Индиялық қамыс – Canna indica гүлдің сипаттамасы

Кіріспе

Гүлді өсімдік түрі

| сурет = Cinnamon bellied flowerpiercer (Diglossa baritula) еркек индиандық ағаш (Canna indica) Фина Эль Пилар. jpg
| сурет сипаттамасы = Антигуа Гватемалада Cinnamon bellied flowerpiercerмен бірге
| туыс = Canna
| түрі = indica
| авторы = L.
| синонимдер =
| синонимдер сілтемесі = Африкалық жебе тамыры, жеуге жарамды канна, қызғылт жебе тамыры, Сьерра-Леоне жебе тамыры – Cannaceae тұқымдасының өсімдік түрі. Ол Оңтүстік Американың, Орталық Американың, Кариб теңізі аралдарының және Мексиканың көп бөлігінде өседі. Сонымен қатар, ол АҚШ-тың оңтүстік-шығысында (Флорида, Техас, Луизиана және Оңтүстік Каролина) және Еуропаның көп бөлігінде, Сахарадан оңтүстік Африка, Оңтүстік-Шығыс Азия және Океанияда табиғи түрде тараған.

Сипаттама

Канна индика - әртүрлі сорттарына байланысты аралығында өсетін көпжылдық өсімдік. Ол 10-шы аймаққа төзімді және қырауға сезімтал. Кезектесіп орналасқан және спираль немесе екі қатарға жиектелген, өте үлкен, қарапайым жапырақтары жапырақ қабығына, қысқа сағақтарына және жапырақ тілімдеріне бөлінеді. Жапырақ тілімінің ұзындығы және ені: Жапырақтардың параллель тамырлары орталық тамырдан (монокотиледонды өсімдіктерге тән емес) басталады. Жапырақтары кең, жасыл немесе күлгін жасыл түсті, эллипс тәрізді жапырақ тілімдерімен, ұзындығы 30-60 см, ені 10-25 см, түбі дөңгелек немесе тар үшкір, ал ұшы қысқа немесе сүйкімді болады. Тамырсабақтың беті көлденең жолақтармен ойылған, олар оны жабатын қабыршақтардың негізін көрсетеді; төменгі жағынан ақ түсті және ұшынан тамыршалар шығады, онда көптеген бүршіктер, жапырақтар, гүл сабағы және сабақтар пайда болады.

Гүл

Гүлдері гермафродитті. Көбінесе ірі гүлдері зигоморфты және үш бөлікті. Гүлсағасында олар ұзын, қызыл немесе сары-қызыл түсті, кейбір сорттарда басқаша, сепалдары үшбұрышты, ұзын, ал жапырақшалары тік, 4–6,5 см ұзындығында болады. Гүл түтігі 1,5–2 см ұзындығында. Гүл жапырақтары әртүрлі пішіндес. Үш еркін сепалы әдетте жасыл түсті болады. Үш жапырақшасы жасыл немесе сортқа байланысты сарыдан қызғылт сарыға, қызылдан қызғылт түске дейін боялған. Жапырақшалардың түбі стаминодиялармен бірігіп, аталық бағанасын құрайды. Екі қатарда, әрқайсысында бастапқыда үш аталық бар. Жапырақшалары мен стаминодиялары әдетте сарыдан қызылға дейін болады. Үш туқымдық тұрақты (синкарп) жұмыртқалыққа жабысқан, оның жұмсақ тікенекті беті және көптеген орталық бұрышты тұрақты аналық жасушалары бар. Көбелек тозаңы стилустің абаксиалды (оқпаннан тыс) бетіне түседі. Тозаңдану механизмі өте ерекше және оны жәндіктер арқылы жүзеге асырады. Жәндіктер жалпақ стилустен көбелек тозаңын жинайды. Табиғи ортада гүлдеу тамыз және қазан айларында жүзеге асырады. Жемісі эллипсоидты немесе шар тәрізді, 1,5–3 см ұзындығында, қаштаны түсті, қара және өте қатты тұқымдары көп.

