Кіріспе
Көрмеші өзгерткен фильмнің нұсқасы – көрерменнің фильмді өзгертіп жасаған нұсқасы, ол бастапқы материалдың жаңаша түсіндірілуі үшін материалды алып тастауға, қайта реттеуге немесе қосуға мүмкіндік береді. Бұған көріністерді немесе диалогтарды жою, дыбыстық және/немесе бейне элементтерін ауыстыру, сондай-ақ жойылған көріністерден немесе тіпті басқа фильмдерден материал қосу кіруі мүмкін.
A fan edit is a version of a film modified by a viewer, that removes, reorders, or adds material in order to create a new interpretation of the source material. This includes the removal of scenes or dialogue, replacement of audio and/or visual elements, and adding material from sources such as deleted scenes or even other films.
Анықтама
Ең көп таралған түрі бойынша, жанкүйерлердің өңдеулері фильмнің режиссерлік немесе ұзартылған нұсқасын жасағанда кәсіби редакторлардың жұмысына ұқсайды, алайда жанкүйерлердің өңдеулері көбінесе фильмнің ресми үй бейнежазбасы арқылы көпшілікке қолжетімді кадрлармен шектеледі, ал киностудияда жұмыс істейтін кәсіби редакторлар көбірек және жоғары сапалы кадрлар мен материалдарға қол жеткізе алады. Фильмдерді қайта өңдеуден өзге, кейбір жанкүйерлердің өңдеулерінде түстер немесе кадрлар сияқты қарапайым түзетулер болады, олар фильмдегі үйлесімділікті сақтап немесе қалпына келтіреді, мысалы, "Жұлдызды соғыстар" жанкүйерлері жасаған Хармидің "Despecialized Edition" жобасы, ол "Жұлдызды соғыстар" түпнұсқа трилогиясын бастапқы, арнайы нұсқаға дейінгі күйіне қайтаруға бағытталған. Басқа жанкүйерлердің өңдеулері, мысалы, "Cosmogony", "Bateman Begins: An American Psycho" және "Memories Alone" фильмдері әртүрлі фильмдерден алынған кадрларды мүлдем жаңа туындыға біріктіреді. Көптеген жанкүйерлердің өңдеулері түпнұсқа фильмдердегі кемшіліктерге реакция ретінде қарастырылса да, Канзас университетінің бір кино зерттеушісі мұндай өңдеулер жанкүйерлерге осындай туындыларды түзетуге тырысудың орнына, шығармашылықпен қайта ойлауға мүмкіндік береді деп санайды.
Тарих
"Қошемет редакциялау" термині пайда болғанға дейін, басқа жанкүйерлер немесе кәсіби редакторлар жасаған фильмдердің көптеген баламалы нұсқалары жай ғана "монтаж" деп аталды. 1970 жылдардың соңында АҚШ-та көптеген баламалы "монтаждар" жарық көрді, ал американдық көрермендерге жарамсыз деп танылған шетелдік фильмдер (Еуропа немесе Жапониядан) одан әрі өңделді, музыкасы өзгертілді және қайта аталды. Бұл саланың дамыуына ықпал еткен алғашқы қошемет редакциясы 2000 жылы кәсіби редактор Майк Дж. Николс жасаған "The Phantom Edit" болды, ол өзін "Фантом редакторы" деп таныстырды. Николс Джордж Лукастың "Жұлдызды соғыстар: I эпизод – Шабуыл көшбасшысы" фильмінен оған ұнамайтын элементтерді алып тастады және фильмнің жауларын қауіптірек көрсету үшін диалогтарға, тілдерге және субтитрлерге ұсақ өзгерістер енгізді. Нәтижесі VHS және кейіннен онлайн режимінде таратылды, бұл түпнұсқа фильмді жақсартуға жасалған әрекеті үшін бұқаралық ақпарат құралдарының назарына ілікті. "The Phantom Edit" – "Жұлдызды соғыстар" жанкүйерлері жасаған көптеген қошемет редакцияларының біріншісі болды және содан бері интернетте ондаған редакциялар пайда болуына себепкер болды. Екінші маңызды редакциялау "И.