Кіріспе

Жауфре (сондай-ақ Жауфре немесе Жауфри деп те аталады) – окситан тілінде жазылған, қазірге дейін сақталған жалғыз Артурий романы. Шамамен 11 000 тармақтан тұратын бұл романның басты кейіпкері – Доның ұлы, Дөңгелек үстелдің рыцарі Сер Грифлет, ол басқа әдебиеттерде де белгілі. Жауфре романының аудармалары Иберия түбегінде кең таралған; осы әңгіменің нұсқасы (испандық редакциядан аударылған) тіпті Филиппин тілі – тагалог тілінде де кездеседі.

Қысқаша мазмұны

Төменде мс. А нұсқасы негізінде жасалған қорытынды келтірілген, Лаво мен Неллидің 1960 жылғы қазіргі француз тіліне аудармасынан және Росс Г. Артурдың ағылшын тіліне аудармасынан кейін. Бөлім атаулары шамамен соңғысына сәйкес.

Алдын ала сөз: 155

Патша Артурдың сарайына арналған қысқа сөзден кейін, ақын өзінің туындысын жақында Құдайдың жауларын – мүмкін Испаниядағы сарациндерді – жеңіп қайтқан жас Арагон патшасына сыйлайды.

Артур патшаның ордасы: 95485

Өлеңнің мәні басталады. Патша Артурдың кеңесі Карлайлдағы залға Пентикост мерекесіне жиналған, бірақ Артур патша оқиға болғанша ешкім тамақтанбайтынын жариялайды. Ешқандай оқиға болмағандықтан, Артур патша оны іздеп Бреселиан орманына барады. Ол диірменнің жанында жылап отырған қызды табады, ол Артурдан диірменге шабуыл жасап, барлық бидай ұнын жейтін аңнан көмек сұрайды. Артур кіргенде, бұқадан да зор мүйізді, қызыл ("сорел") түсті, жалпақ мұрынды, үлкен көзді және ұзын тісті аңды көреді. Артур аңның мүйізін ұстағанда, қолы тігізіп қалады. Аң оны алып, жартастың үстінен аспақ түседі. Дөңгелек үстелдің рыцарьлары жартастың астында алаңдап, бірі аңға жебе атуды ұсынады. Бірақ, бұл Артурды өлтіруі мүмкін болғандықтан, олар қауіпсіз жол таңдайды: жиналған рыцарьлардың бәрі жалаңаштанып, киімдерін Артурдың құлауын жұмсарту үшін төсеніш жасауға қолданады. Аң рыцарьларды алдап, жартастан одан ары жылжиды. Сосын аң жардан секіріп, рыцарьға айналады, және олар екеуі де қауіпсіз жерге түседі. Патшаның әкетілуі жалған екені белгілі болып, олардың бәрі Кардеуілдегі король Артурдың сарайына қайтады.

Жоғарғы билік: 486 713

Бір жас жігіт Артур патшаның сарайына келіп, оны рыцарь атағына ие етіп, алғашқы тілегін орындауын сұрайды. Артур патша оған келіседі. Содан кейін король сарайына Таулат де Ружемон атты рыцарь келеді. Ол кенеттен Артурдың бір рыцарын королева Гвиневраның көз алдында қарындарына пышақтап, орнынан тұрып кетеді. Жас жігіт, енді келген, осы рыцарьдың соңынан барып, жасалған құлықты өшкерлеуге рұқсат сұрайды, бірақ Артурдың сенашалы Кей оны қысып, бұл мас айту екенін дейді. Жас жігіт мұның рас емес екенін айтып, Артур патшадан Таулаттың соңынан еріп кетуге рұқсат беруін өтінеді. Артур патша бастапқыда бас тартады, бірақ жас рыцарь Артурға алғашқы тілегін орындауға берген уәдесін еске салғанда, Артур келіседі. Артур патша жас рыцарьдан есімін сұрайды. Ол өзінің Довонның ұлы Жауфре екенін жариялайды. Жауфре ат үстінде Таулат де Ружемонды қолға түсірмейінше тамақтанбай, су ішпей, ұйықтамайтынын айтып, жолға шығады.

