Ханс Сване: Дания тарихындағы абсолютизмнің күйкешісі

Кіріспе

Ханс Сване (Svaning) (27 наурыз 1606 – 26 шілде 1668) – Дания мемлекет қайраткері және Дания шіркеуінің дін қызметкері. Ол 1635 жылдан бастап Копенгаген университетінің профессоры, ал 1655 жылдан өмірінің соңына дейін Зеландия епархиясының епископы болды.

Өмірбаян

Ол Хорсенс қаласында дүниеге келген, оның әкесі, бургер саудагері Ханс Олуфсен Рибер (1615 жылы қайтыс болған) бургомистр болған. Анасы Анна Сване – тарихшы Ханс Сванеңнің қызы, ол кейіннен Сване деген тегін қабылдаған. Копенгагенде Сване шығыс тілдерін оқыды, ал 1628 – 1635 жылдары білімін Фризеландтағы Франкерде, Виттенбергте, Оксфордта және Парижде аяқтады. Шетелде жеті жыл болғаннан кейін Сване Копенгаген университетінің шығыс тілдері кафедрасына оралды. 1646 жылы жоғарылаудың баяу екенін сезіп, теологияға бет бұрды және доктор-теол. атағын алды. Ол 1655 жылғы 26 қаңтарда Данияның митрополиті болды. Теология ғылымы бойынша ол қатаң православиелік лютерандық мектептің өкілі болды. Даниял пайғамбарға арналған екі томдық үлкен фолиодағы түсіндірмесі білімді болғанына қарамастан, оның ғылымы күмәнді. Бірақ латын және дания тілдерінде шешендік өнерімен көзге түсіп, оның екі тілде де сөйлеген жобалау сөздері замандастарының құрметіне ие болды. 1660 жылғы танымал ригсдагта ол жоғары деңгейдегі дебат талантын көрсетті және маңызды саяси рөл атқарды. Ригсдагты ашқанда Сване тек мемлекеттік кеңес мүшелері ғана феодалдық иеліктерге ие болуы керек екенін және барлық басқа мүліктер ең жоғары баға бергенге, оның әлеуметтік жағдайына қарамастан, жалға берілуі керек екенін ұсынды. Патшаның кеңесімен ол патшалық жарғыны жоюға және сайлау арқылы тағайындалған монархияны мұрагерлік монархияға айналдыруға тырысты. Діни қызметкерлердің өкілдері оның соңынан серіктеп, буржуазия Нансеннің соңынан ергендей, ал епископ сарайы Фридрих III-тің абсолютизмдік жоспарларын білетін камарильяның кездесу орнының бірі болды. Сессия барысында Сване "Біріккен Эстаттардың" төрағасы болды, оның ұраны: "Баршаға тең құқықтар және патшаға еркін қол". Оның ұсынысы бойынша (8 қазан) Төменгі палата "оның мәртебесіне мұрагерлік таж сыйлауға" келісті, ал екі күннен кейін дворяндар қатты қысыммен оған қосылды. 13-ші күні үш эстат қамалға жиналғанда, дін қызметкерлері эстатының президенті ретінде Сване сөйлеген сөзі салтанатты рәсімге оның ультра-роялистік сипатын берді. Ол сондай-ақ патшадан конституция туралы уәде алуға батыл болған депутаттардың әрекеттерін тоқтатты. Шын мәнінде, король мен патшайымнан басқа ешкім Данияға абсолютизмді енгізуге Копенгаген епискобынан гөрі күштірек үлес қоспады. Сване архиепископ дәрежесіне көтерілді, бұл атақ басқа да даниялық прелатқа берілмеген, ал университеттің академиялық консисториясының президенті ретінде (оның үшін ойлап табылған және онымен бірге қайтыс болған) ол ректордың мәртебесін алды. Ол сондай-ақ патша кеңесшісі, жоғарғы соттың бағалаушысы және мемлекеттік кеңестің мүшесі (штат коллегиясы) болды. Оның жоғарылауы оның басын ауыртып алғандай болды. Университет оның шектен тыс талаптарынан ең көп зардап шекті, ал профессорлармен болған даулары ақырында патшаның өзі араласуына себеп болды. Бір мезгілде патша кеңесінің мүшесі, мемлекет министрі және жоғарғы соттың судьясы болған епископтың рухани міндеттеріне уақыты аз болды. Дегенмен Сване оларды толығымен елемеді. Оның консисториалды колледж құру жөніндегі жоспары ерекше назарға лайық, ол шіркеудің барлық дүниелік істерін, соның ішінде білім беру мен кедейлерге көмек көрсетуді басқаратын, қазіргі заманғы білім беру және дін істері министрліктерін күткен, өкінішке орай, қабылданбады. Сонымен қатар, ол дін қызметкерлеріне алған артықшылықтар қиын кезеңде Дания шіркеуінің әл-ауқатын және тәуелсіздігін арттыруға көп септігін тигізді, ал оның корольге берген ұсыныстары жақсы нәтиже берді.

