Кіріспе

Адамдарға медициналық тәжірибе жасау этикасын көрсететін құжат. Адамдарға медициналық тәжірибе жасау этикасы туралы құжат. Хельсинки декларациясы (DoH, ) – 1964 жылы Дүниежүзілік медициналық қауымдастық (WMA) медициналық қауым үшін әзірлеген адамдарға тәжірибе жасау жөніндегі этикалық принциптер жиынтығы. Ол адамдарды зерттеу этикасының негізгі құжаты ретінде танылады. Халықаралық құқық бойынша заңдық міндеттеме құралы емес, бірақ оның құқықтық негізі ұлттық немесе аймақтық заңнама мен ережелерде қаншалықты бекітілгеніне немесе әсер еткеніне байланысты. 2000 жылы Бразилияда өткен форумда оның рөлі былай сипатталды: «Хельсинки декларациясы Дүниежүзілік медициналық қауымдастықтың жауапкершілігінде болғанымен, бұл құжаттың барлық адамзатқа тиесілі деп есептелуі керек». Басқа елдерде де осыған ұқсас нұсқаулар бар, мысалы, Канададағы Үш кеңес саясатының мәлімдемесі. CIOMS, Nuffield Council және ЮНЕСКО-ның да қосымша халықаралық нұсқаулары бар.

Тарих

Декларация алғаш рет 1964 жылдың маусымында Финляндияның Хельсинки қаласында қабылданды, содан бері жеті рет қайта қаралып (соңғысы 2013 жылдың қазан айында Бас Ассамблеяда), екі рет нақтыланды. 1964 жылғы 11 тармақтан 2013 жылғы нұсқада 37 тармаққа дейін ұзарып, мазмұны едәуір кеңейді. Декларация ғылыми-зерттеу этикасы тарихындағы маңызды құжат болып табылады, себебі бұл медициналық қауымдастықтың зерттеулерді реттеуге жасаған алғашқы маңызды әрекеті және одан кейінгі көптеген құжаттардың негізін құрайды. 1947 жылғы Нюрнберг кодексіне дейін адамдарға жасалатын зерттеулердің этикалық жақтарын реттейтін жалпыға қабылданған ережелер болған жоқ, бірақ Германия мен Ресей сияқты кейбір елдерде ұлттық саясаттар болған [3a]. Декларация Нюрнберг кодексінде алғаш айтылған он принципті дамытып, оларды 1948 жылғы Женева декларациясымен (дәрігерлердің этикалық міндеттері туралы мәлімдеме) байланыстырды. Декларация клиникалық зерттеулерге қатысты мәселелерді көбірек қарастырды, бұл Нюрнберг кодексінде қолданылған "Адамдармен тәжірибе жүргізу" терминінен медициналық тәжірибедегі өзгерістерді көрсетеді. Нюрнберг кодексінен ерекшеленетін өзгеріс – келісім шарттарының жеңілдетілуі болды, себебі Нюрнберг кодексі бойынша келісім "міндетті түрде қажет" деп есептелген. Енді дәрігерлерден келісім алу "бар болған жағдайда" сұралатын болды, ал заңды өкіл сияқты уәкілді келісім болған жағдайда келісімсіз зерттеуге рұқсат берілді (II.1-бап).

Бірінші қайта қарау (1975)

1975 жылғы қайта қаралуы түпнұсқадан шамамен екі есе ұзын болды. Онда «пәленің мүддесі ғылым мен қоғамның мүддесінен әрқашан басым болуы тиіс» делінген. Сондай-ақ, ол «тәуелсіз комитет» (I.2-бап) арқылы бақылау жүйесін енгізді, ол АҚШ-та институционалдық шолу кеңестері (IRB) жүйесіне, ал басқа елдерде ғылыми-зерттеу этикалық комитеттеріне немесе этикалық шолу кеңестеріне айналды. АҚШ-та IRB-ді реттейтін ережелер 1981 жылы қолданысқа енді және қазіргі кезде «Ортақ Ережеде» (Common Rule) қамтылған. Хабарламалы келісім одан әрі дамытылды, нақтырақ сипатталды және ішінара «Кәсіби күтіммен біріктірілген медициналық зерттеулер» бөлімінен бірінші бөлімге (Негізгі қағидалар) көшірілді, келісімді қажет етпеудің негіздемесі зерттеушіге комитетке ұсыну үшін жүктелді. «Заңды қамқоршы» термині «жауапты туысқан» терминімен алмастырылды. Жеке тұлғаға деген міндет қоғамға деген міндеттен жоғары қойылды (I.5-бап), ал жарияланым этикасының ұғымдары енгізілді (I.8-бап). Кез келген тәжірибелік шара ең жақсы қолжетімді күтіммен салыстырылуы керек (II.2-бап), және мұндай күтімге қол жеткізу кепілденді (I.3-бап). Сондай-ақ, құжаттың гендерлік бейтараптығы қамтамасыз етілді.