Эстоут де Верфеуил: 7141331

Жолда Жофре екі өлтірілген рыцарьға тап болады. Ол үшінші, жарақат алған, бірақ әлі өлмеген рыцарьға да кезеседi. Жарақат алған рыцарь Эсту де Верфельдің өзiн жаралағанын айтады. Жофре жолын жалғастырып, Эстудың 40 адамнан тұратын тұтқындары екенін айтқан топты табады. Эсту келгенде, Жофре онымен шайқасып, жеңіске жетеді. Эсту мeйірім сұрап, жалбарынады, ал Жофре оны және оның 40 тұтқынын Артур патшаның сарайына жiберiп, босатады.

Ақ найзалы салт атты және оның жұлдызы: 13321657

Жауфре саяхатын жалғастырады және бу ағашынан ілінген әдемі ақ найзаға кезеседi. Бiр кiшкентай адам найзаны қорғап тұр, және Жауфренi тиiсе, дарға асып тастаймын деп қорқытады. Кiшкентай адамның қожайыны, Ақ найзаның рыцарі, келедi және Жауфренi де сол тағдыр күтiп тұр деп қорқытады. Жауфре рыцарьмен шайқасып, жеңiп, оны өзi асылатын болғандай етiп дарға асып қояды. Кiшкентай адам мeйiрiм сұрап дұға етедi, ал Жауфре оған ақ найзаны Артур патшаның сарайына жеткiзудi бұйырады.

Сержант: 16582180

Жауфре жалғастыра береді, бірақ сержант аяқпен жолды кеседі. Ол Жофреден атын және қару-жарағын тапсыруды талап етеді, бірақ Жофре бас тартады. Сержант Жофреге үш мүлік лақтырады, бірақ олар өтпейді. Сондықтан сержант Жофренің атына мініп, онымен күреседі. Жофре оның қолдарын және аяқтарын кесіп тастайды, содан кейін сержант ұстап тұрған 25 адамды босатып, бәрін Артур патшаның сарайына жібереді.

Ауырулар: 21813016

Жауфре басқа адамға кездеседі, ол оған бұдан әрі бармауға айтады: көршілес аймақта қауіпті алапес бар, ол ерлік жасайтын ер адамды өлтіріп, ертіп бара жатқан қызды (норман графтың қызы) ұрлап кетті. Жауфреге хабаршы мұндай жаңалықтан қорқамын деп ойлағандықтан ренжіді. Сол сәтте, қожайынының қолында тұрған алапеспен ауырған адам анасынан сәбиді алып кетіп бара жатқан көрінеді. Жауфре баланы құтқару үшін қожайынының үйіне барады. Жәуфре қызды зорлау алдында тұрған алапеспен ауыратын шеберді үндетіп қояды. Бұл зұлым адам өте биік, оның қолында ауыр соққы бар. Жауфре осы жауды жеңіп, оның жеңінен бір жағын кесіп, қолын, аяғын шауып, басын шауып алады. Бірақ шайқас кезінде Жауфре бас жарақат алады, ал соңғы соққы оны есінен тайдырады. Қыз оны суды бетіне бүркіп қайта тірілтеді, ал Жауфре өзінің таңғалған күйінде қызды жау деп қате қабылдайды, оған (жау қолындағы семсері болмаса) өлімге әкелетін соққы береді. Жауфре алапестердің үйінен шыға алмайды, өйткені ол сиқырланған, бірақ сәбилерді өлтіру процесінде жартылай ұстаған төменгі алапестен сиқырды қалай бұзуға болатындығын шешеді. Жауфре қол астындағы адамның қолын кесіп алады (оның бұдан былай бұзық әрекет жасамайтынын қосты), бірақ оның бұйрық бойынша әрекет еткенін білгеннен кейін, оның өмірін сақтап қалады. Үй сиқырын жоғалтқаннан кейін құлады, ал Жофрей "мамама" деген атпен "Көкше Гвиляльмиердің (Гвинера) алдында" атты өлтірген Таулатты қуып шығуды жалғастыратынын мәлімдейді. Ол алапеске, қызға және басқаларға Артур патшаның сарайынан іздеуді тапсырады.

