Кіріспе

14 ғасырдағы орта ағылшын тіліндегі рыцарлық романс.

Сэр Гавен және Жасыл салт атты – орта ағылшын тіліндегі аллитеративтік өлеңмен 14 ғасырдың соңында жазылған рыцарлық романс. Авторы белгісіз, атауы кейін ғасырлар өткен соң берілген. Бұл Артурийлік әңгімелердің ең танымалдарының бірі, оның сюжеті екі түрлі халықтық мотивті біріктіреді: бас кесу ойыны және жеңістің алмасуы. Әрқайсысы рифмаланған боб пен дөңгелекпен аяқталатын аллитеративтік өлеңдермен жазылған. Ол Уэльс, ирланд және ағылшын әңгімелерінен, сондай-ақ француз рыцарлық дәстүрінен мол шабыт алған. Бұл рыцарлық романның маңызды үлгісі, ол әдетте өзінің батырлығын сынап көретін ізденіс сапарына шығатын батырды бейнелейді. Дж. Р. Р. Толкин, Саймон Армитаж және тағы басқалардың заманауи ағылшын тіліндегі аудармаларында, сондай-ақ фильмдер мен сахналық қойылымдар арқылы оның танымал болуы жалғасуда. Оқиғада Артюр патшаның дөңгелек үстелінің рыцары болмаған Сэр Гавен, бір жыл мен бір күн ішінде соққыны қайтарамын десе, кез келген адамды өзіне соққы беруге батылдайтын құпия "Жасыл салт аттының" шақыруын қабылдайды. Гавен оны қабылдап, басын шауып тастайды, сол сәтте Жасыл салт атты тұрып, басын қолына алып, Гавенге уақыттың жақындап келе жатқанын еске салады. Өзі берген уәдесін орындау үшін күрескен Гавен, өзінің абыройы мен адалдығын, ол қонақ болған қамалдың мырзасы мен ханымының сынағында көрсетеді, бірақ оның абыройы күмәндік тудырады. Өлең Cotton Nero A. x. атты бір қолжазбада сақталған, сонымен қатар Жемшін, Тазалық және Сабыр атты үш діни жыр да осы қолжазбада кездеседі. Төрт жырдың да бірі Солтүстік-Батыс Мидлендс орта ағылшын тілінің диалектісінде жазылған және олардың барлығын "Жемшін ақыны" немесе "Гавен ақыны" деп аталған бір автор жазған деп саналады.

Қысқаша мазмұны

Камелотта жаңа жыл мерекесінде король Артурдың сарайы сыйлықтар алмасып, той басталуын күтеді, патша қызықты оқиғаларды көруді немесе естуді сұрайды. Айналасына көк түсті ат мінген, көк түсті атпен салған, толығымен жасыл түсті алып адам кіреді. Ол қару-жарақсыз, бір қолымен балта, екіншісімен бұтақша ұстайды. Ол сол жерде ешкіммен күресуден бас тартып, олардың бәрі тым әлсіз деп, достық Рождестволық ойынға келгенін айтады: біреу оны балтамен бір рет соқтырады, егер Жасыл салт атты бір жыл мен бір күннен кейін соққыны қайтара алса. Балта бұл келісімді кім қабыл алса, соған тиесілі болады. Патша Артур басқа жорықшылар батылдық танытпаған кезде, сынақты қабылдауға дайын, бірақ Артурдың жорықшыларының ең кішісі және оның немере інісі сэр Гауэйн, оның орнына құрмет сұрайды. Үлкен адам иіліп, мойнын оның алдына шығарады, ал Гауэйн оны бір соққымен әдепті түрде бастайды. Алайда Жасыл салт атты құлап та, сүрінбей де, оның орнына қолымен қолды созып, оның кесілген басын алып, атына мініп алады. Жасыл салт атты өзінің қанды басын Гвинера патшайымға көрсетеді, ал ол Гауэйнге жыл мен бір күн ішінде Жасыл шіркеуде қайтадан кездесу керектігін еске салады, ал салт атты қашып кетпейді. Гауэйн мен Артур балтаға таңданып, оны трофей ретінде іліп, Гвиневрені барлық мәселеге жеңіл қарауға шақырады. Күн жақындаған сайын сэр Гауэйн Жасыл шіркеуді тауып, өз үлесін сақтап қалуға кетеді. Көптеген оқиғалар мен шайқастар туралы айтылады, бірақ олар сипатталмайды, Гауэйн керемет сарайға тап болғанша, ол сарай иесі мен оның әдемі әйелімен кездеседі, олар осындай атақты қонаққа қуанышты. Сондай-ақ, есімін атамаған, бірақ барша жұрттың үлкен құрметпен қараған, қарт, сұм әйел де бар. Гауэйн оларға Жасыл шіркеудегі жаңа жылдық кездесуі туралы және оның бірнеше күні ғана қалғанын айтады. Лорд күліп, оны екі мильден аз қашықтықтағы шіркеуге апаратын жол бар екенін түсіндіреді және Гауэйнді сол уақытқа дейін қалада демалуға ұсынады. Гауэйн ризашылық білдіріп, келіседі. Қожайыны Гауэйнге бір келісім ұсынады: ол күнде аң аулауға шығады, ол олжасын Гауэйнге береді, бірақ оның күні бойы алған нәрсесін береді; Гауэйн келіседі. Ол кеткеннен кейін, әйелі Гавейннің жатын бөлмесіне келіп, өзін әдепсіз қылады, бірақ оның бар күш-жігеріне қарамастан, ол оған бір ғана сүйіспеншілікпен сүйеді. Қожайыны қайтып келгенде, ол Гавейнге өзі өлтірген бұғыны береді, Гавейн оған оның қайнар көзін ашпай, сүйеді. Келесі күні әйел Гауэйнге қайта оралады, ол қайтадан оның ұсыныстарын сыпайылықпен бұзады, ал сол күні кейіннен екі құшақпен ауланған шошқаны екі құшаққа алмастырады. Ол үшінші күні таңертең тағы бір рет келеді, бірақ оның ұсыныстары қабылданбағаннан кейін ол Гауэйнге естелік ретінде алтын сақина ұсынады. Ол жұмсақ, бірақ табанды түрде бас тартады, бірақ қыз оған ақылға қонымды ақыл-кеңес, жасыл және алтын жібек белбеуін алуға өтініш жасайды. Әйелдің айтуынша, бұл белбеу оған тәндік зиян келтірмейді. Келесі күні өліп қалуы мүмкін деп азғырылған Гауэйн оны қабылдайды және олар үш рет құшақтасады. Гауэйнге күйеуінен сыйлық құпия сақталатынын ант етеді. Сол күні кешке қожайыны түлкімен оралады, оны Гауэйнмен үш құшақпен алмастырады; Гауэйн белбеу туралы айтпайды. Келесі күні Гауэйн белін белбеумен байлайды. Жасыл шіркеудің сыртында - үңгір бар тек топырақ үйіндісі - ол Жасыл салт аттының балтасын қайратып жатқанын табады. Уәде етілгендей, Гауэйн соққы алу үшін жалаңаш мойнын иіледі. Бірінші соққыда Гауэйн сәл сүрініп, Жасыл салт атты оны кемсітеді. Өзінен ұялған Гауэйн екінші соққыдан қашпайды, бірақ Жасыл салт атты соққының толық күшін қайтадан ұстап қалады. Жоғарғы билік Гауэйннің батылын сынап отырғанын айтады. Ашулы Гауэйн оған соққы беруді бұйырады, сондықтан да атты соққы береді, Гауэйннің мойнына кішкене жара жара жаралады және ойын аяқталады. Гауэйн семсерін, қалқанын және қалқанын алады, бірақ Жасыл салт атты күліп, өзін сиқырмен өзгертілген қамал иесі Бертилак де Хоудезерт екенін көрсетеді. Ол бүкіл оқиғаның аты аталмаған "қария ханымның" әзілі екенін түсіндіреді. Ол - Артурдың бауырласы Морган ле Фэй, ол Артурдың салт аттыларын сынап, Гвиневераны өлімге қорқытуға тырысты. Гейвен үшінші соққыдан алған соққысы оның шапанның сыйлығын жасыруға тырысқанынан болды. Гауэйн өзінің арам қылықтары үшін ұялады, бірақ Жасыл салт атты күліп, оны бүкіл елдегі ең кінәратсыз салт атты деп жариялайды. Екі жақ өзара жылы қарым-қатынаста. Гауэйн Кам�...