И. Жасанды интеллект" фильмімен жасалды, бұрын Стэнли Кубрик қатысқан, бірақ Кубриктің қайтысынан кейін Стивен Спилберг түсірген фильм. 2002 жылы тәуелсіз режиссер Д.Ж.Хупп "Кубрик редакциясы" деп аталатын фильмге өзінің көзқарасын ұсынды, тонды Кубриктің стиліне жақындату үшін кейбір көріністерді алып тастады. Келесі жылы "Purist Edit" ("Таза редакция") Дж.Р.Р.Толкиннің кітаптарына сәйкес "Жетістіктердің иесі: Екі мұнара" фильмін өзгертті. Содан кейін бұл үрдіс танымал бола бастады және "Матрица" сериясы, "Перл-Харбор", "Дюна", "Супермен II" сияқты басқа фильмдерге де тарады. Редактор Адиван (Адриан Сейс) 2009 және 2017 жылдары "Жұлдызды соғыстар" және "Империяға қарсы шабуыл" фильмдерін толыққанды қайта өңдеді, 1997 жылдан бастап шыққан әртүрлі арнайы басылымдардан қосымша материалдарды алып тастады, үздіксіздікті түзетті, кескін мен кесу қателіктерін жойды, музыканы қалпына келтірді, жаңа материалдар қосты, ротоскопия жұмыстарын жасады және жаңа CGI элементтерін пайдаланды. 2008 жылы редактор Uncanny Antman (Шон О'Салливан) "Терминатор 3: Машиналардың көтерілуі" фильміне ұқсас жөндеулер жасады, фильмнің тонын алғашқы екі фильмге сәйкес етіп өзгертті және бұрынғы фильмдерге қатысты үздіксіздік қарама-қайшылықтарын және кескін мен кесу қателіктерін жойды, фильм "Терминатор: Келе жатқан дауыл" деген атпен қайта шығарылды. Кәсіби режиссер Стивен Содерберг "Психо" және оның ремейкі, "Жоғалған сандықтың іздеушілері", "Жұмақ есігі" және "2001: Ғарыш саяхаты" фильмдерінің қошемет редакцияларын жасады және оларды өзінің веб-сайтында жариялады. Тәуелсіз режиссер Пит Гелдерблом Брайан Де Палманың "Кейнді өсіру" фильміне қошемет редакциясын жасады, фильмді бастапқыда жазылған сценарий бойынша қайта құруға тырысты. Де Палма қошемет редакциясын көріп, қатты әсерленді, Гелдербломға Blu-ray үшін жоғары сапалы нұсқасын дайындауды тапсырды, ол "Режиссерлік кесім" деген атпен шығарылды, өйткені Де Палма редакция "Кейнді өсірудің шынайы тарихын қалпына келтірді" деп санайды. Fanedit.org мүшелері "Тақсырлар ойыны" сериалының маусымдарын толықметражды фильмдерге біріктірді. CleanFlicks – Юта штатында орналасқан видео дүкені, ол Ютаның діни отбасылық аудиториясына ұнайтындай өңделген 700-ден астам фильм ұсынды. Дүкендер желісі 18 штаттың 70 түрлі орнында орналасты, бірақ 2006 жылы федералды сот судьясы олардың өңдеулерін заңсыз деп таныды. Кейбір көріністер, мысалы, үйлену тойының соңы, кадрлардың кемшіліктеріне байланысты Гилкрист кадрдан кадрға қайта түсіруге мәжбүр болды. Гилкрист мұны бұрын-соңды жасалған фильмді ең күрделі тәуелсіз қалпына келтіру деп сипаттады. Бұл редакция интернетте оң пікірлер алды. Twitch Film оны "қашан-да бір жасалған ең жақсы және ең маңызды қошемет редакциясы" деп атады. Ол 2006, 2008 және 2013 жылдары үш рет қайта қарастырылды. Әр нұсқада фильмнің аниматорлары ұсынған жоғары сапалы материалдар, соның ішінде Фред Калверттің түсіруінен шыққан екі сирек жұмыс үлгісі бар, олар шығарылған нұсқаларда жоқ кадрларды қамтиды. 