Кіріспе

Ортағасырлық патшалық оңтүстік-батыс Эфиопияда Адея немесе Хадия деп те аталатын, Шеваның оңтүстігінде және Шарханың батысында орналасқан патшалығының оңтүстік бөлігіндегі ортағасырлық мұсылман мемлекеті. Хадия мұсылман мемлекеті негізінен кушиттік хадия, халаба, кебена халықтарынан, сондай-ақ семиттік сильте және Харари тіліне қатысты басқа да тілдерден құралған. Хадия тарихи тұрғыдан Адал федерациясының вассалдық мемлекеті болды, содан кейін он төртінші ғасырда Әбісінияның автономды провинциясы болды, бірақ әлі де Зейла одағының мүшесі болды. 1600 жылдары Хадия өз тәуелсіздігін қайтарып алды және оны Гарад басқарды. 1850 жылы Хадия Звей және Лангано көлдерінің солтүстік-батысында орналасқан, бірақ әлі де осы аймақтардың арасында. Хаджияны XIV ғасырдың ортасында араб тарихшысы Шиһаб Әл-Умари сегіз күндік жолды тоғызға өлшегендей сипаттады, бұл Ричард Панкхерст 160 км 180 км деп есептейді. Шағын болса да, Хадия жеміс-жидек пен дәнді дақылдарға бай, жылқыға бай болды, ал оның тұрғындары ақша ретінде темір бөлшектерін қолданды. Ол 40 мың атлы және екі есе көп жаяу әскерді құрай алады.

Тарих

Хадия, ықтимал, Шева сұлтандығының доменінің бөлігі болған және Харламен байланысты. Сидама бастаған Дамот патшалығы жалған дінге қарсы шабуыл жасамас бұрын. Хадия Сидама деп аталатын тілшілер тобы исламдық жеке басын сақтап, кейін Хадия сұлтандығын құрды. Хадия ақсақалдарының айтуынша, династияны Харар әмірінің ұрпақтары бастаған. Хадияның ең ерте кездескен есімі Кебра Нагаст (б. 94), бұл патшалық XIII ғасырда пайда болған дегенге меңзейді. Тағы бір ерте кезде айтылған сөз Хайк көлінің арал монастырында жазылған қолжазбада, онда Дамотты жаулап алғаннан кейін император Амда Сейон I Хадияға барып, оны қазіргі Эритреядан келген Гура әскерлерін қолдана отырып, өз бақылауына алды. Кейін Амда Сейонның тұсында Хадияның патшасы Амано Эфиопия императорына бағынудан бас тартты. Аманды бұған Белам есімді мұсылман "қараңғылық пайғамбары" жігерлендірді. Амда Сейон кейін Хадияға аттанды, онда ол "ел тұрғындарын семсердің ұшымен өлтірді", көптеген тұрғындарды өлтіріп, басқаларын құлдыққа түсірді. Осындай жазалау шараларына қарамастан, Хадия халқының көпшілігі Амда Сейонның әскери бөлімдерінде қызмет етті. Араб тарихшысы Ибн Фадлалла әл-Умари Хадияның сол аймақтағы барлық басқа мұсылман княздіктерімен бірге "Амхара патшасының" билігі астында болғанын атап өтті. Олар Ифаттың билеушісін ерекше құрметтеп, белгілі бір жағдайларда оған қолдау көрсетті. Гаррад немесе Хадия сұлтаны Гараад Мехмедтің ұлы Махико Зара Якуб билігі кезінде өзінің алдыңғысының әрекеттерін қайталады және эфиопия императорына алым-салық төлеуден бас тартты. Алайда Махиконың бір ізбасарларының көмегімен Гараад оның ағасы Бамоның пайдасына биліктен құлдырады. Содан кейін Гарад Махико Адал сұлтандығының сарайынан бас сауғалауды сұрады. Кейіннен оны қуып жүрген Адал Мабрак әскери контингенті өлтірді. Елжірелерде Адал Мабрак Махиконың басын және аяқ-қолдарын Зара Якобқа оның өлімін дәлелдеу үшін жібергендігі жазылған. Зара Яғоб экспансия саясатынан бас тартып, осы уақытқа дейін қол жеткізген нәрселерді нығайту саясатына бет бұрды. Ол өзінің туыстарын билік басына тағайындай отырып, империяның басқаруын ұйымдастырды. Ол шеткі мұсылман аумақтарында христиандарды тағайындау саясатын бастады, ол Хадия ханшайымдарын, әсіресе Эфиопияның Элениін, дінін өзгертіп, үйлену практикасын енгізді, бұл аймақтағы мұсылмандар тарапынан айыптайтын. Адал оған жауап ретінде Эфиопияға шабуыл жасауға тырысты, бірақ бұл науқан апатқа ұшырап, Гомит шайқасында сұлтан Бадлай ибн Саад ад Диннің өліміне әкелді. Кейін Хадияны португал саяхатшысы Франсиско Альварес аралады, ол оны "өте орманды" деп сипаттады, сондықтан "ағаштарды кесіп, жолдар жасамай жол жүріп жүре алмады". Ол бұл аймақта ірі қара мал өсіріліп, император Давит II-ге алым-салық төленгенін айтады. Ол қала тұрғындарының мұсылмандыққа еліктейтінін, ал олардың "өте бейбіт" әрі императорға мойынсұнатынын айтқан. Лебна Денгель Португалияның Мануэль І-ге жазған хатында оны өз патшалығының бөлігі ретінде атап көрсеткен. Хадияның келесі рет айтылуы Футух әл-Хабасада, Имам Ахмад ибн Ибрахим әл-Газидің жаулап алу тарихында кездеседі. Облысқа кірмес бұрын, аты аталмаған губернатор имамға: "Мен де сіз сияқты мұсылманмын, сіздің бұйрықтарыңызға мойынсұнамын", - деп мәлімдеді. Имам мұсылман халқынан жылы қарсы алуды және қонақжайлылық танытты. Тұрғындар имамға өздерінің императордың қол астында бастан кешкен қысым-жігерлері туралы айтып берді: "Ол бізден күшті болды; ол бізге қорғаныс қаруын алып жүруге, семсер ұстауға немесе ат үстінде жүруге тыйым салды, тек жалаңаш жүруге рұқсат берді; ол бізге жыл сайын оған жас қызды беру міндетін жүктеді, біз оны бізді өлтіріп, мешіттерімізді қиратады деп қорқамыз ". Имам Хадия тұрғындарына енді қорқып, христиандарға қарсы күреске қосылуға шақырды. Хадияда бес күн болған соң, имам губернатор мен оның бауырын өзімен бірге алып, провинциядан кетеді. Хадияның әміршісі кейіннен қызы Мүрейяны имамға берді, ол 3 айдан кейін қайтыс болды. Император Сарса Денгель Хадия шайқасында Хадия көшбасшысы Гарад Азе көтерілісін басады. 1600 жылдары Хадия Сиди Мохаммедтің Гардасы император Сусень I әскерлерін жеңіп, өздерінің шекараларын келесі үш жүз жыл бойы Абиссинияның аннексиясынан қорғады. XVI ғасырдың аяғында Хадия аймағының кейбір бөліктері Оромо экспансиясымен басып алынды, сондықтан Арси Оромосы бүгінгі күні Хадия ата-бабаларын айтады. Алайда, Хадия мұсылман кластерлі...