Ұқсас оқиғалар

Басты ойыны - 8 ғасырдағы орта ағылшындық "Брикриу мейрамы" ертегісі. Бұл оқиға Гауэйнге ұқсас, өйткені Жасыл салт атты сияқты Ку Хулайнның қарсыласы нысананы жарақатсыз кетуге жол берместен бұрын балтамен үш соққы жасады. Бас кесу туралы пікір алмасу 12 ғасырдың аяғында Кардоктың өмірі, Хритен де Тройестің Персевалдың анонимі Бірінші жалғасы, Грааль тарихында жазылған орта француздық әңгімеде де кездеседі. Бұл әңгіменің ерекшелігі - Карадоктың қарсыласы - оның абыройын сынауға келген, жамылған әкесі. Ланселотқа 13 ғасырдың басында Перлесвастың басын кесу сынағы беріледі, онда бір салт атты одан басын кесуді сұрайды, әйтпесе өз басын қатерге тігеді. Ланселот оны бір жылдан кейін сол жерге барып, басын сол қауіпке тігуге келіседі. Ланселот келгенде, қала тұрғындары тойлап, ақыры нағыз ерлік тапқандарын жариялайды, өйткені көптеген басқалар ерлік сыныбынан өтпеді. Ортағасырлық Уэльс тіліндегі "Мабиногидің төрт тармағы" атты әңгімелер жинағының бірінші бөлімінде Пвилл бір жыл бойы Ауннның (Арғы әлем) қожайыны Арунмен орын алмасады. Пвилл өзінің сыртқы келбеті Араунға ұқсап өзгергеніне қарамастан, осы уақыт ішінде Араунның әйелімен жыныстық қатынасқа түспейді, осылайша екі ер адам арасында тұрақты достық орнады. Осы оқиға Гауэйннің Жасыл салт аттының әйеліне қарсы тұруына негіз болуы мүмкін. Осылайша, сэр Гауэйн мен Жасыл салт аттының оқиғасын кельттердің бас кесу ойыны мен азғыру сынақ оқиғаларының элементтерін біріктіретін ертегі ретінде қарастыруға болады. Сонымен қатар, екі оқиғада да сынақ немесе алмасу аяқталғанға дейін бір жыл өтеді. Кейбір ғалымдар бұл түсіндірмемен келіспейді, өйткені Араун Пфелл әйелімен қарым-қатынас жасай алады деген түсінікті қабылдаған сияқты, бұл "жалғандық сынағы" емес, өйткені азғыру сынақтары әдетте лорд пен ледидің ерлікпен айналысуына байланысты, көрінеу Лордтың қалауына қарсы. "Сэр Гевэн және Жасыл салт атты" романынан кейін осыған ұқсас бірнеше әңгімелер жазылды. "Грин-шатыр" (15-17 ғасыр) - бұл бірдей әңгіменің қайта айтылуы. Бұл мақалада оқиғаның сюжеті қарапайымдастырылып, кейбіреулердің аттары өзгертілген. Тағы бір әңгіме, Түрік пен Говин (15 ғасыр), Артурдың сарайына кірген түрікпен басталады және: "Аға ретінде бір буфетті беріп, екіншісін алуға ерік бар ма?" деп сұрайды. Бұл өлеңнің соңында түрік Гауэйнге қарсы ұрыспай, оның басын кесуді сұрайды, ол да солай істейді. Түрік Гауэйнді мақтап, сыйлықтарға бөлейді. Карлайлдың Карласы (17 ғасыр) сондай-ақ Гауэйнге ұқсайды, онда Карл (Черл) лорд сэр Гауэйнді екі семсері ілінген камераға алып барады және Гауэйнге оның басын кесуге немесе өз басын кесуге бұйрық береді. Гауэйн соққыға дайын, бірақ Карл күліп, жараланбай тұрып, көтеріледі. Гауэйн өлеңінен айырмашылығы, қайтарым соққы талап етілмейді немесе берілмейді. Сынақтарды сәтті өту иммунитетті немесе сәттілікті әкеледі. Гауэйннің қожайынның сынағынан өту қабілеті оның аман қалуы үшін өте маңызды, бірақ ол мұны білмейді. Тек қана "инстинктік сыпайылық" арқылы Сэр Гауэйн сынақтан өте алады. Алайда, Гауэйн бұл сынақтардың барлығын Бертилак де Хоутдезерт деген мырза ұйымдастырғанын түсінбейді. Жоғарғы әскердің ерлік заңдарынан басқа, Гауэйн әулетке қатысты тағы бір заңды құрметтеуі керек. Жоғарғы әмірде қыздың тілегенін орындау керек. Гауэйн ханымның белбеуін қабылдауы керек, бірақ ол сонымен бірге қонақүйге берген уәдесін орындауы керек, ол сол күні алған нәрсесін береді. Гауэйн өлтіруден қорқып, белбеуді сақтап қалуды шешеді, осылайша үй иесіне берген уәдесін бұзады, бірақ ханымға құрмет көрсетеді. Жасыл салт аттының шын мәнінде оның қожайыны (Бертилак) екенін білгеннен кейін, ол өз ісін аяқтағанымен, ізгілік таныта алмағанын түсінеді. Бұл сынақ құрмет пен ерлік міндеттерінің арасындағы қайшылықты көрсетеді. Гауэйн уәдесін бұзып, ар-намысын жоғалтып, өз міндетін орындай алмады деп санайды.