2008 жылы шыққан "Mark 3" нұсқасы сирек кездесетін 35 мм фильмнің 49 минуттық катушкасынан 21 минутты қамтыды. Гилкристтің соңғы нұсқасы "Mark 4" 2013 жылдың қыркүйегінде шығарылды және HD форматында өңделді. "Mark 4" фильмінде Гилкрист кадрдан кадрға өңдеген 35 мм материалдан қалпына келтірілген толық HD сапалы фильмнің 30 минуттай бөлігі бар. Сонымен қатар суретшілер жаңа суреттер мен материалдарды жасауға шақырылды. Гилкристтің YouTube аккаунты "TheThiefArchive" қазір Ричард Уильямстың фильмдерінің, атауларының, жарнамаларының және сұхбаттарының ресми емес видео архиві ретінде қызмет етеді, соның ішінде Насрудин өндірісінен алынған кадрлар бар. Уильямс Гилкристтің "Recobbled Cut" фильмін көрмегенін айтса да, қошемет редакциялары фильмнің беделін жақсартуға көмектескенін мойындады. 2017 жылы француз редакторлары Лукас Штолл мен Гейлор Морестен "Breaking Bad" сериалының қошемет редакциясын жасады, барлық сериалды екі сағаттық толықметражды фильмге біріктірді және оны Vimeo-ға жүктеді. Олар фильмді шығарудан бұрын шамамен екі жыл жұмыс істеді. Алайда фильм авторлық құқықты бұзғандықтан жақын арада алынып тасталды. 2020 жылы "Томас және достар" сериалының жанкүйерлері 2000 жылғы "Томас және сиқырлы теміржол" фильмінің қошемет редакциясын жасады. Фильмнің жұмыс үлгісінен, фильмнің Blu-ray нұсқасынан алынған қосымша кадрларды және фильмнің сценарийін пайдалана отырып, студия режиссердің тілегіне қарсы фильмнен алып тастаған түпкілікті жау П.Т. Бумерді қалпына келтіруге тырысты. 2022 жылы режиссер Кай Паттерсон "Obi-Wan Kenobi: The Patterson Cut" фильмін шығарды, онда Disney+ Star Wars сериалы "Obi-Wan Kenobi" алты эпизоды екі жарым сағаттық фильмге жинақталды.
Адал пайдалану мәселелері
Жанкүйерлердің өңдеулері әділ пайдалану шегінен шығып кетсе де, жанкүйерлерді өңдеу қауымдастығы түпкілікті өнімді тек бастапқы материалдың иесіне (DVD сияқты коммерциялық үй видеонары) ғана қолдануға болатынын, ал оны пайда табу немесе басқа жеке пайда үшін таратпауға тиіс екенін баса айтады. Lucasfilm Star Wars жанкүйерлерінің өңдеулерінің бар екенін біледі және авторлық құқық бұзылған деп санайтын жағдайда шара қолданатынын мәлімдеді. 2007 жылдың шілдесінде Lucasfilm «daveytod» жанкүйер редакторына қарсы шара қолданды, оның «Star Wars: Episode II – Attack of the Clones» фильміне жасаған «The Clones Revealed» атты жанкүйерлік деректі фильміне қатысты. Олар оған жіберген электрондық хатында «тұтынушылардың жаңылысуы» мүмкін екенін, «The Clones Revealed» ресми Lucasfilm өнімі деп қабылдануы мүмкін екенін айтты. Электрондық хат бірнеше белсенді мүшелерге жіберілді және Fanedit.org қысқа мерзімге тоқтауына себеп болды. Lucasfilm компаниясының пираттыққа қарсы күресу тобы Fanedit.org модераторларымен байланыста болған кезде берген түсіндірмелері «The Clones Revealed» фильмінің заңсыз көшірмесі деген жаңылыс пікірге ие болғандай көрінді. 2008 жылдың қарашасында Fanedit.org Motion Picture Association of America компаниясының сайтта авторлық құқықтарына сілтемелердің пайдаланылуына қатысты шағымынан кейін қысқа мерзімге жабылды. Үш күндік үзілістен кейін сайт қайта ашылды, бірақ құқық бұзуға әкелуі мүмкін файлдарға сілтемелер жоқ еді. Fanedit.org саясаты бойынша, фильмдердің пираттық нұсқаларынан жасалған жанкүйерлік өңдеулерді тізімге қоюға рұқсат берілмейді. Осы саясаттың көрнекті құрбаны – «The Lord of the Rings: The Two Towers» фильмінің «The Purist Edit» өңдеуі, ол фильмнің театрлық нұсқасының DVD-ден алынған көшірмесінен жасалған. Бұл ең алғашқы маңызды жанкүйерлік өңдеулердің бірі және тарихи маңызы бар болғанымен, ол Fanedit.org тізімінде жоқ.