Тұқымдар

Тұқымдары ұсақ, шар тәрізді, қара түсті, қатты және суға батқанға дейін тығыз. Тұқымдар ағашқа ұшып, зақымданып, тірі қалып, кейіннен өсіп шығады. BBC хабарлағандай, "ХІХ ғасырдағы Үндістан көтерілісі кезінде солдаттар оқ-дәрілері бітіп қалғанда, Canna indica тұқымдарын қолданған". Canna indica var. flava (Roscoe ex Baker) Nb. Tanaka – сары гүлді. Көптеген өсімдіктер, бұрын C. lutea деп аталған, осы түрге жатады. Қазіргі уақытта C. indica Австрия, Португалия, Испания, Азор аралдары, Канар аралдары, Кабо-Верде, Мадейра, тропикалық Африканың көп бөлігі, Ассенсион аралы, Сент-Хелена, Мадагаскар, Қытай, Жапония, Тайвань, Бонин аралдары, Үндістан, Непал, Шри-Ланка, Камбоджа, Лаос, Таиланд, Вьетнам, Бирма, Ява, Малайзия, Филиппин, Рождество аралы, Бисмарк архипелагы, Норфолк аралы, Жаңа Оңтүстік Уэльс, Квинсленд, Фиджи, Тонга, Вануату, Кирибати, Кук аралдары, Қоғам аралдары, Каролина аралдары және Гавайиде табиғи түрде өседі. Канна теңіз деңгейінен жоғары өсіріледі, бірақ 14-27°C орташа температурадағы қоңыржал, тропикалық немесе субтропикалық таулы климатта жақсы өседі (ылғалды тропикалық климаттағы биік жерлерде теңіз деңгейінен жоғары).

Аурулар

Қана басқа түрлерге қарағанда салыстырмалы түрде аз ауруларға шалдығады. Дегенмен, C. indica түріне әсер ететін кейбір аурулар тіркелген. Олардың бірі – кана ржавшасы (Puccinia thaliae), бұл саңырауқұлақ жапырақтарда қызғылт-сары дақтар тудырады. Сонымен қатар, өсімдік вирустары да кездеседі: Hippeastrum мозаикалық вирусы, Томат аспермия вирусы, Canna сары мозаикалық вирусы және Canna сары жолақты вирусы, олар жапырақтарда жолақтардың пайда болуынан бастап, өсудің тежелуіне және гүлдердің бұрмалануына дейін әртүрлі белгілерге себеп болуы мүмкін. Бұдан басқа, гүлдерге зиян келтіретін Botrytis (саңырауқұлақ) кездеседі. Каннаның көптеген сорттары бар, және олардың кейбіреулері белгілі бір ауруларға төзімді. Саңырауқұлақтың пайда болуын болдырмау үшін топырақ жақсы дренаждалған болуы керек, ал топырақта тым көп ылғал немесе тұнқыған су болмауы тиіс.

Өсіру

Канна индика (ахира) мыңдаған жылдар бойы Американың тропикалық аймақтарындағы жергілікті халықтар өсіріп келеді. Оның алғаш рет қолдануға келтірілген жері Солтүстік Анд таулары болған болуы мүмкін, бұл Calathea allouia және M. arundinacea сияқты басқа да ұқсас тамырлы егістерге де қатысты болуы мүмкін. Колумбиядағы Каука өзені аңғары ерте заманда қолдануға келтіру орталығы болды. Эквадордың жағалауындағы Лас-Вегас мәдениетінің адамдары б.з.д. 3000 жылы ахира өсіргенін археологиялық зерттеулер көрсетіп тұр. Лас-Вегас аймағы құрғақ және жартылай құрғақ болғандықтан, ахира бұл жерде өсетін өсімдік емес, ылғалды климаттан әкелінген болуы мүмкін. Перудің жағалауындағы Касма/Сечин мәдениетінің адамдары б.з.д. 2000 жылға дейін де ахира өсірген, бұл аймақ та ахираның туған жері емес.

Жер-климат талаптары

Canna indica өсіру үшін субстрат бай, гумустық және жеңіл болуы керек. Оңтайлы субстрат – күн сәулесі мол, pH 5,5–7,5 аралығындағы терең, құнарлы және жақсы дренаждалған топырақ. Rhizomдарды соңғы аяз өткеннен кейін 10 см тереңдікке отырғызу керек. Ол құрғақшылыққа төзімді болғанымен, уақыт-уақыт суару өнімді арттыруға көмектеседі. C. indica – төмен температураға шыдамды өсімдік (жұмсақ климат аймақтарында 10 °C-қа дейін). Дегенмен, 0 °C-та жапырақтары зардап шегуі мүмкін. Rhizomдар тез бұзылатындықтан, оларды егіннен келесі отырғызуға дейін дұрыс сақтау өте маңызды. Көктемде жаңа өршілдер пайда болғанға дейін ірі rhizomдарды бөлуге болады.