Аң аулау және азғыру

Ғалымдар Гауэйндегі үш аңшылық көрініс пен үш сүйіндиргіш көрініс арасындағы параллельдерді жиі атап көрсеткен. Түлкіні қуудың үшінші сүйіндиргіш көрініспен маңызды ұқсастықтары бар екендігіне көпшілік келіседі, онда Гауэйн Бертилақтың әйелінен белбеуді қабылдайды. Гауэйн, түлкі сияқты, өмірі үшін қорқады және Жасыл рыцарьдың балтасынан өлімнен қашудың жолын іздейді. Өзінің теңдесі сияқты, ол да өзін құтқару үшін хитролыққа жүгінеді. Түлкі алғашқы екі жануардан өзгеше, күтпеген тактика қолданады, сондықтан Бертилак оны аңғаруда қиындық көреді. Сол сияқты, Гауэйн үшінші сүйіндиргіш көріністегі әйелдің ықыласын бұрынғы әрекеттерінен гөрі болжаусыз және қарсы тұру қиын деп санайды. Ол әдеттегі сарайлық махаббат қарым-қатынасындағы тартыншақтық тілін, тікелей стильге ауыстырады. Оның киімі, бұрынғы көріністерде қарапайым болса, енді құмарлық пен ашықтыққа толы. Елік және доңызды аңдау көріністерінің арасында айқын байланыс жоқ, бірақ ғалымдар әр жануарды Гауэйннің сүйіндиргіш көріністегі реакциясымен байланыстыруға тырысты. Елік аңдауды алғашқы сүйіндиргіш көрініспен байланыстыруға жасалған әрекеттер бірнеше ұқсастықтарды ашты. Сол кездегі елік аңдау, сүйіндиргіштік сияқты, белгілі бір ережелерге сәйкес жүргізілуі керек еді. Әйелдер жақсы аң аулап, жануардың терісін шешетін күйеулерді жақсы көретін, кейде елік тазаланатын кезде қадағалап отыратын. Елік аңдауды суреттейтін көрініс нақты емес және зорлық-зомбылықсыз, демалыс пен қуаныш атмосферасымен толы. Бірінші сүйіндиргіш көрініс де сондай, ешқандай ашық физикалық жақындасулар мен қауіп жоқ; бүкіл әңгіме әзіл-қалжыңмен суреттеледі. Өлеңде табиғат қатал және бейтарап болып бейнеленеді, адамдардың тәртібі мен сарайлық өмірге үнемі қауіп төндіреді. Табиғат адамзаттың ішкі табиғаты арқылы да, символикалық түрде де оқиғаның маңызды сәттерінде тәртіпті бұзады. Бұл элемент алдымен Жасыл рыцарьдың келгенімен көрінеді, кейін Гауэйн Бертилақтың әйеліне деген табиғи құштарлығымен күресуі керек, және тағы да Гауэйн Бертилаққа берген уәдесін бұзып, жасыл белбеуді сақтап қалады, өмірді ізгіліктен жоғары қояды. Күнәмен дағы белбеу арқылы бейнеленген табиғат – адамның ішінде мәңгілік және оны кемшіліксіз емес ететін (рыцарлық мағынада) негізгі күш. Осы тұрғыдан алғанда, Гауэйн табиғат пен рыцарлық арасындағы кең ауқымды қақтығыстың бір бөлігі болып табылады, адамның тәртібі табиғаттың хаосын жеңуге бағытталған зерттеу. Бірнеше сыншылар кері пікір білдіріп, өлеңді сол кездегі христиандыққа, әсіресе Артурдың сарайындағы христиандық рыцарлыққа жасалған күлдірмелі сын ретінде қарастырады. Христиандық, барлық түркі тектес діндердің іздерін жоюға тырысып, табиғаттағы өмірдің көздерінен және әйелдерден өздігінен айырылып қалды. Жасыл белбеу бесбұрыштың жетіспейтін барлық аспектілерін білдіреді. Артурийлік жоба дөңгелек үстелдің идеалдарының қол жеткізе алмайтындығын мойындамаса, және реализм мен толықтық үшін Жасыл рыцарь ұсынатын түркі тектес құндылықтарды мойындап, қабылдамаса, сәтсіздікке ұшырайды. Гауэйнде бейнеленген рыцарлық – сарай ақсүйектері құраған жүйе. Бұл рыцарлықтың бір бөлігі болып табылатын зорлық-зомбылық, король Артурдың сарайының христиандық екендігімен және алғашқы бас кесу оқиғасы Рождествоны тойлау кезінде орын алуымен қарама-қайшы келеді. Бас кесудің зорлық-зомбылығы рыцарлық және христиандық идеалдарға қайшы келеді, бірақ ол рыцарлықтың бір бөлігі ретінде қарастырылады. Әдептілік және рыцарлық мәселесі Гауэйннің Бертилақтың әйелімен әрекеттесуі кезінде маңызды тақырып болып табылады. Ол оның ықыласын қабылдай алмайды, әйтпесе ар-намысын жоғалтады, бірақ оны толығымен қабылдамаудан қорқады, себебі үй иесін ренжітуі мүмкін. Гауэйн өте шектен шығып кетеді және оның сәтсіздікке ұшыраған жалғыз жері – Бертилактан жасыл белбеуді жасыру.

Ойындар

Гомен (ойын) сөзі Гаваинде 18 рет кездеседі. Оның gome (адам) сөзімен ұқсастығы, ол 21 рет кездеседі, кейбір ғалымдарды адамдар мен ойындар орталық байланыста деп қарастыруға әкелді. Бұл кездегі ойындар лайықтылықтың сынағы ретінде қарастырылды, мысалы, "Рождестволық ойын" кезінде Жасыл салт атты соттың жақсы атына құқығына қарсылық білдірген кезде. Поэма екі ойынның айналасында жүреді: бас кесу мен ұтыстар алмасу. Алғашында бұл екеуінің арасында ешқандай байланыс жоқ сияқты. Алайда, бірінші ойынның жеңімпазы екінші ойынның жеңімпазы болады. Екі ойынның элементтері басқа да әңгімелерде кездеседі; алайда, нәтижелердің байланысы Гауэйнге ғана тән.

Уақыт пен мезгіл

Ғалымдар Гавайн поэмасындағы уақыт, күндер, маусымдар мен циклдарды олардың символдық мәніне байланысты жиі талқылайды. Оқиға Жаңа жыл қарсаңында болған басы кесілумен басталып, бір жыл өткен соң келесі Жаңа жыл күні аяқталады. Гауэйн Камелоттан Барлық Әулиелер күні шығып, Рождество қарсаңында Бертилак сарайына жетеді. Жасыл рыцарь Гауэйнге "бір жыл мен бір күн" ішінде Жасыл капеллада кездесуге айтады, яғни келесі Жаңа жыл күні. Кейбір ғалымдар жылдық циклдарды, олардың әрқайсысы қыста басталып, аяқталуын, ақынның әлемдегі барлық жақсылық пен құнды нәрселердің қажетті түрде құлдырауын бейнелеу әрекеті деп түсіндіреді. Бұл ойды Троя бейнесі күшейтеді – бір кезде жеңіссіз деп есептелген қуатты мемлекет, Энеида бойынша, мақтан мен білімсіздіктен гректерге жеңіліп қалды. Троямен байланыс поэмада Трояның құлауының екі дерлік бірдей сипаттамасының болуынан көрінеді. Поэманың бірінші жолы: «Трояда қоршау мен шабуыл тоқтағаннан бері» және соңғы тармақтың жолы (боб пен дөңгелектен бұрын): «Трояда қоршау мен шабуыл тоқтағаннан кейін» делінген.