He was born in Horsens where his father, burgher merchant Hans Olufsen Riber (d. 1615), was burgomaster. His mother, Anna Svane, was a daughter of the historian Hans Svaning, whose surname subsequently altered to Svane, he adopted. At Copenhagen Svane devoted himself to the study of Oriental languages, and between 1628 and 1635 completed his education abroad, at Franeker in Friesland, Wittenberg, Oxford, and Paris. After seven years' residence abroad Svane returned to occupy the chair of Oriental languages at the University of Copenhagen. In 1646, finding promotion slow, he turned to theology and was created Dr. theol. by his old patron Jesper Brochmand (1585 1652), now Bishop of the Diocese of Zealand, whom he succeeded in the metropolitan see of Denmark on 26 January 1655. As a theologian he belonged to the severely orthodox Lutheran school. His scholarship, despite the erudition of his commentary to the prophet Daniel in two huge folio volumes, is questionable. But in Latin and Danish he won distinction as a speaker, and his funeral orations in both languages were admired by his contemporaries. At the famous risdag of 1660 he displayed debating talent of a high order and played an important political role. It was Svane who, at the opening of the Rigsdag, proposed that only members of the council of state should be entitled to fiefs and that all other estates should be leased to the highest bidder whatever his social station. At a hint from the king he laboured to get the royal charter abolished and the elective monarchy transformed into an hereditary monarchy. The clerical deputies followed him in a serried band, as the burgesses followed Nansen, and the bishop's palace was one of the meeting places for the camarilla which was privy to the absolutist designs of Frederick III. Throughout the session Svane was chairman of "the Conjoined Estates" in their attacks upon the nobility, his watchword being: "Equal rights for all and a free hand for the king." It was on his motion (8 October) that the Commons agreed "to offer his majesty the crown as an hereditary crown," to which proposition the nobility acceded, under severe pressure, two days later. When on the 13th, the three estates assembled at the castle, it was Svane's speech, as president of the estate of the clergy, which gave the solemnity its ultra royalist character. He, too, quashed the timid attempt of the more liberal minded of the deputies to obtain a promise from the king of some sort of a constitution. In fact, excepting the king and queen, nobody contributed so powerfully to the introduction of absolutism into Denmark as the bishop of Copenhagen. Svane was raised to the dignity of archbishop, a title which no other Danish prelate has since borne, and as president of the academic consistory of the university (an office which was invented for and died with him) he took precedence of the rector magnificus. He was also created a royal councillor, an assessor of the supreme court and a member of the council of state (states kollegiet) His elevation seems to have turned his head. The university suffered the most from his extravagant pretensions; and his quarrels with all the professors at last caused such a scandal that the king had to interfere personally. A bishop who was at the same time a privy councillor, a minister of state and a judge of the supreme court could have but little time for spiritual duties. Yet Svane was not altogether neglectful of them. Especially noteworthy is his plan for the erection of a consistorial college for managing all the temporal affairs of the church, including education and poor relief, anticipating to some extent the modern ministries of education and public worship, which unfortunately was not adopted. Moreover, the privileges which he obtained for the clergy did much to increase the welfare and independence of the Church of Denmark in difficult times, while his representations to the king that Danish theology was not likely to be promoted by placing Germans over the heads of native professors bore good fruit.

Басқа дереккөздер

Детельв Готтард Звергиус, Зеландтық дін қызметкері (Копенгаген, 1754).