Екінші-төртінші қайта қарау (1975-2000)

1975 жылдан 2000 жылға дейінгі кезеңдегі кейінгі өзгерістер көбінесе шағын болды, сондықтан 1975 жылғы нұсқа жарты ғасырға жуық салыстырмалы тұрақтылық кезеңіндегі зерттеулерді тиімді түрде бақылап отырды.

Екінші және үшінші қайта қараулар (1983, 1989)

Екінші қайта қарау (1983) мүмкіндігі болған жағдайда кәмелетке толмағандардың келісімін алуды қамтыды. Үшінші қайта қарау (1989) тәуелсіз комитеттің функциясы мен құрылымын одан әрі қарастырды. Дегенмен, 1993 жылдан бастап Декларация жалғыз әмбебап нұсқаулық болмай қалды, себебі CIOMS және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) адамдарға қатысты биомедициналық зерттеулерге арналған Халықаралық этикалық ережелерді де әзірледі.

Өмірбаян

1994 жылы AIDS Clinical Trials Group (ACTG) тобының 100 қатысушыдан тұратын 076 зерттеуі Зидовудиннің анадан балаға ЖИТС жұқтыруын тоқтатудағы тиімділігін көрсетті. Бұл плацебомен бақыланатын сынақ болды, ол жұқтыру қаупін шамамен 70%-ға төмендеткенін көрсетті, соның нәтижесінде Зидовудин стандартты емге айналды. Кейіннен дамып келе жатқан елдерде жүргізілген және АҚШ Ауруларды бақылау орталықтары мен Ұлттық денсаулық сақтау институттарымен қаржыланған плацебомен бақыланатын сынақтар, АҚШ-тағы сынақтарға қатысушыларға препаратқа толық қолжетімділік болса, дамып келе жатқан елдерде мұндай мүмкіндік болмағанын анықтағанда, үлкен алаңдаушылық тудырды. 1994 жылы Женевада өткен Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) тобы бұл жағдайды былай түсіндірді: "Плацебомен бақыланатын сынақтар ЖИТС жұқтыруын болдырмау үшін антиретровирустық препараттардың баламалы схемаларын жылдам және ғылыми тұрғыдан дұрыс бағалаудың ең жақсы тәсілін ұсынады". Бұл сынақтар CIOMS-тың халықаралық зерттеулерге қатысты жақында жарияланған нұсқауларына тікелей қайшы келді, онда "Қолданылатын этикалық стандарттар зерттеу жүргізіліп жатқан елдегідей жоғары болуы керек" делінген, бұл нұсқаулықты ұйымдастырушы немесе бастамашы елге қатысты. Шындығында, этикалық универсализм мен этикалық плюрализм арасындағы қақтығыс 1993 жылы CIOMS нұсқаулықтарына түзетулер енгізілгенге дейін-ақ байқалған болатын. Бұл АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасының (FDA) осы және одан кейінгі барлық түзетулерді назарға алмауына себеп болды.