Монбрун қамалы: 30174167

Жофре жолын жалғастырып, Монбрун деп аталатын сарайдың бақшасына кіреді. Ол соншалықты шаршағандықтан, шөпте ұйықтауға шешім қабылдайды. Бұл бақтағы құстардың ән салуын тоқтатады. Әдетте құстардың әнімен ұйықтайтын шаталин, Брунисен, ашуланып, кімнің келгенін анықтау үшін өзінің сенашалын жібереді. Сенашал Жауфрені кешіріп оятады, сонда Жауфре оған шабуыл жасап, кері шегінуге мәжбүрлейді. Жауфре қайтадан ұйықтап кетеді. Шаталин Жауфрені шақыру үшін екінші рыцарьды жібереді. Жауфре тағы оянып, екінші рыцарьға шабуыл жасайды және оны сенашалмен бірдей деп ойлап, кері шегінуге мәжбүрлейді. Содан кейін шаталин үшінші рыцарьды жібереді. Жауфре қайтадан оянып, оған шабуыл жасайды және оны екінші рыцарь мен сенашалдың бірі деп ойлап, кері шегінуге мәжбүрлейді. Шаталин сосын барлық рыцарьларын жібереді, олар Жауфрені ұстап алып, ішке кіргізеді. Жауфре Брунисеннің сұлулығына бірден ғашық болады, ал Брунисен де Жауфреге жасырын түрде ғашық. Ол оған өзінің рыцарьларының күзетімен үлкен зал ішінде ұйықтауға рұқсат береді. Ол толық қаруланған күйінде төсекте жатады. Брунисен Жауфре туралы ойлап ұйықтай алмайды. Күзетші сигнал береді, рыцарьлардың бәрі аза күйін бастайды. Жауфре бұның себебін сұрайды, сонда барлық рыцарьлар оны ұрып-соғады, бірақ ол зардап шекпейді, өйткені әлі де қару-жарағын киіп жүр. Осыдан кейін Жауфре Брунисен туралы ойлап ұйықтай алмайды. Түн ортасында күзетші тағы да сигнал береді, рыцарьлар аза күйін бастайды. Жауфре қашып кетуді жоспарлайды. Аза күйі тоқтағаннан кейін ол тұрып, атын тауып, Брунисеннің оған деген құпия махаббатын білмей кетеді. Таң атқанда күзетші аза күйін бастауға сигнал бергенде, Жауфренің жоғалып кеткені анықталады. Брунисен оның адамдарының қашып кетуіне рұқсат бергеніне ашуланып, сенашалын сөкпей, оны Жауфрені іздеуге жібереді.

"Қошықшы" 41684343

Сол кезде Жофре Монбрудан келген малшыны кездестіреді. Малшы келісімді дастарқанға мол тағамдар жайып қойған. Малшы Жофрені қосылуға шақырады, бірақ Жофре бас тартады. Малшы әрі қарай шақырып, Жофре ақырында шақыруды қабылдайды. Жофре одан жалпы ағынының себебін сұрайды, ал малшы ашуланып, зорлық көрсетіп шабуылдайды: ол сиырларын сойып, арбасын қиратады. Жофре атпен кетіп қалады, бірақ ойша шатасып, алаңдап қалады.

Агиер д'Эссарт: 43444878

Жауфреге Аужиер д'Эссарт есімді адамның ұлдары қонақжайлық көрсетеді. Жауфре олардың ағынан төгілген зар-налға себебін сұрағанда, ұлдары алдымен оған шабуыл жасайды. Кейін олар Жауфренің кешірімін тілеп, қонақжайлық ұсынысын қайталайды, оны Жауфре қабылдайды. Олардың әкесі Аужиер Жауфрені үйіне шақырады. Аужиер, Жауфренің әкесі Довонның ескі досы еді. Жауфре Аужиердің қызының әсемдігіне таңғалады. Ертесі күні Аужиер Жауфреге тағы біраз қалғанын сұрайды, бірақ Жауфре міндетті түрде кететінін айтады. Аужиер мен оның ұлдары Жауфрені жолға шығарып салып, ол олардан қайғы-қасіреттің себебін тағы сұрайды. Алдымен оны қорқытып, Аужиер ақырында Жауфреге жақын жердегі қамалға барып, жарақат алған адамға күтім жасап жүрген екі әйелдің үлкеніне өзін таныстырса, жауабын табатынын айтады. Ол себебін түсіндіріп, Жауфреге Таулатты қайда табуға болатынын хабарлайды.