Арамшөптерді жою

Тез өсетін арамшөптер, әсіресе төртінші жапырақ пайда болғанға дейін, C. indica-ға зиян келтіруі мүмкін. Арамшөптермен күресу үшін көбінесе екі тәсіл қолданылады: біріншісі – гербицидтерді қолданып арамшөптерді жою, екіншісі – арамшөптің өсу қарқынына қарай механикалық шаралар жүргізу.

Ұрнатқышты

Өсімдіктің өнімділігі өсірілетін аймаққа, оның климаты мен топырақ жағдайларына байланысты өзгереді. Кейбір аймақтарда Канна индиканың өнімділігі маниок және арурот сияқты басқа крахмал өнімдерінен жоғары болуы мүмкін. Колумбиядағы дәстүрлі крахмал өндірісінің келесі қадамдары процестің көп мөлшерде таза суға тәуелді екенін көрсетеді. Тұқымдары әшекей бұйымдар жасауға кеңінен қолданылады. Тұқымдар Реюньон аралындағы каямб музыкалық аспабының, сондай-ақ Зимбабведегі хошо – қызылшадан жасалған дірілдегіш аспаптың қозғалмалы элементтері ретінде де қолданылады, онда тұқымдар "хота" деп белгілі.

Тамақ ретінде

Бұл крахмал оңай сіңіріледі, сондықтан денсаулыққа және балалар тағамына өте қолайлы. Түбірлерін шикі немесе пісіріп жеуге болады. Сондай-ақ, бұл крахмал нан пісіруге де жарамды. Оңтүстік Америкада жапырақтарын бәліштерді (тамалес, хумитас, квимболитос, хуанес және т.б.) орау үшін пайдаланады, бұл банан жапырақтарына немесе жүгері жапырақтарына ұқсас. Кейбір аймақтарда жапырақтарын малға жем ретінде береді. Дөңгелек тұқымдарын кейбір жерлерде тесіп, одан маржан жасайды. Оларды дірілдемелі ойыншықтардың ішіне де салады. Бұрын үндістер тұқымдарды алтынды өлшеу үшін пайдаланған, себебі олардың салмағы тұрақты болған, бұл керуб тұқымына (Ceratonia siliqua) ұқсас еді. Үлкен тамырлары жеуге жарамды. Оларды шикі де жеуге болады, бірақ көбінесе пісіріп жейді. Пісіргенде тамырлары мөлдір, шырышты және тәтті болады. Крахмал алу үшін тамырларды ұнтақтап немесе соғып, суға салып, тамырлардағы талшықтардан крахмал гранулаларын бөліп алады. C. indica крахмалының гранулалары да мөлдір және кез келген өсімдіктегі ең ірілері болып табылады. Крахмал кейде "ароурот" деп сатылады, бұл атау басқа ұқсас түбірлі дақылдардың, мысалы, Maranta arundinacea крахмалына да қолданылады. 19-ғасырдың ортасында оны торттар сияқты рецепттерде пайдаланған және "tous les mois" деп атаған. Испандықтар 1549 жылы ахираны байқаған, ол Перудегі Чукимайо алқабының (Хаэн провинциясы) халқы тамақ үшін өсірген төрт түбірлі дақылдың бірі болған. Қалған үшеуі – тәтті картоп (Ipomoea batatas), маниок (Manihot esculenta) және ракача (Arracacia xanthorrhiza) болған. 1609 жылы испан саяхатшысы Перудегі Куско қаласында ахираны сипаттаған. Қазіргі уақытта ахира азық-түлік үшін сирек өсіріледі, бірақ 1960 жылдары ол Кусконың жанындағы Апуримак өзенінің жоғарғы ағысындағы Паруро провинциясында маңызды дақыл болған. Бұл жерде, 500 метрге дейінгі биіктікте, ахира өсіріліп, жиналады, әсіресе мамыр немесе маусым айларында Корпус Кристи мерекесінде жеу үшін. Ахира тамырларын ахира жапырақтарына орап, қыздырылған тастар салынған шұңқырға қояды. Содан кейін шұңқыр топырақпен толтырылып, ахира жер астында баяу пісіріледі. 1950 жылдары Canna indica Қытайға көп жылдық сәндік дақыл ретінде әкелінді. Оны көбінесе Гуйчжоу провинциясындағы саябақтар мен үй бақшаларында сәндік мақсаттарда екті. 1950 жылдардың соңынан 1960 жылдардың басына дейін Қытайда ауыр азық-түлік тапшылығы болды, ол Ұлы Қытай ашаршылығы деп белгілі болды. Осы кезеңде арамшөптер, ағаш түбірлері, түбіртектер және т.б. маңызды азық-түлік көзіне айналды. Канна индика да осы ашаршылық кезінде жеуге қолданылды. Осының нәтижесінде бұл өсімдік азық-түлік дақылы ретінде танымал болды. Бүгінде тамырларынан крахмал, вермишель, ақ шарап және этанол өндіріледі. Азық-түлік дақылы ретінде пайдаланылуы және салыстырмалы түрде аурулар мен зиянкестердің аз болуына байланысты Канна индика Қытайда кең ауқымды өсірілімге ие болды. Қытайдағы зерттеулер негізінен өңдеу әдістеріне бағытталған, сонымен қатар сорттар мен егу техникасы туралы зерттеулер де жүргізілуде. Ахира тамырларының 73% судан тұрады. Олардың құрамында 24% крахмал, 1% ақуыз, 0,6% шикі талшық және 1,4% минералдар бар.

