Кіріспе

Манхэттендегі аспан қыртысы, Нью-Йорк. Олимпиадалық мұнарасы – Нью-Йорк қаласының Манхэттен ауданындағы 51-ші және 52-ші көшелер арасындағы Бесінші даңғылдың 641 және 645 нөмірінде орналасқан 51 қабаттан тұратын, 188,98 метрлік ғимарат. Skidmore, Owings & Merrill (SOM) компаниясы жобалаған бұл аралас мақсаттағы кешенде кондоминиумдық пәтерлер, кеңселер және бөлшек сауда дүкендері бар. Мұнараға Олимпиадалық әуе компаниясының президенті Аристотель Онассис есім берген, ол 1971 және 1974 жылдар аралығында Арлен жылжымайтын мүлік және даму корпорациясымен бірлесіп мұнараны салған. Бұл Бесінші даңғыл бойында сауда және аралас мақсаттағы дамуды ынталандыру үшін арнайы аймақтарға бөлу ауданында салынған алғашқы аспан қыртысы болды. Ғимараттың әйнек қасбеті оңтүстікке қарай орналасқан Санкт-Патрик соборының бейнесін көрсету үшін жасалған. Төменгі қабаттары болаттан, ал жоғарғы қабаттары бетоннан тұрғызылған. Бірінші екі қабатта 51-ші және 52-ші көшелердің қасбеттерін байланыстыратын Olympic Place атты қоғамдық атриум орналасқан. Келесі 19 қабат кеңселерге, ал жоғарғы 30 қабатта 230 кондоминиумдық пәтерге арналған. Олимпиадалық мұнара аяқталғаннан кейін Ада Луиза Хакстебл және Кристофер Грей сияқты сәулетшілер оның дизайнын сынап бағалады. Олимпиадалық мұнараның құрылысы 1960 жылдардың соңына дейін соқталады, ол кезде Best & Co. компаниясы Бесінші даңғыл мен 51-ші көшедегі дүкенінің үстіне кеңселік аспан қыртысын салуды жоспарлаған. Бастапқыда жобаға Моррис Лапидус шақырылған, бірақ аймақтарға бөлу ауданы құрылғаннан кейін жоспар өзгертілді. Ғимарат салынысымен бірге, тұрғын үйлердің көп бөлігін американдық емес бай сатып алушылар сатып алды. Crown Acquisitions компаниясы Олимпиадалық мұнараны 2010 жылдары бастапқы иелерінен сатып алды.

Сайт

Олимпиада мұнарасы Нью-Йорк қаласының Манхэттен ауданында орналасқан. Ол батысқа қарай Бесінші даңғылдың солтүстік-шығыс бұрышында және оңтүстікке қарай 51-ші көшеде орналасқан, ал бір бөлігі солтүстікке қарай 52-ші көшеге дейін созылады. Ғимараттың мекенжайлары: тұрғын үйлер үшін 641 Fifth Avenue; кеңселер үшін 645 Fifth Avenue; ал 52-ші көшедегі кіреберіс үшін 10 East 52nd Street. Жер учаскесі L пішіндес және шамамен жатады, Бесінші даңғыл бойындағы ені 34,42 метр, ал тереңдігі 58,67 метр. Бұл ғимараттар 1944 жылға дейін бұзылып, осы орында Best & Co. үшін 12 қабатты сауда орталығы салынатыны жарияланды. Best & Co. дүкені 1947 жылы ашылды. 1965 жылы Грекияның ұлттық әуе компаниясы Olympic Airways компаниясы дүкеннің солтүстігіндегі 647 Fifth Avenue мекенжайын жалға алып, келесі жылы онда сату кеңсесін ашты.

Сәулет

Олимпиада мұнарасы Skidmore, Owings and Merrill (SOM) архитектура фирмасымен халықаралық стильде жобаланған. Оның биіктігі 188,98 метр, 51 қабаты бар. SOM фирмасының серіктесі Уитсон Оверкаш, ал жоба жетекшісі Пол Барен болды.