"Қыйналған салт атты": 48795169

Жауфре көршілес қамалға жетуден бұрын бір лагерьден өтеді. Жауфре екі әйелдің үлкеніне жақындап, оған зарлаудың себебін сұрайды: жеті жыл бойы айына бір рет Таулат жарақат алған адамды, олар күтім көрсететін және осы елдің нағыз иесін, барлық жаралары қайта ашылғанша биік төбеге айдап, сабап жазалайды. Бір ай өткен соң жаралары бітіп қалғанда, Таулат қайтадан сондай жарақаттарды келтіреді. Лагерьде сол жарақат алған рыцарьды осы жазадан құтқаруға тырысқан адамдар бар. Зарлаулар – азап шеккен адамның нағыз қарауындағылардың айқайы, олар жарақат алған адамды бір күні оларға қайтарып беруге болатынына үміттенеді. Үлкен әйел Жауфреге Таулаттың келесі келуі сегіз күннен кейін болатынын айтады, сондықтан Жауфре сегіз күннен кейін қайта оралуға уәде береді.

Қара салт атты: 51705660

Жауфре қарағайдың астында отырған аштықтан зардап шеккен қарт әйелге кездеседі, ол Жауфренің жолын кесуге тырысады, бірақ ол бәрібір өтіп кетеді. Шағын ғибадатханаға жақындағанда, оны еш себепсіз шабуылдайтын қара атты шайтан тоқтатады. Олар күні-түні шайқасады, ал ертесі күні таңертең ғибадатханадан бір жалғыз жолаушы шығып, шайтанды қуады. Жалғыз жолаушы әйелдің күйеуі алып болғанын түсіндіреді, ол елге қиыншылық әкелді. Күйеуінің жау қолынан қаза тапқаннан кейін, ол өмірі үшін қорқып, өзін және екі ұлын қорғау үшін қара атты шайтанды шақырып алды. Оның бір ұлы тері ауруына шалдыққан болатын және жақында қайтыс болды; екінші ұлы алып еді және ағасының өлтірушісін (Жауфрені) іздеп сегіз күннен кейін оралу үшін кетіп қалды. Жауфре оны жалғыз жолаушының тұрағында күтетінін айтады.

Үлкен жұлдыз: 56615840

Аса зор алып, өзімен бірге ұрлап әкелген жас қызды алып келеді. Жауфре онымен шайқасып, жеңіске жетеді, қыздың Аужиердің қызы екенін біліп, оны әкесінің үйіне қарай атпен алып кетеді.

Ружемонт ауданы: 58416684

Алайда олар Аужиердің қамалын жеткенше, азапталған рыцарьдың қамалынан өтеді. Сегіз күн өткен соң Таулат ай сайынғы азаптауларын қайта бастайды. Бірақ Жофре оны ашуландырып, күресіп жеңіске жетеді. Таулат Жофреге мейірім сұрайды, бірақ Жофре азапталған рыцарьға Таулаттың тағдырын шешуді тапсырады. Таулаттың жаралары тоқтатылып, Артур патшаның сарайына жеткізіледі. Жофре Таулаттан Кейге, өзін қорлағаны үшін өшігісін алатынын айтуын өтінеді. Жофре мен Огиердің қызы жолына жалғастыра береді. Осы уақытта Таулат Артур патшаның сарайына келгенде, жас әйел де келіп, Артурдың рыцарларынан қылмыскерден қорғау сұрайды, бірақ ешкім оның ісін қолдамайды, сондықтан ол кетеді. Артур патшаның алдына шығып, Таулат өзінің кінәсін мойындайды, Артур мен Гвиневра оны кешіреді. Дегенмен, Жофре азапталған рыцарьға Таулаттың тағдырын шешуге рұқсат бергендіктен, ол басқаларға жасаған азаптары үшін жеті жылға сотылады.