Жасыл салт атты

Ғалымдар поэма ашылғалы бері Жасыл рыцарьдың символикасын түсінуге тырысып келеді. Британдық ортағасырлық зерттеуші К. С. Льюис бұл кейіпкердің "әдебиеттегі кез келген образ сияқты керемет және нақты" екенін айтса, ал Дж. Р. Р. Толкин оны Сэр Гауэйндегі "ең түсініксіз кейіпкер" деп атады. Артурий әдебиетіндегі оның негізгі міндеті – рыцарьдарды бағалаушы және сынаушы, сондықтан ол бірден қорқынышты, мейірімді және жұмбақ. Ғалымдар оны ағылшын дәстүріндегі жасыл Джек сияқты басқа мифтік кейіпкерлермен және Аль-Хидрмен байланыстыруға әрекеттенді, бірақ нақты байланыс әлі орнатылмады. Ол – романтикалық және басқа ортағасырлық әңгімелердегі екі дәстүрлі бейнесінің үйлесімі: "әдеби жасыл адам" және "әдеби жабайы адам". Жасыл рыцарь Гауэйнге ар-ұяқ пен діни қағидалардың биіктігіне көтерілуге шақырады. Оның аты – Жасыл рыцарь, табиғатқа қарама-қарсы екенін көрсетеді: жасыл түс табиғат күштерін білдіреді, ал "рыцарь" сөзі оны қоғам мен өркениетпен байланыстырады. Жасыл рыцарь адамның алғашқы және өркениетсіз жағын бейнелейтінмен, ол сонымен қатар табиғатқа да қарсы тұрады.

Жасыл түсті

Жасыл түстің алуан түрлі, тіпті қайшылы интерпретацияларын ескере отырып, оның поэмадағы нақты мағынасы әлі де күмәнді болып қалады. Ағылшын фольклоры мен әдебиетінде жасыл түс дәстүрлі түрде табиғатты және оның байланысты атрибуттарын: құнарлылық пен жаңаруды бейнелеу үшін қолданылған. Орта ғасырлардағы әңгімелерде ол махаббат пен адамның қарапайым құштарлықтарына сілтеме жасау үшін де пайдаланылған. Ерте ағылшын фольклорындағы әулиелер мен рухтармен байланысы болғандықтан, жасыл түс сонымен қатар сиқыршылықты, шайтандық пен жамандықты білдірген. Ол шіру мен залалды да көрсете алады. Алтынмен үйлескенде, мысалы, Жасыл рыцарь мен белдіріде, жасыл түс жастың өтіп бара жатқанын символдайтын. Келт мифологиясында жасыл түс бақытсыздық пен өліммен байланысты болғандықтан, киімде оны киюден сақтанған. Элис Бьюкененнің пікірінше, ақынның ирланд сөзі "glas"-ты дұрыс аудармағаны немесе түсінбегені салдарынан жасыл түс қате түрде Жасыл рыцарьға жатқызылуы мүмкін, себебі "glas" сөзі сұр немесе жасыл деген мағынаны білдіреді. "Glas" әртүрлі түстерді білдіру үшін қолданылған: ашық көк, сұр және теңіз бен шөптің жасыл түстері. "Куройдың өлімі" (Брикриу тойынан ирланд әңгімелерінің бірі) Курой Бертилактың орнына келеді және көбінесе "сұр плащты адам" деп аталады, бұл Уэльстің Бренн Ллвид немесе Гвинн ап Нуддқа сәйкес келеді. "Куройдың өлімінде" сұр түс үшін әдетте "lachtna" немесе "odar" сөздері қолданылса да, олар сүттей ақ және көлеңкелі деген мағына береді, ал кейінірек жасыл рыцарь бейнеленген туындыларда "glas" сөзі қолданылады және осыдан түсініспеушілік тууы мүмкін.

Қалқа

Сер Гевэн мен Жасыл салт аттыдағы белбеудің символикалық мәні әртүрлі тұрғыдан түсіндірілді. Түсіндірулер жыныстықтан руханиға дейін кең ауқымды. Белбеуді "жеңіс белгісі" деп қарастыратындар, оның жыныстық мағынасын айтады. Бір топ адам үшін Жасыл салт атты – өлімді жеңген Мәсіх, ал Гауэйн – Мәсіхке адал болуға тырысып, оңай жолды таңдайтын әрбір христиан. Сэр Гауэйн үшін ең оңай таңдау – Гауэйннің ең көп қалағанын сыйлайтын белбеу. Алайда, Құдайға сенім білдіру дегеніміз – адамның ең қалағанының Құдайдың жоспарымен әрқашан сәйкес келе бермейтінін қабылдау. Сондықтан, белбеуді екіұшты жағдай ретінде емес, Гауэйнді көптеген жағынан сынап бағалайтын күрделі, көп қырлы символ ретінде қарастыру орынды. Гауэйн Бертилактың әйелінің жыныстық әрекеттеріне қарсы тұра білсе де, белбеудің тартымдылығына қарсы тұра алмайды. Гауэйн рыцарлық заңдармен басшылыққа жүреді, олардың кейде бір-бірімен қайшы келетіні байқалады. Сэр Гауэйннің оқиғасында Гауэйн, бір жағынан, әйелдің тілегін орындау (белбеуді қабылдау), екінші жағынан, берген уәдесін сақтау (үй иесі болмағанда оған сыйлық берілген нәрсені қайтару) арасында тартысқа түседі.