Қалып және қасбеті

Ғимарат Бесінші даңғылдың арнайы аймақтық-жоспарлау ауданынан ең бірінші пайдаланды, бірінші екі қабатында сауда орындары, одан кейін ортаңғы қабаттарда кеңселер, ал ең жоғарғы қабаттарда пәтерлер орналасқан. Аймақтық-жоспарлау ауданының болуы мұнараның Бесінші даңғылға қараған қасбетінің ешқандай артқа жылжусыз тік бойға көтерілуіне мүмкіндік берді, бірақ 51-ші және 52-ші көшелерге қараған қасбеттерінде артқа жылжулар қажет болды. Мұнараны салушылар, Арлен Риалти және Олимпиада әуе компаниясының президенті Аристотель Онассис, 51-ші көшеде артқа жылжу жасаудан босататын аймақтық-жоспарлаудан рұхсат алды. Мұнарадағы жалғыз артқа жылжулар солтүстік жағында, 52-ші көшеге қарап тұрған жерде, 22 қабаттан тұратын "бюстл" бар. Олимпиада мұнарасы салынысымен, Бесінші даңғылға қараған ең биік ғимарат болды. Сыртқы қабырғасы қара түсті анодталған алюминийден жасалған.

Ерекшеліктері

Олимпиада мұнарасының фасадында екі қабатты сауда алаңы, 19 қабатты кеңсе алаңы бар, ал 3-19 қабаттар кеңселерді құрайды. Progressive Architecture журналына сәйкес, механикалық қабаттар есепке алынбағанда, 17 кеңсе қабаты ғана бар. Дәстүрлі металл және бетон құрылыс әдістері қолданылса да, екі типті құрылыстың үйлесімі сирек кездеседі. Кеңсе және сауда қабаттарының болат конструкциясы еденді бөліктерге бөледі. Ғимараттың алғашқы 21 қабатында болат тік фермалар бой көтереді. 22-қабат – жоғарғы қабаттардан түсетін тік және көлденең жүктемелерді болат фермаға беруге арналған көшкін қабат ретінде жобаланған. Жоғарғы қабаттардың бетон бағаналары мен төменгі қабаттардың болат бағаналары толық сәйкес келмейді, сондықтан 22-қабат жоғары және төменгі қабаттардың бағаналарын байланыстыратын көпірлі конструкция ретінде жұмыс істейді. 0,5-тен 0,8 метрге дейінгі қалыңдығы бар болат пластиналар фермалардың жоғарғы жиектеріне дәнекерленген. Бұл пластиналардың үстінде бетон қаптамалары бар болат негіз пластиналары орналасқан, оларға бетон бағаналарының арматуралық торлары бекітілген. 22-қабаттан жоғары бетон қабырғасы бой көтереді. Атриум екі қабаттан тұрады және орташа биіктігі 10,52 метрді құрайды. Су көшкіні қоқыс тасымалдау машиналарының кіреберісінің үстінде орналасқан. Атриум екі басында айналмалы есіктермен жабылады және жобаланғандай, сырттан көзге түспейді. Сонымен қатар, атриум бастапқыда қарапайым жабдықталған, онда аздаған орындықтар мен үстелдер болған. Жеке меншікке берілген қоғамдық кеңістіктерді реттейтін қала заңдарына сәйкес, Олимпиада мұнарасының иелері белгілі бір мөлшерде ағаштар, шамдар, орындықтар, жылжымалы орындықтар және гүлдандылармен қамтамасыз етуге міндетті болды. 1992 жылы The Washington Post газетінің жазушысы атриумдағы "ақ орындықтардың" "ұзақ уақытқа тоқтауды" қанағаттандырмайтынын айтты. Мод де Армас және Шеннон 2019 жылы атриумды қайта жаңарту жұмыстарын жүргізді. Жаңарту аясында Лиам Гилликтің мүсіндік өнер туындыларынан тұратын Triangulated Passage Work атриумға орнатылды. Дамытушылар ірі компанияларды тарту үшін көптеген ыңғайлы жағдайларды ұсынды. Оларға Telex қызметі, акция бағасын көрсететін аппараттар және жаңалықтар лентасы кірді. Көптеген пәтерлердің қонақ бөлмелері батысқа қарай Гудзон өзеніне, ал шығысқа қарай Ист-Ривер өзеніне қарап тұрады. Associated Press агенттігінің жазушысы кондоминиумдарды "Еуропалық концепцияда" екенін айтты, себебі көптеген ванна бөлмелерінде биделер орнатылған және поштаны әр пәтерге тікелей жеткізетін қызметкер болған. Сонымен қатар, пәтерлерде бес жатын бөлме, алты ванна бөлме, жабық бақша, 300 орындық асхана, банкет залы және сауна бар. Тағы бір екі қабатты пәтерде солтүстік және батысқа қараған қонақ бөлме, асхана, ас үй, жеке лифт, төрт жатын бөлме және сауна бар. Олимпиада мұнарасы салынысымен бірге пентхаус пәтерлері әлемдегі ең биік пәтерлер болып есептелді, бірақ Waldorf Astoria New York қонақүйінің адамдар тұрмайтын күмбездері сәл биік болды. Мұнараның қызметкерлерінің саны да көп болды, оларға есікші, залшы, лифт операторлары, қызметшілер және үш консьерж, сондай-ақ тәулік бойы жұмыс істейтін құрғақ тазалау және бөлме қызметі кірді.