Аужиердің қызы: 66856923

Осы арада Жофре Огиердің қызымен бірге Огиердің қамалына жетеді. Огиер ұлдарымен бірге Жофрені қарсы алуға шығады, қызының жоғалғанына ағынан тоғып, оны танымайды, себебі ол Жофренің палфрейінде тым әдемі көрінеді. Жофре Огиердің қызының жоғалғаны туралы естігенде қайғырады, бірақ оның орнына палфрейіндегі қызды Огиерге ұсынады. Огиер қызын таниды және Жофреге жылы лебіз білдіреді. Огиердің қалғанын сұрап бағалағанына қарамастан, Жофре келесі күні Брунисеннің қамалына аттанады, Огиер оны біршама жол бойы сүйемелдейді.

Брунисен: 69247978

Брунисеннің Жофреді іздеуге жіберілген сенешалы Жофре мен Ожиемен кездеседі және Жофреге Монбрунда жылы қарсы алуды уәде етеді. Содан кейін сенешаль Жофресіз Монбрунға оралып, Брунисенге Жофренің жақын арада келетінін хабарлайды. Брунисен Жофрені күтіп алу үшін қамалдан шығып, оған гүл сыйлайды. Олар Монбрунға кіріп, той жасап, көңіл көтереді. Сол түні Жофре де, Брунисен де бір-бірін ойлап ұйықтай алмайды. Брунисен, әсіресе, танымал ғашықтарды еске алады және өзін батыл болуға көндіреді. Келесі күні Жофре ұялады, ал Брунисен сөз бастайды. Екеуі де өз сезімдерін тікелей білдіруге келмейді, дей тұрғанда Жофре құмарлықпен Брунисенге деген махаббатын мойындайды. Брунисен король Артурдың батасымен үйленгісі келетінін айтады.

Мелиан де Монмелиор: 79798326

Жофре мен Бруниссен Бруниссеннің иесі Мелиан де Монмелиордың сарайына жол тартады. Сарайға жеткенше, екі жас қыз көздерінен жас ағызып, оларға төрт күннің ішінде біреуінің қаласын қылмыскерге беруге мәжбүр болатынын айтады. Олар Артур патшаның сарайынан көмек сұраған, бірақ нәтижесіз болды. Жофре кешірім сұрайды, алайда оларға көмектесе алмайтынын жеткізеді. Мелиан тұтқыны Таулатпен бірге оларды қарсы алады, сосын бәрі Монбрунға қайтады. Жофре Мелианға үйлену ниеттерін айтады. Мелиан үйленуге келісіп, осы туралы Бруниссенге хабарлайды.

Ауберудегі қылмыскер: 83279426

Таулат қамалға кетеді, онда ол тұтқын болады. Мелиан, Ожие, Жофре және Брунисен Кардеуилдегі Артурдың сарайына жол тартады. Олар бұлақ бар алаңға жетеді. Жас қыздың көмекке шақырып айқайлағаны естіледі: оның мырзасы бұлақта суға батып барады. Жофре оған көмекке жүгіріп келеді, мырзаны найзасымен бұлақтан көтеруге тырысады, бірақ сәтті болмайды. Сонда қыз оны бұлаққа итеріп жібереді. Жофре судың астына кетіп, жоғалып қалады. Мелиан, Брунисен және Ожие оның суға батып кеткенін ойлайды. Барлығы Жофренің қазасына қайғырып, күйінеді. Бірақ Жофре бұлақ арқылы жер асты әлеміне жеткізіледі. Суға батып жатқандай болған мырза бірнеше күн бұрын Жофренің көмегін сұраған, бірақ ол көмектесе алмаған әйел екен. Осыған қарамастан, Жофре сол әйелдің қамалын қылмыскер Фелон д’Оберуден қорғауға уәде береді. Фелон қызықты аңшылық құсымен келеді. Жофре Фелонның тіліне тигеніне ашуланып, оған шабуыл жасайды және жеңіске жетеді. Фелон өзін Жофре мен қамалдың ханымына тапсырады. Жофре оны кешіріп, жараларын емдейді. Олар сол күні кешке сиқырлы жер асты әлемінде тамақтанады, ал ханым келесі күні Жофрені Брунисенге қайтаруға уәде береді. Ханым Фелонды Жофреге құсты беруге мәжбүр етеді, оны Артур патшаға сыйлық ретінде ұсыну үшін. Олар келесі күні таңертең жолға шығып, сол бұлақ арқылы үстіңгі әлемге қайта оралады. Ожие, Мелиан, Брунисен және оның сенешалы қуаныштан көтеріледі. Жер асты әлемінің ханымы Брунисеннен Жофрені қашқақтап әкелгені үшін кешірім сұрайды. Мелиан таңертең Кардеуилге аттанатындарын айтады.