Өмірбаян

1996 жылы төртінші қайта қараудан кейін декларацияны қайта қараудың негізгі жолдарын іздеуге күшті қысым көрсетілді. 2000 жылы жасалған келесі қайта қарау адамдарға қатысты ғылыми зерттеулерді бақылауды талап етті, бұл этикалық стандарттардың сақталуын қамтамасыз етуге бағытталған шара болды. 1997 жылы Лурье мен Вулф ВИЧ жөніндегі маңызды зерттемесін жариялады, бұл бірқатар маңызды мәселелерге назар аударды. Олардың ішінде дамып келе жатқан елдерде жалғасып жатқан сынақтардың этикалық емес екені туралы таластар, сондай-ақ Таиландтағы зерттеу жобасын өзгерту туралы шешім Африкада қабылданбауының түсіндірілмейтін себебі туралы мәселелер бар еді. Плацебо қолдану мәселесі дамып келе жатқан елдердегі күтім стандарты туралы сұрақтарды тудырды және Марсия Ангелдің айтуынша, "әлемнің кез келген бөлігіндегі адамдар этикалық стандарттардың ең төменгі деңгейімен қорғалуы керек" (1988). Америкалық Медициналық Ассоциация сол жылдың қараша айында түзету ұсынысын енгізді, ал келесі жылы 17. C/Rev1/99 нұсқасы таратылды, бұл кең пікірталас тудырып, көптеген симпозиумдар мен конференцияларға әкеп соқты. Ұсыныстардың бірі құжатты негізгі басшылық қағидалармен шектеу болды. Көптеген редакциялық мақалалар мен түсініктемелер жарияланды, олар декларацияның тиімділік пен пайдалы стандарттарға қарай бұрылуынан әлсіреуіне қатысты алаңдаушылықтарды қоса, түрлі көзқарастарды көрсетті (Rothman, Michaels and Baum 2000), ал Медициналық этика бюллетенінің толық саны осы талқылауға арналды. Басқалары бұл Ангелдің «Этикалық империализм» үлгісі деп санайтын, АҚШ-тың дамып келе жатқан әлемге қажеттіліктерін таңуын, және ең минималды өзгерістерге де қарсы тұрды, тіпті CIOMS қолданғандай, қатаң қағидалар мен түсініктемелерге бөлінген құжатты да қабылдамайтын. Этикалық империализм идеясы ВИЧ-тестілеуде кеңінен талқыланды, себебі 1996 жылдан 2000 жылға дейін оның вертикалдық берілуін болдырмау үшін қолданылатын емдеу схемаларына байланысты бұл мәселе өте маңызды болды.

Салдары

Бесінші қайта қарауға дейін көптеген мәселелер бойынша консенсусқа келу мүмкін болмағандықтан, талқылаулар аяқсыз жалғасқаны заңды. Осы және осымен байланысты мәселелер жөніндегі талқылаулар дамыған және дамушы елдер арасындағы көзқарас айырмашылықтарын көрсетті. Zion және әріптестері (Zion 2000) Бұрынғы консенсус болмағандықтан, бұл жай ғана талқылаудың бағытын өзгертті, бірақ әлсіз қорғалғандарды қорғауға деген міндеттеме қайтадан қабылданды. Жаңа жұмыс тобы 30-бапты қарады және 2004 жылғы қаңтарда оны өзгертудің қажеті жоқ екенін ұсынды. Кейін сол жылы Америкалық Медициналық Ассоциация қосымша түсіндірме ұсынды, ол қабылданды. Осы түсіндірмеде сынақтан кейінгі күтім мәселесі міндетті кепілдік емес, ескеруге алынатын мәселеге айналды. Осы өзгерістерге қарамастан, Макклин болжағандай, консенсусқа қол жеткізілмеді және Декларация кейбіреулер үшін қазіргі заманғы ой-пікірлерден алшақ деп есептелді, тіпті Декларацияның болашағы да күмәнді болды. 30-тармаққа қатысты алаңдаушылықтарды шешудің ең тиімді жолдары жөнінде кең пікірталас жүргізілді. Екі бөлек жұмыс тобы осы мәселені зерттеп, параграфқа мүмкін түзетулер енгізу, кіріспе бөлім қосу және 29-тармаққа енгізілгенге ұқсас түсіндірме жазбаны қосу сияқты әртүрлі ұсыныстар жасады. 2004 жылғы мамырда Францияда өткен WMA кеңесінің отырысында Америкалық Медициналық Ассоциация келесідей түсіндірмелік мәлімдеме жасады: WMA зерттеу жоспарлау кезеңінде зерттеуге қатысушылардың зерттеуде пайдалы деп танылған профилактикалық, диагностикалық және емдік процедураларға, немесе басқа да тиісті денсаулық сақтауға сынақтан кейін қол жеткізуі үшін шаралар қарастырылуы тиіс екенін қайта растайды. Сынақтан кейінгі қолжетімділік шаралары немесе баламалы күтім туралы ережелер зерттеу хаттамасында нақты көрсетілуі керек, бұл этикалық комиссияға осы шараларды бағалауға мүмкіндік береді. 2007 жылғы қарашада 2008 жылғы ақпанға дейін кеңесу үшін жоба жарияланды, нәтижесінде наурыз айында Хельсинкиде семинар өтті. Бұл пікірлер мамыр айында екінші жобаға енгізілді. Содан кейін Каир және Сан-Паулуда семинарлар өткізіліп, 2008 жылғы тамызда пікірлер жинақталды. Жұмыс тобы Этикалық комиссия қарауына және соңында 18 қазанда мақұлдаған Бас Ассамблея қарауына жіберілген соңғы мәтінді әзірледі. Бұл мәселе жөніндегі қоғамдық пікірталас бұрынғы циклдармен салыстырғанда шамалы болды және көбінесе қолдау тапты. Ақпараттың көптеген көздерінен түйінделді, олардың кейбіреулері жарияланды, мысалы, Биоэтикаға феминистік көзқарас. Басқалары CIOMS және АҚШ үкіметі болды.