Жоспарлау және құрылыс

1960 жылдардың аяғына қарай Best & Co. иесі McCrory Corporation инвестиция салғанына қарамастан, қаржылық қиындықтарға тап болды. Осы кезде Best компаниясы Бешенші авенюдегі бас дүкенінің үстіне мұнара салуды қарастырып жатқан. Компания осы жобаны басқару үшін Arlen Realty компаниясын шақыртты. Сондай-ақ, құрылыс салушылар Сент-Патрик соборының жер үсті құқығын алу мүмкіндігін де қарастырды. Арлен бастапқыда Норвал Уайт пен Эллиот Уилленскиді Best дүкенінің үстіне ғимарат жобалау үшін жұмысқа алды.

Бастапқы жоспарлар

Аристотель Онассис 1970 жылдың наурыз айында «Жеңіс дамуы» атты отбасылық траст қорын құрды. «Жеңіс» Арленмен бірлесіп, Best компаниясының Бесінші даңғылдағы бас кеңсесін, Бесінші даңғылдың 647 нөмірін және Cartier ғимаратын сатып алу үшін бірлескен кәсіпорын құрды. Жобаның бастапқы нұсқасы үшін архитектор Моррис Лапидус шақырылды. 647 Бесінші даңғыл бұзылатын еді, бірақ Cartier және Best ғимараттары өз орнында қалатын болды. Онассис және Риклис Лапидустың жоспарын мақұлдады және оны «Олимпиада/Арлен» жобасының эскиздерін жасауға тартты. 1970 жылдың қазан айында McCrory компаниясының басшылары Best компаниясының барлық дүкендерін, соның ішінде Бесінші даңғыл мен 51-ші көшенің қиылысындағы бас кеңсесін жабу туралы шешім қабылдады. McCrory президенті Сэмюэл Нейман сол кезде Best компаниясының Бесінші даңғылдағы бас кеңсесінің орны сауда алаңынан гөрі жылжымайтын мүлік дамыту үшін көбірек құнға ие екенін мәлімдеді. Коэн бірнеше универмаг желілерімен базада дүкен ашу мүмкіндігін талқылады, бұл жаңадан салынатын көкжайға қосымша даму мүмкіндігін беретін, қоғамдық атриуммен бірге пайдалануға болар еді. Best компаниясының жабылуы туралы жарияланғаннан кейін көп ұзамай, The New York Times газетінде редакциялық мақала жарық көрді, онда Бесінші даңғылдың құлдырауының мысалы ретінде Лапидустың «Олимпиадалық мұнара» жобасына қатысы ерекше аталып өтті. Лапидустың сөзіне сүйенсек, бұл мақала жобаға қатысуында қиындықтар туғызды. Сол жылы Нью-Йорктегі Архитектура лигасының көрмесі де оның «Олимпиадалық мұнара» ұсынысына қарсы пікірлерге ықпал етті.