Кардеуилдегі үйлену тойы: 942710248

Кардеуил қамалының алдында он салт атты Кейді сыртқа шығуға көндіруге тырысады. Жауфре келгенде, ол оны мазақтағаны үшін жазалайды, оны атыннан құлатып, құс қанатымен / мүйізімен құлатып, қамалға қайта оралуға мәжбүр етеді. Жауфре Брунисенді Гвиневрамен таныстырады. Артур мен Гвиневра некелесу рәсімін қадағалауға келіседі. Сегізінші күні Артур патша шақырған патшалықтың түкпір-түкпірінен 100 мың салт атты және олардың әйелдері келеді. Уэльс архиепископы Жауфре мен Брунисенді үйлендіреді. Содан кейін кешкі ас беріледі. Ақындар ойнап, ән шырқап жатқанда, бір салт атты "Сапқа тұрыңыз!" деп айқай салады және өте үлкен құс онымен бірге қашып кетуге тырысқанын айтады. Артур патша жаяу өзі барып не болғанын көреді. Құс Артур патшаны тырнақтарымен көтеріп, салт аттылар мен әйелдердің көз алдында ұшып жүреді, олар үлкен қайғыдан киімдерін жыртып тастайды. Салт аттылар құсты жерге түсіру үшін мал союды ұсынады. Бірақ құс Артурды қамалға қайтарып, сиқыршы салт аттыға айналады. Патша оны кешіріп, барлық шебер тігіншілерді сотына шақырып, жыртылған киімдердің орнына сәнді киімдер тігуді бұйырады. Ақырында бәрі ұйықтап қалады.

Гибель перисі: 1024910691

Кардеуилден шыққан Мелиан, Жофре және Брунисенді Артур мен Гвиневра біршама жол бойы сүйемелдейді. Түнде олар шабындықтағы бұлақтың жанында орналасады. Таңертең бұлақтан арбалар, жаяу әскерлер мен жер асты патшалығының ханымы пайда болады. Жофре мен Мелиан күдікпен шабуылға қарсы дайындалады, бірақ ханым оларға мейірімділігін білдіріп, тойлық тамақтан ләззат алатын үлкен шатырлар тіктейді. Ханым Жофреге шатырды сыйға береді және оны қатыгез аңдардан қорғау үшін сиқырлы дұға оқиды; ол Брунисенге оны көргеннің бәріне ұнайтын сый береді, ол не айтса да, не істесе де; ол Мелианға енді ешқашан тұтқынға түспейтініне сендіреді; ол олардың серіктеріне алтын мен құнды заттарға толы арба ұсынады. Жофре оған алғыс айтқаннан кейін, ханым Жофреге өзінің есімін айтады: ол Гибалдар қамалының Гибель феясы (яғни Моңгибельді билеуші Морган ле Фей). Брунисен, Жофре және Мелиан жолға шығады.

Монбрунға оралу: 1069210956

Монбрунда халық Жофре, Брунисен және Мелианды қарсы алуға шығады. Жофре Монбрун тұрғындарын адал қорғауға уәде береді. Жофре өлтірген арашаланған және алыптың анасы – қарт әйел енді сиқырмен жолды кеспейтінін айтады. Жофре оған мүлкін сақтап қалуға рұқсат береді. Келесі күні Монбрунда той ұйымдастырылады; кешке барлық салт аттылар, Мелиан мен оның серіктерінен басқа, демалысқа шығады. Жофре мен Брунисен соңынан төсекке жатады. Ертесіне Мелиан осы мәселе туралы әзіл айтады. Олар таңғы құлшылықты оқып, түскі ас ішеді, сосын Мелиан Таулатқа жазасын беру үшін кетеді. Жофре Мелианнан Таулатты алғашқы рет жазасыз жіберуін өтінеді. Мелиан кетеді, ал Жофре Монбрунда бақытты өмір сүреді. Ақын соңында Құдайдан осы туындының авторына кешірім тілеп, оны аяқтаған адамға жақсылық тілейді.