Бесбұрышты

Бұл өлеңде ағылшын тілінде «пентагон» сөзі алғаш рет қолданылған. Гавейн әдебиетінде Гавейннің қалқанында осындай символдың жалғыз бейнесі осы поэмада кездеседі. Ақын бесбұрыштың мәнін сипаттауға барлығы 46 жол арнайды; поэмадағы ешбір символ осы деңгейде назар аудармайды немесе осылай егжей-тегжейлі сипатталмайды. Поэма бесбұрышты адалдықтың және шексіз түйіннің символы ретінде көрсетеді. 640-654 жолдар аралығында бесбұрыштың бес нүктесі Гавейнге бес түрлі жағынан тікелей қатысты: бес сезім, оның бес саусағы, Мәсіхтің бес жарасындағы сенімі, Мәриямның бес қуанышы (оның бейнесі қалқанның ішкі жағында бейнеленген) және соңында – достық, бауырластық, тазалық, әдептілік және қайырымдылық (Гавейннің басқалармен қарым-қатынасындағы қасиеттері). 625-ші жолда ол «Соломон қойған белгі» (syngne þat salamon set) деп сипатталған. Б.з.д. 10 ғасырында Израильдің үшінші патшасы Сүлейменнің сақинасында бас періште Михаилдан алған пентаграмма белгісі болған деседі. Осы сақинадағы пентаграмма Сүлейменге шайтандар үстінен билік етуге күш бергені айтылады. Осыған байланысты, кейбір ғалымдар Гавейннің бесбұрышын сиқырлы дәстүрлермен байланыстырады. Германияда бұл символ «Друденфусс» (дағдысыз рухтың аяғы) деп аталған және оны үй заттарына зұлым күштерді сырт ұстау үшін қойған. Бұл символ сонымен қатар, оқылып немесе қаруға жазылғанда сиқырлы күштерді шақыратын сиқырлы дұғалармен де байланысты болған. Дегенмен, сиқырлы пентаграмманы Гавейннің бесбұрышымен байланыстыратын нақты дәлелдер аз. Гавейннің бесбұрышы сонымен қатар «физикалық жағынан шексіз заттардың уақытша шексіздікті білдіретін құбылысын» да символдайды. Көптеген ақындар шексіздікті немесе шексіздікті көрсету үшін шеңбер символын қолданады, бірақ Гавейннің ақыны күрделірек нәрсені пайдалануға баса назар аударды. Орта ғасырлық сандар теориясында бес саны «дөңгелек сан» деп есептеледі, себебі ол «өзінің күштеріне көтерілгенде соңғы цифрында қайталанады». Бұдан әрі, ол геометриялық түрде көбейеді; яғни, әр бесбұрыштың ішінде кішірек бесбұрыш болады, ол бесбұрыштың ішіне орналасуға мүмкіндік береді және бұл «үдеріс кішірейе түскен бесбұрыштармен мәңгілікке қайталана беруі мүмкін». Осылайша, орта ғасырлық сандық символизмде бұзылмайтындықты білдіретін бес санын қайта жаңғырту арқылы Гавейннің бесбұрышы оның мәңгілік бұзылмайтындығын көрсетеді.

Қыздың сақинасы

Гауэйннің Ледидің сақинасын қабылдамауы оқиғаның қалған бөлігіне зор маңызға ие. Қазіргі заманғы студенттер оның ұсынған ең маңызды нәрсесі ретінде белбеуге көбірек назар бөлгенімен, Гауэйн заманындағы оқырмандар сақинаның ұсынылысының мәнін сезінген болар еді, себебі олар сақиналардың, әсіресе ішіндегі асыл тастардың, талисмандық қасиеттері бар деп сенген. Бұл әсіресе Ледидің сақинасына қатысты, ғалымдар оның рубин немесе карбункул болғанын айтады, Гауэйн ақыны оны «жарық күн» (отты күн) деп сипаттағанда осыны көрсетеді. Бұл қызыл түс патшалыққа, құдайлыққа және Мәсіхтің құрбандығына байланысты, Дөңгелек үстелдің рыцарі Гауэйн осыларға ұмтылған, бірақ бұл түс сондай-ақ азғыру мен ашкөздіктің жаман қасиеттерін де білдіруі мүмкін. Артур романдарының маңызды бөлігі сақиналардың сиқырлы күші болғандықтан, осы ерекше сақина да киген адамды зияннан сақтайды деп сенген болар, дәл сол сияқты Леди белбеудің де сондай қасиеті бар десті.

Сандар

Ақын өлеңге симметрия мен мағына беру үшін сандық символизмді ерекше атап көрсетеді. Мысалы, Гауэйн мен Бертилақтың әйелі арасында үш рет сүйісқандық болады; Гауэйн оны үш бөлек күні азғыруға тырысады; Бертилак үш рет аң аулайды, ал Жасыл рыцарь Гауэйнге үш рет балғасын соғады. Екі саны да қайта-қайта пайда болады, мысалы, екі бас кесу көрінісі, екі мойындау және екі қамал. Ақын айтуынша, бесбұрыштың бес бұрышы Гауэйннің қасиеттерін көрсетеді, өйткені ол «бес және бес есе көпте» адал. Ақын Гауэйннің ізгіліктерінің жолдарын тізімдейді: оның бес сезімі де кінәсіз; оның бес саусағы оны ешқашан қолтаңдамайды, және ол Мәсіхтің бес жарасын, сондай-ақ Құдай ананың бес қуанышын әрдайым есінде сақтайды. Бесінші бес – өзінің Гауэйн, ол рыцарлық кодекстің бес моральдық қасиетін бейнелейді: «достық, жомарттық, тазалық, әдептілік және құлшыныс». Ақын айтқандай, осы қасиеттердің барлығы бесбұрыштың шексіз түйінінде жатыр, ол мәңгі байланысты және ешқашан үзілмейді. Символ мен сенім арасындағы осы тығыз байланыс, әсіресе Гауэйннің ізденісіндегі қалқанның физикалық рөлінде, терең аллегориялық түсіндіруге мүмкіндік береді. Осылайша, ақын Гауэйнды сандық символизм арқылы рыцарлықтың кемелдігінің символы етеді. Гауэйн Бертилакпен келісімге келеді, бұл оның үшінші қиындыққа әкеледі: «Орманда не ұтсам, кешке саған беремін, ал сен тапқандарыңды маған ұсынуың керек». «Дене сыйлығымен»

Жаралар

Әңгіменің шыңында Гейвеннің мойны Жасыл рыцарьдың балтасымен сырттай жарақаттанады. Орта ғасырларда дене мен жан тығыз байланысты деп есептелгендіктен, жаралар ішкі күнәның сыртқы белгісі саналған. Атап айтқанда, мойын – ерік-жігерге байланысты жаның бір бөлігі деп саналды, ол ақыл-ойың (бас) мен батылдығың (жүрек) арасын байланыстырады. Гейвеннің күнәсі – ақыл мен батылдықты бөліп, өз еркімен әрекет етуінен туындады. Әйелдің белбеуін қабылдап, ол өлімнен адал емес жолмен қашу үшін ақылды қолданып, батыл болмайды. Сондықтан Гейвеннің жарасы – ішкі жараның сыртқы көрінісі. Жасыл рыцарьдің сынақтары Гейвенге оның бойындағы әлсіздікті көрсетеді: өз еркін жеке пайда үшін мақтанышпен пайдалануға құштарлық, Құдайға мойынсұнудың орнына. Жасыл рыцарь Камелоттың ең батыл рыцарімен күресіп, Камелоттың және барлық адамзаттың мақтаншылдығының моральдық кемшілігін ашады. Дегенмен, жараланған жандар мен денелерді емдейтін Мәсіхтің жаралары туралы поэмада айтылады, құлаған адамдар арасында осы мақтаншылдық пен "мойынсұнбаушылық" күнәсінің жазылуына үміт артылады.

