегімен бірдей 16/24 дюймдік (0,4/0,6 м) Шмидт камерасын қолданды. Еңбек бөлінісі қалыптасты: 1976 жылға қарай РОЭ SRC/SERC мекемесі ретінде өз ресурстарының басым бөлігін ұлттық құрылымдарды басқару мен қолдауға жұмсады, ал астрономиялық зерттеулер университет астрономия бөліміне жүктелді. РОЭ 1973 жылы ашылғаннан бері Ұлыбритания Шмидт телескобын (UKST) пайдаланады. Ол бүкіл оңтүстік аспанды көк түсті жарықта фотоға түсірді. Еуропалық Оңтүстік обсерваториясы (ESO) түсірген қызыл түсті фотосуреттермен бірге олар ESO/SERC Оңтүстік Аспан Зерттеуін құрайды, ол өз кезегінде Паломар обсерваториясының Аспан Зерттеуін оңтүстік шекарасынан әрі кеңейтеді. 1988 жылы телескоп 2010 жылға дейін Австралия мен Ұлыбритания үшін оны басқарған Англо-Австралиялық обсерваторияға берілді; 2010 жылдың шілдесінде Австралия астрономиялық обсерваториясы құрылды, ол телескопты Австралияның толық бақылауындағы құрылымның бөлігі ретінде пайдалануға арналды. UKST-ге арналған фотолаборатория және фотосуреттер кітапханасы Эдинбургтегі РОЭ-де сақталды. 1967 жылдан бастап РОЭ фотосуреттерді цифрландыру үшін GALAXY (General Automatic Luminosity And X Y) атты машинаны пайдаланды. UKST ашылғаннан кейін, ол 1975 жылы COSMOS (координаттар, өлшемдер, шамалар, бағдарлар және пішіндер) машинасына жаңартылды. Ол 1993 жылға дейін жұмыс істеді және жаңа SuperCOSMOS машинасымен алмастырылды. 1980 жылы Ұлыбританияда астрономиялық кескіндерді өңдеуді қолдау мақсатында Starlink жобасы құрылғанда, РОЭ Starlink желісінің алты бастапқы түйінінің бірі болды. 1973-1979 жылдар аралығында РОЭ Гавайидегі Мауна-Кеа тауында 3,8 метрлік Ұлыбритания Инфрақызыл телескобын (UKIRT) салды. Бұл үлкен телескоптарда жұқа айналарды қолданудың алғашқы мысалы. РОЭ Гавайи университетімен бірлесіп UKIRT-ті пайдаланды және оған арналған құралдарды, соның ішінде алғашқы жалпы қолдануға арналған инфрақызыл камерасын жасады. 1987 жылы Джеймс Клерк Максвелл телескопы (JCMT) – сонымен қатар Мауна-Кеада – Рутерфорд Апплтон зертханасы құрылысын аяқтағаннан кейін РОЭ-ге берілді. JCMT – диаметрі 15 метрлік миллиметрлік және миллиметрлік емес толқын ұзындығында жұмыс істейтін телескоп, оны 2014 жылға дейін Ұлыбритания, Нидерланды және Канада серіктестігі басқарды.