Өзгертілген жоспарлар

Олимпиада мұнарасын жоспарлаумен бірге Бесінші авеню бойында арнайы аймақ құрылды. Заң 1971 жылдың сәуірінде күшіне енді. Аймақ құрылғаннан кейін, Жакелин Робертсон басқаратын Мидтаун жоспарлау бюросы, Олимпиада және Арленмен бірлесіп, Олимпиада мұнарасына көп функциялы пайдалануды қосу үшін жұмыс істеді. Робертсон бюросы Лапидустың дизайнын тым консервативті деп санады және Олимпиада мен Арленге оны қайта қарастыруға ықпал етті. Мұнара ішінде екі қабатты атриум бойлық бағытта өтеді, оңтүстік жағынан Сент-Патрик соборымен, ал солтүстік жағынан тағы бір атриуммен және Пейли паркімен байланысады. Коэннің айтуынша, Нью-Йорк архиепископы және Сент-Патрик шіркеуінің кардиналы Теренс Кук жоспарларға «өте риза» болған. Olympic Tower Associates 1974 жылдың мамырында 230 пәтерден тұратын кондоминиумдарды сату жоспарын жариялады. Сату құны 46,9 миллион долларды құрады (қазіргі шақта миллион долларға тең), бұл Нью-Йорк қаласындағы ғимараттар үшін ең қымбат ұсыныс болды. Olympic Tower мақсатты түрде кондоминиум ретінде құрылды, өйткені оның тұрғын үйлері негізінен шетелдік сатып алушыларға сатылатын болды. Ол кезде қаладағы көптеген сәнді жобалар тұрғын үй кооперативтері болып табылды, олар Curbed жазғандай, «кез келген себеппен өтінімдерді қабылдаудан бас тартуы мүмкін» еді, ал құрылысшылар мұндай жағдайдан қашыңқы болды. Ол кезде коммерциялық алаңдардың 70 пайызы жалға берілген және 24 пәтер сатылған болатын. Алғашқы тұрғындардың 1975 жылдың басында мұнараға көшуі күтілді. Мұнараның құрылысының жалпы құны 95 миллион долларды құрады (қазіргі шақта миллион долларға тең), ал тұрғын үйлер студия үшін 40 000 доллардан (қазіргі шақта миллион долларға тең) бастап, тоғыз бөлмелі дуплекс үшін 650 000 долларға (қазіргі шақта миллион долларға тең) дейін ауытқып отырды.