Гауэйн ортағасырлық романс ретінде

Көптеген сыншылар Сер Гевэн мен Жасыл салт атты туынды романс ретінде қарастыру қажет деп санайды. Ортағасырлық романстар әдетте батырлық, қаһармандық рыцарьдың таңғажайып оқиғаларын баяндайды, ол көбінесе аса күшті қабілеттерімен, рыцарлық ар-ұятының қатаң кодексіне бағынып, ізденіс сапарына шығып, монстрларды жеңіп, осылайша әйелдің құрметін жеңіп алады. Осылайша, ортағасырлық романстар махаббат пен сезімге емес (қазіргі кезде "романс" термині білдіретіндей), ең алдымен оқиғаларға назар аударады. Ортағасырлық ғалым Алан Маркман айтқандай, Гауэйннің міндеті – "романс кейіпкерінің адамзат нәсілінің қорғаушысы болу және ерекше және қатал сынақтарға бағынып, жақсы немесе жаман әрекеттерге адамның қабілетін көрсету". Көптеген ғалымдар осы поэманы ортағасырлық романс ретінде қарастырып, оны ағылшын "Жартер" орденінің рыцарлық және сарайлық махаббат заңдарының өзара байланысы деп санайды. Поэманың соңында орденнің ұранының сәл өзгертілген нұсқасы – "Qui mal y pense, honi soit" немесе "Жаман ойлаған ұятқа қалады" қосылған, ол басқа қолмен жазылған. Кейбір сыншылар Гауэйннің өзінің белбеуін таққан әріптестерін Гартер орденінің пайда болуымен байланысты деп сипаттайды. Алайда, "Жасыл рыцарь" атты параллель туындыда лента ақ, жасыл емес, және ол Бат рыцарларының жағасының шығу тегі деп есептеледі, Гартер орденінің емес. Дегенмен, орденмен байланыс болуы мүмкін емес деуге болмайды.

Христиандық түсіндірмелері

Бұл өлеңнің көптеген жағынан терең христиандық сипаты бар, онда Адам мен Хауаның құлауы мен Иса Мәсіхке жиі сілтеме жасалады. Ғалымдар поэманың христиандық элементтерінің тереңдігін зерттеп, оны жазылған заманның контекстінде қарастырып, поэманың қайсыбір бөлігі христиандық элементті білдіретіні және қайсыбірі білдірмейтіні туралы әртүрлі пікірлер айтты. Мысалы, кейбір сыншылар сэр Гауэйнды Гауэйн қолжазбасындағы басқа үш өлеңмен салыстырады. Олардың әрқайсысының негізгі тақырыбы христиандық болып табылады, сондықтан ғалымдар Гауэйнды олармен ұқсас қарастырады. Мысалы, оны "Тазалық" (немесе "Күңділік") өлеңімен салыстыратын болсақ, оны өркениеттің апаттық құлдырауы туралы әңгіме ретінде көреді, Гауэйн жағдайында – Камелоттың құлдырауы. Осы түсіндірме бойынша, сэр Гауэйн Нұх пайғамбар сияқты, қоғамынан оқшауланып, Жасыл рыцарь (Құдайдың өкілі саналады) Камелоттың болашақ апаттары туралы ескертеді. Гауэйн сынақтан сәтті өтіп, лайықты деп танылғандықтан, Камелоттың қалған бөлігіне тиетін апаттан құтылады. Алайда, король Артур мен оның рыцарлары Гауэйннің тәжірибесін дұрыс түсінбей, өздері де белбеу тағады. "Тазалық" өлеңінде де құтқарылған адамдар қоғамды алдағы құлдырау туралы ескерте алмайды. Жасыл рыцарь кейіпкері әдетте "Сэр Гауэйн және Жасыл рыцарь" өлеңінде Мәсіхтің бейнесі ретінде қарастырылмайды, бірақ сыншылар арасында осы екеуінің арасындағы параллельді мойындайтындар бар. Ортағасырлық әдебиет маманы Лоренс Бессерман былай түсіндіреді: "Жасыл рыцарь – Мәсіхтің бейнелі өкілі емес. Бірақ Мәсіхтің құдайлық және адамдық табиғаты туралы идея ортағасырлық тұжырымдамалық шеңберді қамтамасыз етеді, бұл ақынның Жасыл рыцарьдың табиғи және адамдық қасиеттері мен іс-әрекеттері туралы терең және күлкілі баяндамасын қолдайды". Осы екіжақтылық Гауэйн ақынының заманындағы христиандық ілімдер мен Мәсіх туралы көзқарастардың маңыздылығын көрсетеді. Бессерман болжайды: "Осы соңғы сөздерімен ақын біздің назарымызды дөңгелек белбеуден (Гауэйннің "жалғандық/даңқ" екі мағынасын беретін) тікенді тәжге (Мәсіхтің қорлануынан жеңіске дейінгі екі мағынасын беретін) қайтарады". Тағы бір түсіндірме бойынша, бұл шығарманы ізгіліктің кемелдігі тұрғысынан қарастыруға болады, онда бесбұрыш байланысты ізгіліктердің моральдық кемелдігін білдіреді, Жасыл рыцарь – Мәсіхтің кемелді қайраткерлігін көрсетеді, ал Гауэйн өлім қаупі төнгенде қорқып, қайраткерлікте сәл кемшілік танытады. Сондай-ақ, Гауэйннің сынағы Адам атаның Едем бағында бастан өткерген сынағымен салыстырылады. Адам Хауаға бойын бергендей, Гауэйн де Бертилактың әйеліне бойын беріп, белбеуді қабылдайды. Ойналған түрлі ойындар мен бастан өткерген қиындықтар арқылы Гауэйн христиандық әлемде өз орнын табады.

Феминисттік түсініктер

Феминисттік әдебиет сыншылары поэмада әйелдердің ерлерге жоғары билікке ие болуын көрсетеді. Мысалы, Морган ле Фей мен Бертилақтың әйелі – поэманың ең күшті тұлғалары, әсіресе Морган, ол осы ойынды Жасыл Шарты соқпақтап бастайды. Белбеу және Гауэйннің жарасы әйелдік күштің символы ретінде қарастырылуы мүмкін, олардың әрқайсысы Гауэйннің еркектігін кемсітеді. Гауэйннің әйелдерге деген жек көрушілік пассажы, онда ол барлық қиындықтарын әйелдерге жүктейді және әйелдердің қулығына жем болған көптеген еркектерді тізімдейді, поэмадағы әйелдердің жоғары билігі туралы феминистік көзқарасты одан әрі нығайтады. Алайда, басқалар поэма көбінесе адамдардың пікірлеріне, іс-әрекеттеріне және қабілеттеріне назар аударады деп санайды. Мысалы, беткей қарағанда, Бертилақтың әйелі күшті басты кейіпкер болып көрінеді. Ер адамның рөлін қабылдап, ол, әсіресе жатын бөлмесінде, өзіне сенімді тұлға болып көрінеді. Бірақ бұл толыққанды шындық емес. Леди еркін және шығарша болғанымен, оқиғаның негізгі назарында Гауэйннің сезімдері мен эмоциялары тұрады, және Гауэйн ең көп пайда немесе зиян көруі мүмкін. Леди, айтуға болатын болса, "бірінші қадамды" жасады, бірақ осы іс-әрекеттердің нәтижесіне Гауэйн шешім береді. Сондықтан ол жағдайды және тіпті қарым-қатынасты басқарады. Жатын бөлмесіндегі көріністе Ледидің жағымсыз және жағымды іс-әрекеттерінің бәрі оның құштарлығынан туындайды. Поэма сол кездегі екі мәдениеттің саяси ландшафтына қатысты көптеген пікірталас тудырды. Кейбіреулер Бертилақтың Уэльс-Англия шекарасында кездесетін гибридтік англо-уэльстік мәдениеттің мысалы деп санайды. Сондықтан олар поэманы мәдениеттердің жаңа ережелері мен дәстүрлерін құру үшін күшті мәдениеттерді бір-біріне қарсы қоятын гибридтік мәдениеттің көрінісі ретінде қарастырады. Алайда, басқа ғалымдар тарихи тұрғыдан алғанда, 14 ғасырға дейін көптеген уэльстік қанаты төгілгенін, бұл Ингем ұсынған достық гибридтен мүлдем өзге жағдайды тудырғанын айтады. Бұл пікірді одан әрі қолдау үшін, поэма "біз бен олар" сценарийін құрады деп ұсынылады, онда білімді, өркениетті ағылшындар Бертилақ және Гауэйн кездесетін басқа да құбыжықтарға мекен болатын, өркениетсіз шекаралық аймақтарға қарсы қойылады.