Қарап шығулар және халықаралық қатысу

1990 жылы Шотландияның тоғызыншы корольдік астрономы Малкольм Лонгаир қызметтен кеткеннен кейін Эдинбургтегі астрономия жаңадан ұйымдастыру және беймәлімдік кезеңін бастан өткерді. Эндрю Лоуренс Эдинбург университетінің астрономия профессоры болды, ал Шотландияның корольдік астрономы атағы Глазго университетінен Джон Браунға берілді. Бір кезде Пол Мурдин РОЭ директорының міндетін уақытша атқарды. 1993 жылы Ұлыбританияның обсерваториялары – Гринвичтегі Корольдік обсерватория (RGO), Эдинбургтегі Корольдік обсерватория, Исаак Ньютон телескоптар тобы және Гавайидегі бірлескен астрономиялық орталық (UKIRT және JCMT жұмыс істейтін) – сол кезге дейін RGO директоры болған Алек Боксенбергтің тікелей басқаруына келді. 1994 жылы SERC таратылды және ROE Бөлшектер физикасы және астрономия ғылыми-зерттеу кеңесінің (PPARC) құрамына енді. 1995 жылы біріктірілген обсерваториялар төрт тәуелсіз мекемеге бөлінді. 1988 жылы UKST-ден айырылған ROE енді тәуелсіз Бірлескен астрономиялық орталық басқаратын UKIRT және JCMT телескоптарынан да айырылды. ROE телескоптар мен спутниктерге арналған құралдарды жасаумен айналысуын жалғастырды. Сонымен қатар, ол жеті ел басқаратын 8,1 метрлік телескоптардан тұратын Джемини обсерваториясын салу жобасын басқару үшін Ұлыбританияның жобалық кеңсесі болды. 1996 жылы Корольдік обсерваториялардың жағдайына жасалған сараптамада обсерваторияларды басқару және құралдарды жасау конкурстық негізде жүзеге асырылуы керек деген қорытындыға келді, бұл жекешелендіру немесе жабылу қаупін тудырды. 1997 жылы бұл процеске тоқталды, орнына RGO мен ROE-ді кішірек астрономиялық технология орталығына біріктіру туралы шешім қабылданды. 1998 жылы RGO жабылды, ал ROE көп зиян шекпеді: Пластинкалар кітапханасы мен SuperCOSMOS машинасы Эдинбург университетіне берілді, ал ROE-нің технологиялық тәжірибесі мен жобаларды басқару шеберлігі – және аздаған дәрежеде RGO-ның тәжірибесі – жаңадан құрылған Ұлыбританияның астрономиялық технология орталығында сақталды, ол ROE-нің PPARC-тің Эдинбургтегі мекемесі ретіндегі орнын басты. (ROE атауы UKATC, IfA, Эдинбург университеті және Қонақтар орталығы үшін жалпы атау ретінде сақталды). Джемини жобасы аяқталғаннан кейін Ұлыбританияның АТК-сы 4 метрлік f/1 VISTA (Астрономияға арналған көрінетін және инфрақызыл зерттеу телескопы) құрылысын басқаруға жауапкершілік алды. UKST дәстүрінде бұл кең көрініс алаңы бар зерттеу телескопы. Ол инфрақызыл сәуледе жұмыс істейді және 16 үлкен инфрақызыл детекторды пайдаланады. Телескоп Еуропалық оңтүстік обсерваториясының (ESO) Параналь обсерваториясында орналасқан. 1962 жылы ESO бес еуропалық елдің күшімен құрылды; 2002 жылы Ұлыбритания оныншы мүше ел ретінде қосылды. VISTA 2009 жылы Ұлыбританияның мүшелік жарнасының бір бөлігі ретінде ESO-ға тапсырылды.

Телескоптар

1894 жылғы түпнұсқа ғимаратқа Шығыс және Батыс мұнараларының үстінде екі цилиндрлі мыс күмбез кіреді. Олар 2010 жылы жаңартылды. Шығыс күмбезде 1930 жылы орнатылған 36 дюймдік (0,9 м) Кассегрен шағылыстырғышы әлі де сақталып тұр. Бұл келушілер орталығының көрмесінің бір бөлігі, бірақ ол енді жұмыс істемейді. 1951 жылы Батыс күмбезіне 16/24 дюймдік (0,4/0,6 м) Шмидт камерасы орнатылды. 2010 жылы ол Шотландияның Ұлттық мұражайына көшірілді. Қазіргі уақытта жұмыс істейтін жалғыз телескоп – оқу зертханаларының үстіндегі жарты шар пішіндес күмбездегі Meade MAX 20 дюймдік ACF (0,5 м) шағылыстырғыш. Бұл телескоп студенттерді оқыту үшін пайдаланылады. 2012 жылғы сәуір айынан бастап 1967 жылғы телескоп пен оның тұғыры Орталық Кент астрономиялық қоғамына берілді; 2012 жылдың соңында оның орнына жаңа телескоп орнатылатын болады.

Кроуфорд жинағы

Кроуфорд жинағында астрономия тарихына қатысты көптеген кітаптардың тұңғыш басылымдары сақталған. Олардың ішінде Браге, Коперник, Галилей, Кеплер және Ньютон сияқты ғалымдардың көптеген еңбектері бар. Аталған кітапхананың көп бөлігін Лорд Линдсей 1870-ші және 1880-ші жылдары жинаған. Кітапханаға алғашқы қосылғандардың бірі – 1871 жылы қайтыс болған Чарльз Бэббидждің кітапханасынан алынған 2500-ден астам материал.

Келушілер орталығы

Келушілер орталығы қоғамдық шараларды ұйымдастырады, оның ішінде астрономия лекциялары және ашық есік кештері өткізіледі. Обсерваторияда бастауыш және орта білім беру мектептері үшін сабақтар, кәсіби дамыту курстары және басқа да білім беру шаралары ұйымдастырылады.