ХХ ғасырдың аяғы

1975 жылға қарай шетелдік тұрғындар кондоминиумдардың шамамен 80 пайызын, әрқайсысы 122 000-ден 650 000 долларға дейін сатып алған. Арлен 1979 жылдың соңында «Олимпиада мұнарасындағы» үлесін Оннассис отбасына тиесілі панамалық «Williston S. A.» компаниясына сатты. Сол кезде Арлен бірнеше жүз миллион доллар қарыз болып, көптеген мүліктерін сатуға мәжбүр болды. Жұмыс істеп тұрған алғашқы бес жылында «Олимпик мұнарасының» сауда алаңдарының ешқайсысы жалға берілмеді, ал атриум көбінесе бос тұрды. Нәтижесінде, 1979 жылы Нью-Йорк қалалық жоспарлау комиссиясының төрағасы Роберт Ф. Вагнер «Олимпиада мұнарасының» тұрғын үй сертификатын қайтарып алумен қорқытты, себебі ғимараттың иелері сауда орталығына дүкендер қосу туралы келісімді орындамады. Содан кейін «Олимпиада мұнарасының» иелері атриумда газет стенді, қоғамдық дәретханалар мен мейрамхана ашты. 1981 жылға қарай «Олимпиада мұнарасында» «La Cote Basque» мейрамханасы жұмыс істеді. Сонымен қатар, «Delices» кондитерлік дүкен, бар және бірінші қабатта «Le Cafe» деп аталатын терраса, ал төменгі қабатта шарлауыққа қарап тұрған «La Cascade» мейрамханасын басқарды. Атриум концерттер сияқты шаралар үшін де пайдаланылды. 1980 жылдары жақын жерде «Trump Tower» және «500 Park Tower» сияқты басқа да сәнді тұрғын үйлер салынды. Содан кейін «Олимпиада мұнарасындағы» тұрғын үйлердің бағасы жаңа ғимараттардағы пәтерлерге қарағанда төмендеуіне әкелді. 1985 жылы «Олимпиада мұнарасындағы» бір бөлмелі пәтер 202 000 долларға сатылды. Бесінші даңғылда орналасқан «Trump Tower» пәтерлері бір бөлмелі 263 910 долларға сатылды. «Олимпиада мұнарасының» кондоминиумдық бірліктері Бесінші даңғылда тұруға ниетті еуропалықтардан жоғары сұранысқа ие болды, бірақ сыншылар тұрғын үйлердің жақсы күтілмегенін айтты. Бесінші даңғылдың орталық бөлігі 1990 жылдардың ортасына қарай қайтадан сәнді сауда жолағына айналды. Бірнеше ірі брендтер «Olympic Tower» сауда алаңының бір бөлігін иеленуге ұсынды, бірақ «Olympic Tower Associates» бұл ұсыныстарды қабылдамады. Бір брокерлік компанияның өкілі ғимарат операторларының «H. Stern, Mark Cross және Versace» сияқты жалға алушыларды іздеп отырғанын айтты, олар бұл блокта сауда алаңын иеленген. 1990 жылдары қалада жаңа сәнді тұрғын үйлердің жетіспеуіне байланысты пәтерлерге сұраныс та артты. «Олимпиада мұнарасы» және 647 Бесінші даңғылдағы, «Cartier» ғимараты мен 52-ші Шығыс көшесінің 10-шы үйі шамамен 1 миллиард долларға бағаланды. 2017 жылдың мамыр айында иелері «Deutsche Bank», «Goldman Sachs» және «Morgan Stanley» банктерінен 760 миллион долларлық коммерциялық ипотекалық кепілдікпен қамтамасыз етілген несие алды. «Олимпиада мұнарасының» иелері CMBS несиесінің кепілі ретінде мұнараны пайдаланды. Несие 611 миллион долларлық 11 pari passu senior note-тен және 149 миллион долларлық 3 junior note-тен тұрды. Банктер сонымен қатар 240 миллион долларлық мезаньинді несие берді, ол кейіннен «TIAA» және «Mirae Asset Financial Group» компанияларына сатылды. 1998 жылдан бері Ұлттық баскетбол қауымдастығының штаб-пәтері осы мүлікте орналасқан. Ұйым 11-ден 20-қабаттарды жалға алып, 2035 жылға дейін жалға алу шарты бар. Миллиардер Аднан Хашогги 1976 жылдан 1993 жылға дейін дуплекс пентхаусты иеленді, оның ішінде 43-қабатта он бөлмелі пәтер болды. Филиппин президенті Корасон Акино әкімшілігі 1980 жылдардың соңында Маркос отбасының түсіндіруге келмейтін байлығын қайтару кезінде Маркос пәтерін басып алды. 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдардан кейін кондоминиумдарға шетелдік сұраныс төмендеді, ал мұнара жергілікті тұрғындар мен қызметкерлерді тарта бастады. Олардың арасында Рокфеллер орталығында жұмыс істейтін «General Electric» директорлар кеңесі, сондай-ақ дизайнерлер Лаурице Рахме, Джузеппе Занотти және Лорейн Шварц болды, олар құрылысты тарихы, архитектурасы және бірнеше жоғары сатылы дүкендерге жақындығы үшін бағалады. Хореограф, режиссер және биші Рон Филд, музыкант Роджер Уотерс, актер Николас Кейдж, Маурицио Гуччидің қыздары Алессандра және Алегра Гуччи да осы ғимаратта тұрды. Олар 2015 жылдың тамызында сатылымға шығарған пентхаусты иеленді. Сот құжаттарына сәйкес, Венесуэланың бас қалаушысы Алехандро Бетанкур Лопес де осы ғимараттан пентхаус сатып алған. «Curbed» 2022 жылы ғимараттың тұрғындары «анонимділікке бейім» және «көптеген адамдар ондаған жылдар бойы көршілерін көрместен өтті» деп жазды. «Progressive Architecture» журналы жаңа жоспарлар Бесінші даңғылдың қайта жаңғыруын көргісі келетін жұртшылықтың назарын аударғанын айтты және оны «Бесінші даңғылдың бойында желкенді қайықтардың қатарындағы әскери кеме сияқты» деп сипаттады. Осы газеттің редакторы Ада Луизе Хакстабл «Олимпиада мұнарасы» «осындай өлшемдегі ғимарат үшін мүмкіндігінше ешқандай ерекшелігі жоқ» екенін айтты және тұрғын үй лоббисін «дизайн және талғам жағынан сәл жағымсыз және толығымен қажетсіз» деп сипаттады. Хакстабл «Olympic Place»-ті «жетіспеушілік» деп санады және алаңның қосылуымен «Олимпиада мұнарасы қалаға арқасын көрсетті» деді. «Progressive Architecture» журналының редакторы Сюзанн Стивенс мұнараның «формасы қиын, бірақ стилі әдемі, қалалық мәдениеттің белгілерін көрсететін, қалалық кеңістік сезімін жаратпайтын шешім» екенін айтты.