Жетіінші қайта қарау (2013)

Хельсинкидің ең соңғы нұсқасы (2013) тік жұқтыру сынақтарынан туындаған күтім деңгейіне қатысты дау-жанжалды көрсетеді. 2013 жылғы жаңартылған декларация зерттеу нәтижелерін тарату қажеттілігін, оның ішінде теріс және шешімсіз зерттеулерді де, атап көрсетеді. Сондай-ақ, зерттеулерге байланысты жарақаттарға емдеу және өтемақы беру талабы да қойылған. Бұған қоса, жаңартылған нұсқа шектеулі ресурстарға ие жағдайларға көбірек қатысты деп есептеледі, атап айтқанда, егер шара тиімді деп дәлелденсе, оған қол жеткізуді қамтамасыз ету қажеттілігін ескереді.

Болашақ

Текст бойынша даулар мен ұлттық пікір қақтығыстары жалғасуда. АҚШ-тың FDA 2000 жылғы және одан кейінгі түзетулерді қабылдамады, тек үшінші (1989) түзетуді мойындады. 2008 жылдың 28 сәуірінде Хельсинки декларациясын 2008 жылдың қазан айында күшіне енетін Жақсы клиникалық тәжірибемен алмастыратын соңғы қаулы шығарылды. Бұл АҚШ-тан тыс зерттеуге қатысушыларды қорғаудың нашарлауына қатысты бірнеше алаңдаушылықтарды тудырды. Адамдарға қатысты зерттеулерде қатысушыларды қорғау бойынша NIH-тың оқу бағдарламасы енді Хельсинки декларациясына сілтеме жасамайды. Еуропалық Одақ та 2001 жылы жарияланған ЕО клиникалық сынақтар директивасында тек 1996 жылғы нұсқаны ғана пайдаланады. Дегенмен, Еуропалық комиссия 2000 жылғы түзетілген нұсқаны қолданады. Декларация зерттеу практикасын басшылыққа алатын маңызды құжат болғанымен, оның болашағы күмәнді. CIOMS және Nuffield кеңесі сияқты нұсқаулар арасындағы айқын қайшылықтар қиындықтардың бірі болып табылады. Тағы бір мәселе – құжаттың негізгі принциптерге баса назар аударуы керек пе, әлде қатаң талаптар қоюы керек пе, және осылайша дау тудыруы мүмкін бе. Ол үнемі дамып, жиі түзетулерге ұшырауда. Карлсон құжаттың тиімділігін дәстүрге сүйенудің орнына, формалды түрде бағалау қажет пе деген сұрақ көтереді.

Декларацияның ұзақ уақыттан бері басымдығы

Хельсинки декларациясына (ХД) өзгерістер енгізу жиілегендей көрінеді. Дегенмен, 1975 және 2000 жылғы түзетулерде ғана маңызды өзгерістер болғанын ескеру қажет.

Басқа да маңызды оқиғалар

2014 жылы: Декларация қабылданғанының 50 жылдығы болды. Осы ерекше мерейтойға орай ДДМ «Хелсинкидегі Дүниежүзілік медицина қауымдастығының декларациясы: 1964–2014. Медициналық зерттеулер этикасының 50 жылдық дамуы» деген кітап жариялады. 2016 жылы: Тайбэй декларациясы денсаулық сақтау дерекқоры мен биобанктерге қатысты этикалық мәселелер бойынша Хелсинки декларациясын толықтырды.

Оқыту

АҚШ Ұлттық денсаулық сақтау институттары (NIH) Адамдарға қатысты зерттеулерге қатысушыларды қорғау.

ДМҚ

Хелсинки VI (2000) халықаралық реакция. 2001 жылғы Дүниежүзілік медициналық қауымдастығы.