Кіріспе

Артурий аңызындағы үстел. Дөңгелек үстел (y Ford Gron; ; ; Mensa Rotunda) – Артурий аңызындағы Артур патшаның әйгілі үстелі, оның айналасында ол және оның рыцарьлары жиналады. Аты айтқандай, оның басы жоқ, яғни онда отырғандардың барлығы тең дәрежеде, дәстүрлі тікбұрышты үстелдерден өзгеше, онда қатысушылар шен бойынша орналасады. Үстелді алғаш рет 1155 жылы Уэйс сипаттаған, ол Артурдың кереметті серіктерінің бұрынғы бейнелеулеріне сүйенген. Дөңгелек үстелдің символикасы уақыт өте дамыды; 12 ғасырдың соңында ол Артурдың сарайымен байланысты рыцарлық тәртіпті, Дөңгелек үстел рыцарларын білдіретін болды.

Шығу тегі

Бұрынғы жазбаларда Дөңгелек үстел туралы айтылмаса да, Артур патшаның көптеген белгілі батырлардан құралған керемет сарайы туралы әңгімелер ежелден келе жатыр. Джеффри Монмут өзінің "Historia Regum Britanniae" (шамамен 1136 жылы жазылған) еңбегінде Артурдың бүкіл Британияда бейбітшілік орнатып, "алыс елдерден келген аса көрнекті адамдарды шақырып, осылай жеке құрамын кеңейткенін" айтады. Кейінгі ортағасырлық романдарда маңызды орын алатын рыцарлық кодекс та осы еңбекте кездеседі, себебі Джеффри Артурдың "өзінің сарайында әдептілік кодексін орнатты, ол алыстағы халықтарды оған еліктеуге шабыттандырды" дейді. Артурдың құрамы Уэльс дәстүрінде соншалықты танымал болды, соның салдарынан Уэльс триадаларына кейінгі қосымшаларда триада атауларында "Артурдың сарайымен" байланысты тұлғаларды көрсететін формула ескі "Британия аралы" формуласын ығыстыра бастады. Дөңгелек үстел туралы континентальдық романдардағы маңызды рыцарлық кодекс Уэльс материалдарында көбінесе жоқ болғанымен, Culhwch және Olwen шығармаларының кейбір бөлімдері оған сілтеме жасайтын сияқты. Мысалы, Артур өзінің сарайының этикасын түсіндіріп: "Біз ізделіп алынғанда асылмыз: біз неғұрлым көп сыйлық берсек, соғұрлым асыл, атақ пен құрметке ие боламыз" дейді. Ерте Уэльс мәтіндерінде Дөңгелек үстел туралы ештеңе айтылмаса да, Артур түрлі үй жиһаздарымен байланыстырылады. Олардың ең ертесі – 12 ғасырдағы киелі Каранногтың өмірнамасындағы (Vita) мистикалық, су бетінде жүзетін құрбандық алаңы. Аңыз бойынша Артур осы алаңды тауып, оны үстел ретінде пайдалануға тырысады, бірақ сәтті болмайды; ол оны Каранногқа қайтарып береді, ал ол қарықтың орнына елді зиянды айдаһардан құтқарады. Артурдың сарайына қатысты элементтер бүкіл Британиядағы жергілікті халық ауыз әңгімелерінде 12 ғасырдың басынан бері кездеседі, түрлі орындар "Артурдың отырысы", "Артурдың пеші" және "Артурдың жатын бөлмесі" деп аталады. Камбриядағы Пенрит қаласының жанындағы Эмонт көпіріндегі үйінді "Артур патшаның Дөңгелек үстелі" деп белгілі. Кейрлеондағы рим амфитеатры Дөңгелек үстелмен байланыстырылған және аңыздың болуына ықтимал себеп ретінде қарастырылған. Честердегі римдік қираған жерлердегі археологиялық жаңалықтардан кейін кейбір авторлар Честер рим амфитеатрының Дөңгелек үстелдің нағыз прототипі болғанын болжады; алайда, History Channel деректі фильміне консультант ретінде тартылған English Heritage комиссиясы осы мәлімдемеге археологиялық негіз жоқ екенін мәлімдеді.

