Кіріспе
Контактілік жарылғыш зат – аз мөлшердегі энергияға (мысалы, үйкеліс, қысым, дыбыс, жарық) ұшырағанда жарылатын химиялық зат. Әртүрлі контактілік жарылғыш заттардың энергияға сезімталдығы әртүрлі болғанымен, олардың барлығы басқа жарылғыш заттарға қарағанда әлдеқайда жоғары сезімтал. Контактілік жарылғыш заттар – бастапқы жарылғыш заттар тобына жатады, олар да стимулдарға өте сезімтал, бірақ контактілік жарылғыш заттардың деңгейінде емес. Контактілік жарылғыш заттардың ерекше сезімталдығы олардың химиялық құрамымен, байланыс түрімен немесе құрылымымен байланысты.
A contact explosive is a chemical substance that explodes violently when it is exposed to a relatively small amount of energy (e. g. friction, pressure, sound, light). Though different contact explosives have varying amounts of energy sensitivity, they are all much more sensitive relative to other kinds of explosives. Contact explosives are a part of a group of explosives called primary explosives, which are also very sensitive to stimuli but not to the degree of contact explosives. The extreme sensitivity of contact explosives is due to either chemical composition, bond type, or structure.
Азоттың болуы
Азот негізіндегі жарылғыш заттар азоттың екі атомды күйдегі тұрақтылығынан, яғни N2-ден, өте сезімтал. Көптеген органикалық жарылғыш заттар азотты қамтитындықтан жарылысқа қабілетті. Олар нитроқосылыстар деп аталады. Нитроқосылыстар жарылысқа қабілетті, себебі азоттың екі атомды түрі өте тұрақты болғанымен, яғни N2-ні байланыстырып тұрған үштік байланыс өте күшті және көп мөлшерде байланыс энергиясына ие, нитроқосылыстардың өзі салыстырмалы түрде тұрақсыз, себебі нитроқосылыстардағы азот атомдары мен басқа атомдар арасындағы байланыстар әлсіз. Сондықтан, осы әлсіз байланыстарды үзу үшін аз энергия жұмсалады, бірақ N2-дегі күшті үштік байланыстардың қалыптасуы кезінде экзотермиялық процесте көп мөлшерде энергия бөлінеді. Нитроқосылыстардағы байланыстардың әлсіздігінен реакцияның жылдамдығы және үштік байланыстардың жоғары беріктігінен бөлінетін энергияның көптігі осы қосылыстардың жарылыс қасиеттерін анықтайды.
Окистендіруші және отын
Кейбір контактілік жарылғыш заттар құрамында тотықтырғыш және отын болады. Көру қабілетін жоғалтатын, жарқыраған жарық пен қатты шу шығару үшін оқ-дәрі ұнтағы (flash powder) шоқ гранаталарында, жарық-дыбыс гранаталарында және факелдерде қолданылады. Екінші жағынан, осындай арзан, тұрақсыз контактілік жарылғыш заттар террористер мен қамықорлар жасаған қолдан жасалған жарылғыш құрылғыларында (ЖЖҚ) да пайдаланылады. Мысалы, ацетон пероксиді жарылғыш заттарды анықтау детекторларынан оңай өтеді және өте күшті, тұрақсыз және қауіпті. Осы ЖЖҚ-ның тұрақсыздығын дәлелдейтін деректер – мерзімінен бұрын немесе қасақана жарылған ЖЖҚ туралы көптеген хабарламалар. Дегенмен, егер осы жарылғыш заттар дұрыс қолданылса, олар қорқынышты салдарға әкеледі. 2005 жылғы 7 шілдедегі Лондон шабуылдары, 2015 жылғы Париж шабуылдары және 2016 жылғы Брюссель шабуылдарында ацетон пероксиді бар жарылғыш заттар қолданылды.
Медицина
Ангина пекторис, ишемиялық жүрек ауруының бір белгісі, нитроглицеринмен емделеді. Нитроглицерин тамыр кеңейткіш ретінде белгілі. Тамыр кеңейткіштер жүректің қан тамырларын босаңсытып жұмыс істеуін жеңілдетеді, соның салдарынан жүрекке артық күш салудың қажеті болмайды. Пикрин қышқылы ерекше түрде күйіктерді емдеу үшін және антисептик ретінде қолданылған.
Театрлық / сауық-өрнек
Әскери тактикалық пиротехникада қолданылатын жарық ұнтағы театрлық арнайы эффекттерде де қолданылуы мүмкін. Олар эффект үшін күшті, жарқын жарық шығару үшін пайдаланылады. Кейбір жарық ұнтақтары тым тұрақсыз және қауіпті болғандықтан, қауіпсіз пайдалануға болмайды, бірақ бүгінгі күнге дейін қойылымдарда қолданылатын жұмсақ қоспалар бар. Күміс фулминаты шу шығаратын ойыншықтар, кішкентай контактілік жарылыстар және басқа да түрлі жаңалықтар жасау үшін қолданылады. Ол ең көп қолданылатыны – ұшқыштар. Бұл кішкентай жарылғыш заттарда күміс фулминатының өте аз мөлшері қиыршық тас пен темекі қағазына оралған. Осы аз ғана күміс фулминатының мөлшерімен де ол қатты, кескір дауыс шығарады.