Гавейннің сапары

Бірнеше ғалымдар Гауэйннің Жасыл шіркеуге сапарының нақты әлемдегі сәйкестігін табуға тырысты. Мысалы, Англси аралдары поэмада еске алынады. Бүгінде олар Уэльс жағалауындағы бір арал ретінде сақталған. 700-ші тармақта Гауэйн қасиетті Хеде (Киелі Бас) арқылы өтеді деп айтылады, көптеген ғалымдар бұл Холивелл немесе Пулфордтағы Пултон цистерциандық аббаттығы деп санайды. Холивелл қасиетті Винифредтің басы кесілуімен байланысты. Әңгіме бойынша, Винифред жергілікті билеушінің жыныстық қатынасқа түсуден бас тартқаннан кейін басы кесілген бойжеткен еді. Оның туысы, тағы бір қасиетті адам, оның басын орнына қойып, жарасын жазып, тек ақ із қалдырды. Бұл оқиға мен Гауэйннің тағдыры арасындағы параллельдер осы аймақты сапарға ықтимал нұсқаға айналдырады. Гауэйннің жолы тікелей Жемшөп ақынының диалект аймағының ортасына жетеді, онда Хоудезерттегі қамал мен Жасыл шіркеудің орналасқан жеріне үміткерлер бар. Хоудезерт Солтүстік-Батыс Мидлендтегі Свитамли аймағында деп есептеледі, себебі ол жазушының диалект аймағында орналасқан және поэмада сипатталған жер бедеріне сәйкес келеді. Бұл аймақта 14 ғасырда Бертилак аулаған барлық жануарлардың (бұғы, қабан, түлкі) болғандығы да мәлім. Жасыл шіркеу Луд шіркеуінде немесе Уэтон Милде деп саналады, өйткені бұл жерлер автордың берген сипаттамаларына ең жақын. Ральф Эллиотт шіркеуді Свитамли паркіндегі ескі үйден екі миль қашықтықта, Брем аңғарының (үндеріндегі аңғардың түбінде) төбесінде, сол жақтағы жерде, үлкен жарықта (ескі үңгір немесе ескі жартастың жарығы) орналасқан деп көрсеткен. Көптеген адамдар осы экспедицияны қайталауға тырысты, ал Майкл В. Твуми сияқтылар «Гауэйнмен саяхат» атты Гауэйннің сапары туралы виртуалды тур жасады, онда поэмада аталған жерлердің және нақты көріністердің суреттері бар.

Гомоэротикалық түсіндірулер

Квир ғалымы Ричард Зейковицтің пікірінше, Жасыл рыцарь ортағасырлық әлемдегі гомосоциалдық достыққа қауіп төндіреді. Зейковиц поэманың баяндаушысы рыцарьдың сұлулығына тәнті болып, оны поэтикалық формада гомоэротизациялағандай көрінеді деп санайды. Жасыл рыцарьдың тартымдылығы Артур патшалығының гомосоциалдық ережелеріне қайшы келіп, олардың өмір салтына қауіп тудырады. Зейковиц Гауэйннің Бертилакты да, баяндаушының Жасыл рыцарды тапқандай тартымды санағанын айтады. Алайда, Бертилак гомосоциалдық кодексті сақтайды және Гауэйнмен достық қарым-қатынас орнатады. Гауэйннің Бертилакты бірнеше сахнада құшақтап, сүюі гомосексуалдық емес, гомосоциалдық көрініс болып табылады. Сол кездегі адамдар жиі құшақтасып, сүйіскен, бұл рыцарлық кодекс бойынша қалыпты жағдай еді. Дегенмен, Зейковиц Жасыл рыцарь еркектер арасындағы гомосоциалдық пен гомосексуалдық арасындағы шекараны бұлайды дейді, ал әйелдер арасындағы гомосоциалдық пен гомосексуалдық туралы бұрынғы көркем бейнелер туралы білім күмәнді, бұл ортағасырлық авторлардың оларды ажыратудағы қиындықтарын көрсетеді. Квир ғалымы Кэролин Диншоу поэма Ричард II-нің еркекке құмар болғаны туралы айыптауларға жауап ретінде жазылған болуы мүмкін деп жоспарлайды, гетеросексуалдық христиандық норма екенін қайта орнатуға бағытталған. Поэма жазылған шақта, Католик шіркеуі еркектер арасындағы сүйісу туралы алаңдаушылық білдіре бастады. Көптеген дін қызметкерлері еркектер арасындағы мықты сенім мен достық пен гомосексуалдық арасындағы айырмашылықты көрсетуге тырысты. Диншоу Жемшін ақынының гомосексуалдық құштарлыққа бірден таңданып, бірден жиренуі мүмкін екенін айтады. Диншоудың пікірінше, оның басқа "Тазалық" поэмасында бірнеше ауыр күнәлерді атап көрсетеді, бірақ оларды егжей-тегжейлі сипаттап, ұзақ үзінділерге бөледі, және ол бұл "үрейленуді" Гауэйннің Жасыл рыцарды сипаттағанда да көреді. Бұдан өзге, Диншоу Гауэйннің әйелге ұқсас кейіпкер ретінде қарастырылуы мүмкін екенін ұсынады. Оның ойынша, ол Бертилактың әйелінің шақыруларында, сондай-ақ Бертилакпен кездесулерінде әйел рөлін ойнайды, ер адамды сүйгенде әйелдің іс-әрекеттерін қайталайды. Алайда, поэмада гомосексуалдық элементтер болғанымен, олар ақынның гетеросексуалдықты Гауэйн әлемінің қалыпты өмір салты ретінде бекіту үшін қолданылады. Поэма Леди мен Гауэйн арасындағы сүйісуді жыныстық жақындыққа алып келуге мүмкіндік ретінде бейнелейді, ал Гауэйн мен Бертилак арасындағы сүйісу ортағасырлық оқырман үшін "түсініксіз" болып көрінеді. Яғни, ақын еркек пен әйел арасындағы сүйісуді жыныстық қатынасқа бастай алатын мүмкіндік ретінде суреттейді, ал гетеросексуалдық әлемде еркек пен еркек арасындағы сүйісуде мұндай мүмкіндік болмайды. Мадденнің поэманың орта ағылшын тіліндегі ғылыми басылымын 1898 жылы алғашқы қазіргі ағылшын тіліндегі аудармасы ілесіп келді – әдебиеттанушы Джесси Уэстонның прозалық нұсқасы. Соңғы жұмыстың көптеген басылымдары, алғаш рет 1975 жылы, оның қайтысынан кейін жарық көрді, мұқабасында автор емес, аудармашы ретінде Толкиен көрсетілген. Қазіргі ағылшын тіліне көптеген аудармалар бар. Белгілі аудармашылар: Джесси Уэстон, оның 1898 жылғы прозалық аудармасы мен 1907 жылғы поэтикалық аудармасы түпнұсқаға қатысты көптеген еркіндіктерді алды; Теодор Бэнкс, оның 1929 жылғы аудармасы тілді қазіргі заманғы қолданысқа бейімдегені үшін мақталады; және Мари Борофф, оның еліктеу аудармасы алғаш рет 1967 жылы жарық көрді және 1968 жылы "академиялық канонға енді", Norton Anthology of English Literature екінші басылымында. 2010 жылы оның (сәл өңделген) аудармасы Лора Хауестің алғы сөзімен Norton Critical Edition болып жарияланды. 2007 жылы Гауэйн ақынының тұрғылықты жері деп саналатын жерге жақын өскен Саймон Армитаж аудармасын жариялады, ол АҚШ пен Ұлыбританияда назар аударды және АҚШ-та Norton баспасында жарық көрді. 2021 жылы автор Джон Реппион мен суретші М. Д. Пенман Лидс өнер университетімен бірлесіп, сэр Гауэйн мен Жасыл рыцарьдың графикалық романын шығарды. Келесі жылы Алан Мурдың кіріспесі бар кітаптың кеңейтілген люкс-жабдықты басылымы жарық көрді.