Авторы және датасы

Жофре екі анонимді автордың туындысы болуы мүмкін, жұмыстың өзінде айтылғандай, "жұмысты бастаған және аяқтаған" авторлар. 2616–2630-шы тармақтардағы Арагон патшасына арналған мақтау сөздер екінші ақынның оқиғаны жалғастыру үшін араласқан жерін көрсетеді. Бірақ ешбір аргумент нақты емес. Жұмыстың жасының анықталуына көмектесетін бір мәлімет – бұл туынды жас Арагон патшасына (сондай-ақ Барселона графына) арналған, ол Альфонсо II (1162–1196), Петр II (1196–1213) немесе Джеймс I (1213–1276) болуы мүмкін. Ғалымдардың пікірінше, туындының жасы осы үш патшаның билік мерзіміне сәйкес келеді, шамамен 1170 жылдан 1225/1230 жылға дейін, тіпті кейінірек те болуы мүмкін. Джеймс I-нің "Құдайға сенбейтіндерге" (дегенмен, сарацендерге) қарсы алғашқы шайқасында жеңіске жетпегеніне байланысты кейінгі мерзімге қарсылық бар, ал өлең осы мәселені нақты көрсетеді. Керісінше, Альфонсо, жасөспін шағында патша болып, 1169 жылы Испания мұсылмандарын жеңген, сонымен қатар трубадурлардың меценаты болған. Бұл поэманың алғашқы бөлігінің 1170-ші жылдардың басында жазылғанын көрсетеді. Дегенмен, Креттиен де Труаның романдарының ықпалы кейінгі мерзімді ұсынады. Ақын бұрынғы Пенисколаға жасаған сәтсіз жорықты еске алмай, 1229–1231 жылдары король Джеймс жиырма жасқа толғанда Майорканың сенсациялық жаулануына сілтеме жасап отырған болуы мүмкін. Бұрынғы мерзімді қолдағандардың арасында ғалым Рита Лежун болды, ол роман Креттиен де Труаның шығармаларының бірі болуы мүмкін деген болжам жасады. Бірақ көптеген ғалымдар бұл пікірмен келіспейді, олар Жофренің Креттиеннің туындыларын "жақсы білген" кейінгі ақынның туындысы деп санайды. Әдеби стиль де кейінгі мерзімге нұсқайды, мысалы, Артур патша жағымсыз жарықта бейнеленген, сондай-ақ "оқиғалардың белгілі бір шектелуі" байқалады.

Мәтіндер мен аудармалар

Мәтіннің екі толық қолжазбасы бар: Париж, Bibliothèque nationale, français 2164 (А деп белгіленген), суреттері бар, шамамен 1300 жылға дейін сақталған; және Париж, Bibliothèque nationale, français 12571 (В деп белгіленген), 14 ғасырдың басында итальян көшірмешісі жасаған үлгі. Сонымен қатар, бес фрагменті де сақталған. Қазіргі заманғы басылымдардың ішінде А қолжазбасын негізгі мәтін ретінде пайдаланғандардың қатарында Кловис Брунелдің (1943) және Рене Лаво мен Рене Неллидің (1960) қазіргі француз тіліндегі аудармасы бар. В мәтіні 8900 шамасындағы жолдардан тұратын қысқартылған түрінде Рейнуардың «Лексика Роман» (1838) еңбегінде жарияланған, бірақ кейін Герман Брюэрдің (1925) толық басылымында жарық көрді. Шармейн Лидің (2006) В қолжазбасын негіз ретінде алған сындық мәтіні электрондық форматта қолжетімді. Алғашқы қазіргі заманғы аударманы 1856 жылы Жан Бернар Мэри Лафон жасаған, ол Гюстав Доре салған жиырма ағаш кескінмен суреттелген, Рейнуардың «Лексика Роман» басылымындағы қысқартылған В қолжазбасын пайдаланған. Мэри Лафонның аудармасы сол жылы Альфред Элвес тарапынан ағылшын тіліне аударылып, Лондонда «Жофри рыцарь және әдемі Брунисенде» (1856) деген атпен, ал Нью-Йоркте американдық басылым (1857) жарық көрді. Росс Г. Артурдың ағылшын тіліндегі аудармасы А қолжазбасын негізге алады.