Аңыз

Дөңгелек үстел алғаш рет Вейстің "Roman de Brut" романында, 1155 жылы аяқталған Джеффридің "Historia" романының нормандық тіліндегі бейімдемесінде пайда болды. Вейс Артурдың дөңгелек үстелді барондарының арасында дау-жанжалдарды болдырмау үшін жасағандығын айтады, олардың ешқайсысы бірінен төмен орынға отыруға келіспеген. Лейамон 13 ғасырдың басында Вейстің еңбегін орта ағылшын тіліндегі "Брут" стиліне бейімдегенде, Артурдың вассалдары арасындағы жанжал Рождество тойында зорлық-зомбылыққа ұласқанын айтып, оқиғаға қосымша мәлімет қосты. Оған жауап ретінде Корнуоллдық ағаш шебері үлкен, бірақ оңай тасымалданатын дөңгелек үстел жасап, одан әрі дау-жанжалдың алдын алды. Дөңгелек үстел 12 ғасырдың соңы мен 13 ғасырдың басындағы романдық әңгімелерде жаңа мағынаға ие болады, онда ол Артурдың тұсында гүлденген рыцарлық орденнің символына айналады. Роберт де Боронның шамамен 1200 жылы жазылған "Мерлин" романында, сиқыршы Мерлин дөңгелек үстелді Соңғы тоқсан мен Иосиф Аримафейдің Грааль үстелінің үлгісімен жасады. Күмістен жасалған Грааль үстелін Аримафейдің ізбасарлары Мәсіхтен болған көру бойынша жасалғаннан кейін пайдаланды және оны Авалонға әкелді (кейін Гластонбери Тормен байланыстырылды, бірақ Роберт бұл туралы айтқан жоқ). Бұл нұсқада дөңгелек үстел Артурдың өзі үшін емес, оның әкесі Утер Пендрагон үшін жасалған, онда он екі орын және Яһуданың сатқындығын көрсету үшін бір бос орын бар; бұл орын Граальды жеңіп алатын рыцарь келгенше бос тұруы керек. Дидот Персеваль, Роберттің еңбегінің жалғасы, рыцарь Персеваль орындыққа отырып, Грааль іздеуін бастағанда оқиғаны жалғастырады. Кейінгі Вулгата нұсқасында үстел Артюр мен шамамен барлық рыцарлардың қазасынан кейін Логреске шабуыл жасаған король Марк тарапынан жойылды, олардың көптегені бір-бірін өлтірді, әсіресе циклдің соңындағы ішкі қақтығыстарда.

Дөңгелек үстел турнирлері

Орта ғасырларда Еуропа бойынша Артурдың сарайын үлгі етіп, "Дөңгелек үстел" деп аталатын мерекелер тойланды. Бұл шараларда садақпен сайыс, би және дастархан дайындалды, ал кейбір жағдайларда қатысқан рыцарьлар Артурдың жанындағы адамдардың рөлін сомдады.

Винчестер дөңгелек үстелі

Винчестер дөңгелек үстелі – Винчестер қамалында ілінген үлкен үстел. Онда Артурдың сарайының әртүрлі рыцарьларының есімдері жазылған. Бұл үстел, әдетте, дөңгелек үстел турнирі үшін жасалған. Үстелдің диаметрі және салмағы белгілі. Қазіргі бояуы жақында жасалған, ол Англия королі Генрих VIII-нің бұйрығымен салынған. Үстелдің өзі одан да көне; дендрохронология бойынша құрылысы 1250-1280 жылдарға – Англия королі Эдуард I билік еткен кезеңге – келеді, ол үшін бірнеше жыл бойы кесілген ағаштар қолданылған. Эдуард Артур туралы әңгімелерге құмар болған, кем дегенде бес дөңгелек үстелге қатысқан және 1299 жылы өзі де біреуін өткізген, бұл оқиға Винчестер дөңгелек үстелінің жасалуына себеп болған болуы мүмкін.

Эдуард III-дің тарихи дөңгелек үстелі

1344 жылғы 22 қаңтарда Виндзор замкісінде өткен турнирден кейін Англия королі Эдуард III (1327–1377 жылдары тақ отырған) король Артурдың Дөңгелек үстел орденін сол күйінде қайта жаңартуға ант берді. Қатысушы графтар мен рыцарьлардың келісімін алғаннан кейін Эдуард орденнің алғашқы отырысы Пентикост мерекесінде өтетінін жариялады. Бұл жоспар ешқашан іске аспады, бірақ Жартырау орденінің жаңасы осы аңызбен байланысты, оның дөңгелек пішіндес жартырауы арқылы. Эдуардтың Креси жорығы (1346–1347 жылдары) кезіндегі соғыс тәжірибесі оның Дөңгелек үстел жобасынан бас тартуына ықпал еткен секілді. 1346 жылы Кресидегі англиялықтардың қолданған тотальді соғыс тактикасы Артурлық идеалдарға қайшы келгендігі және Артурды Эдуард үшін қиын парадигмаға айналдырғаны, әсіресе Жартырау ордені құрылған кезде айтылады. Сақталған он бесінші ғасырдың басындағы Жартырау жарғысының көшірмелерінде король Артур мен Дөңгелек үстел туралы тікелей сілтемелер жоқ, бірақ 1358 жылғы Жартырау тойында дөңгелек үстел ойыны өткізілді. Осылайша, жоспарланған Дөңгелек үстел серіктестігі мен құрылған Жартырау ордені арасында белгілі бір байланыс болды.