The starch is easily digestible and therefore well suited as a health and baby food. The tubers can be eaten raw or cooked. The starch is also suitable for baking. In South America, the leaves are used to wrap pastries (tamales, humitas, quimbolitos, juanes, etc. ), similar to banana leaves or maize leaves. In some areas, the leaves are fed to livestock. The round seeds are pierced in some areas and used as pearls. They are also used as a filling of rattles. From the Indians, the seeds were previously used as gold weights, similar to the seeds of carob (Ceratonia siliqua), as they have a constant weight. The large rhizomes are edible. They can be eaten raw, but are usually baked. Cooked, the rhizomes become translucent, mucilaginous, and sweet. Starch is produced by grinding or pounding the roots and soaking them in water, separating the starch granules from fibers in the roots. The starch granules of C. indica are also translucent and the largest known from any plant. The starch is occasionally marketed commercially as "arrowroot", a name also applied to the starch of other similar roots crops such as Maranta arundinacea. It was an ingredient in mid nineteenth century recipes such as cakes and was called tous les mois. The Spanish took notice of achira in 1549 when it was mentioned as one of four root crops being grown for food by the people of the Chuquimayo valley (Jaén province) of Peru. The other three were sweet potato (Ipomoea batatas), cassava (Manihot esculenta), and racacha (Arracacia xanthorrhiza). In 1609, achira was described by a Spanish visitor to Cusco, Peru. In modern times, achira is rarely grown for food, although in the 1960s it was still an important crop in Paruro Province on the upper Apurimac River near Cusco. There, at elevations of up to , achira is cultivated and harvested, especially to be eaten during the Festival of Corpus Christi in May or June. The achira rhizomes are wrapped with achira leaves and placed in a pit with heated rocks. The pit is then filled with dirt and the achira is slowly baked underground. In the 1950s, Canna indica was introduced to China as a perennial ornamental crop. It was mainly planted in parks and home gardens in Guizhou for ornamental purposes. From the late 1950s to the early 1960s, China suffered from a severe food shortage, known as the Great Chinese Famine. During this time, weeds, tree roots, tubers, etc., became an important food source. Canna indica was also part of this famine food. As a consequence, the plant became known as a food crop. Today, the rhizomes are processed to starch, vermicelli, white wine, and ethanol. Due to the use as a food crop and relatively low diseases and pests pressure, Canna indica has become a characteristic crop for large scale cultivation in China. The research in China mainly focuses on processing methods, and additionally, there are few studies on varieties and cultivation techniques. The Achira rhizomes consist of 73% water. In addition to 24% starch, they still contain 1% protein, 0.6% crude fiber and 1.4% minerals.

Биологиялық ыдырайтын пластиктер ретінде

Қытайда Canna indica крахмалы мен полиэтилен биологиялық түрде ыдырайтын пластиктерді өндіру үшін шикізат ретінде пайдаланылады. Бұл пластик түрі қолжетімді бағалы және бірнеше ай ішінде толыққанды ыдырап, егін өндірісі үшін тыңайтқышқа айналады. C. indica пластигін өндіру әдісі 60–80% C. indica крахмалын және 20–40% полиэтиленді 240 °C температурада біркелкі қорытудан тұрады.