Жеке тұлға

Хадия халқының тарихи анықтамасы этнолог Ульрих Браукампердің айтуынша, қазіргі уақытта басқа есімдермен танымал эфиопиялық этностардың қатарын қамтиды. Ол өзінің зерттеулері кезінде төрт жылдан астам уақыт бойы оңтүстік-орталық Эфиопияның әртүрлі аймақтарында өмір сүрді. "Оңтүстік Эфиопиядағы хадият тарихы" атты кітабында ол ежелгі Хадият патшалығымен байланыстырды. Қазіргі уақытта, Хадия біртекті этникалық топ емес, керісінше, бірқатар этнонимдерге бөлінеді, олардың кейбіреулері әртүрлі тілдер мен мәдени атрибуттармен. Бастапқыда олар бір саяси құрылымның барлық тұрғындары болды, Султанат, оның ыдырауынан кейінгі 4-ғасырларда ерекше әртүрлі болды. Либиду (Марако), Лимо, Суро, Шаашоого және Бадававаччо тілдік бірлік болып қалды және бірліктің сәйкестігін сақтады, Хадия. Хадия термині қабиендіктерді білдіреді. Силтʼе, Вулбарег, Азарнат, Барбаре, Вюриро, Волане және Гадабано сияқты басқа этникалық топтар өздерін Хадияның жеті кланы деп санайды. Ежелгі хадияндықтар мұсылман мұрасымен ерекшеленеді, бірақ бұл халықтар келесі ғасырларда азайды. Велайтада Хадия тектес тайпалар, сондай-ақ Оромо мен Сидамамен бірге тұратын ескі Хадия қабаттарының ұрпақтары бар.