Кино және теледидар

Поэма үш рет фильмге бейімделді, екі рет жазушы-режиссер Стивен Уикс: алғаш рет 1973 жылы «Гауэйн және Жасыл рыцарь» фильмі түсірілді, ал 1984 жылы тағы да «Батырдың қылышы: сер Гауэйн және Жасыл рыцарь туралы аңыз» фильмі шықты, онда Майлз О’Кифф Гауэйн рөлін, ал Шон Коннери Жасыл рыцарь рөлін сомдады. Екі фильм де поэманың сюжетінен ауытқуы үшін сынға ұшырады. Сонымен қатар, Бертилак пен Жасыл рыцарь ешқашан байланыстырылмаған. 2021 жылдың 30 шілдесінде америкалық режиссер Дэвид Лоуэридің A24 компаниясы үшін түсірген «Жасыл рыцарь» фильмінде Дев Патель Гауэйн рөлін, ал Ральф Инесон Жасыл рыцарь рөлін ойнады, бірақ бұл фильм түпнұсқа оқиғадан елеулі түрде өзгеше. Кем дегенде екі теледидарлық бейімделуі бар: 1991 жылғы «Гауэйн және Жасыл рыцарь» және 2002 жылғы анимациялық «Сер Гауэйн және Жасыл рыцарь». BBC Симон Армитаж ұсынған деректі фильмді көрсетті, онда поэмада бейнеленген саяхат, поэмада көрсетілген жерлер деп саналатын нақты орындарда іздестірілді. «Adventure Time» мультсериалының «Семнадцать» атты эпизодында поэманың жартылай бейімделуі пайда болды, онда басты кейіпкер Финн Жасыл рыцарьдың басын кескеннен кейін түпнұсқа оқиғадан алшақтап кетеді.

Театр

Тайнсайд театры компаниясы 1971 жылы Рождествода Ньюкасл университетінің театрында Сэр Гавен мен Жасыл рыцарь атты пьесаның сахналық нұсқасын қойды. Оны Майкл Богданов режиссерлік етті және Брайан Стоунның аудармасы негізінде сахнаға бейімдеді. Музыка мен ән мәтінін Иван Уильямс жазды, ортағасырлық әндерді, мысалы, Боарс Хед Каролын шабыт көзі етіп, сондай-ақ Нортумбриялық сыбызғылар, флейталар және бходран сияқты халық аспаптарын қолданып, "қатаң" атмосфера жасады. Стоун Богдановты Кухулин және Бас кесу ойынына сілтеді, бұл тізбе Греносид қылыш биінде кездеседі. Богданов көптеген қылыш билерінде бесбұрыш тақырыбын байқады, сондықтан Гавен Жасыл шіркеуге аттану үшін тұрғанда, алаңдап жатқанда ұзақ қылыш биін қосты. Бишілер оның ұйықтаған басын қылыштарымен бесбұрыш түйінімен орады. Аң аулау мен құдалау сахналарының арасындағы байланыс, әрекетті аң аурудан жатын бөлмеге және кері қайтару арқылы жүзеге асырылды, ал екеуінің де орны сахнада сақталды. 1992 жылы Саймон Корбл The Midsommer Actors' Company үшін ортағасырлық әндер мен музыкамен жаңадан бейімдеді. 1992 жылдың жазында Thurstaston Common және Beeston Castle-де, ал 1995 жылдың тамызында Бримхэм Рокста, Солтүстік Йоркширде көшпенді қойылымдар ретінде көрсетілді. Кейін Корбл 2014 жылдың ақпан айында Оксфордтағы О'Райли театрында жабық ғимаратта қойылған, мазмұны жаңартылған нұсқасын жазды.

Опера

Сэр Гавен және Жасыл рыцарь алғаш рет 1978 жылы композитор Ричард Блэкфордтың Оксфордширдегі Блевбери ауылының тапсырысымен опера ретінде жазылды. Операның либреттосын балалар романдарының авторы Джон Эмлин Эдвардс бейімдеу үшін жазған. "Алты көріністегі опера" кейіннен 1979 жылдың наурыз және маусым айлары аралығында Decca компаниясымен жазылып, 1979 жылдың қарашасында Argo лейблімен шығарылды. "Сэр Гавен және Жасыл рыцарь" Гаррисон Бертуистлдің "Гауэйн" операсына бейімделді, ол алғаш рет 1991 жылы қойылды. Бертуистлдің операсы поэманың күрделілігін сақтап, оны лирикалық, музыкалық формаға аударғаны үшін жоғары бағаланды. Тағы бір опералық бейімдеу – Линн Плоуманның 2002 жылы алғаш рет орындалған "Гвинет және Жасыл рыцарь" операсы. Бұл операда Сэр Гавен фон ретінде пайдаланылады, бірақ оқиға Гавеннің әйел шәкірті Гвинетке шоғырланады, ол рыцарь болуға тырысады. Плоуманның нұсқасы оның түсініктілігі үшін мақталып, отбасылық аудитория мен кішкентай балаларға арналғаны үшін жоғары бағаланды, бірақ заманауи тілдің қолданылуы және кейде уағызды сипаты үшін сынға ілінді.