Кіріспе
1493 жылы Хорватия мен Осман арасындағы жүз жылдық соғыстың шайқасы – Крбава даласы шайқасы (; Korbávmezei csata; Krbava Muharebesi) – 1493 жылдың 9 қыркүйегінде Баязид II басқарған Осман империясы мен Хорватия Корольдігінің әскері арасында, Хорватияның Лика аймағындағы Крбава даласында болды. Осыдан кейін Осман шабуылдары жиілеу үрдіске түсті. Бұл шабуылдарды Осман империясының Ақынжи жеңіл атты әскері жүргізді. Олар көктем және жаз айларында христиандық территорияға шапқындап, елді тонап, бекітілген шекаралық қалалар мен тікелей әскери қақтығыстардан қашып жүретін. Мұндай үнемі жүргізілетін шабуылдар жергілікті халықты өз жерлерін тастап кетуге мәжбүр етті, ал шекарадағы қамалдар азық-түліксіз қалды. Мұндай шабуылдың бірі 1491 жылдың қыркүйегінде Осман атты әскері Купа өзенін кешіп, Карниолаға жеткен кезде басталды. Қайтып келе жатқанда, Осман әскерін Хорватия банды Ладислав Эгервар мен граф Бернардин Франкопан Удбина маңында тоқтатып, Врпиле шайқасында жеңіске жетті. Врпиледегі жеңіліс Османдықтарды 1492 жылы шабуылдарын тоқтатуға мәжбүр етті. Хадым Якуп-паша Босния санжағының бейі болғаннан кейін, Османдықтар шабуылдарын қайта бастады.
The Battle of Krbava Field (; Korbávmezei csata; Krbava Muharebesi) was fought between the Ottoman Empire of Bayezid II and an army of the Kingdom of Croatia, at the time in personal union with the Kingdom of Hungary, on 9 September 1493, in the Krbava field, a part of the Lika region in Croatia. Since then, Ottoman raids were becoming more frequent. These raids were being carried out by the Akıncı, irregular light cavalry of the Ottoman Empire. They would ride into Christian territory and plunder the countryside during spring and summer, avoiding the fortified border towns and direct military conflict. These continuous raids forced the local population to abandon their land, leaving the frontier castles without supplies. One such raid began in September 1491, with the Ottoman cavalry crossing the Kupa River and reaching Carniola. On their way back, the Ottomans were intercepted by the army of Croatian ban Ladislav of Egervár and Count Bernardin Frankopan near Udbina, and were defeated in the Battle of Vrpile. The defeat at Vrpile forced the Ottomans to stop their attacks during 1492. After Hadım Yakup Pasha became the sanjak bey of the Sanjak of Bosnia, the Ottomans renewed their raids.
Дайындықтар
1493 жылдың жазында Хадым Якуп-паша 8000 жеңіл атты әскер (акыншы) жинап, Яджцеге шабуыл жасады, бірақ оның бекінісін басып алуға қол жеткізбеді. Одан ол солтүстік-батысқа бет бұрып, Карниола және Штирияға кірді, аймақты тонады. Сол жылы Хорватияның жаңа тағайындалған баны Эмерик Деренчин (Имре Деренсеньи) мен Карло Куряковичтің (Гусичтің) одақтасы Франкопан әулеттері Сенж және басқа бірнеше қалалардың бақылауы үшін соғыс бастады. 1493 жылдың шілде айының ортасына қарай граф Бернардин Франкопан мен Иван VIII (Анж) Франкопан соғыста үстемдікке ие болып, Сенжді қоршады. Бан Деренчин бастаған әскер Сенжге көмекке жіберілгеннен кейін қоршау алынды, ал Франкопан әскері Соколакқа шегінді. Осы уақытта Франкопан әулеттері Османмен тым жақын байланыста болды деп айыпталды, бірақ олардың жерлері де қиратылды. Осман әскерінің жақындап келе жатқаны туралы хабар оларды бейбітшілікке келісуге мәжбүр етті. Қайтып келе жатып, Османдықтар солтүстік Ликадағы Модрушты тонады, ол кезде Франкопан әулетіне тиесілі болған. Франкопан әулеттері мен бан Деренчин Османдықтарды тоқтатуды қалап, Хорватияның барлық аймақтарынан шамамен 3000 атты және 8000 жаяу әскер жинады, бірақ әскердің бір бөлігі Крбава аймағының шаруаларынан құралды. Хорватияның көрнекті ақсүйектерінің бірі Иван Франкопан Четинский Осман әскеріне қарсы жақын маңдағы шатқалдар мен каньондарда шабуыл жасауды ұсынды. Алайда, бас қолбасшы ретінде бан Деренчин хорваттарды батылсыздықпен айыптап, осы идеяны қабылдамады және ашық далада шайқасуды жөн көрді. Томашич жазғандай, Четинский оған: «Бұл Венгриядағы бір қаладан екінші қалаға саяхаттағандай емес. Бүгін сіздер түріктердің қалай соғысатынын көресіздер» деп жауап берді және оны Хорватия Корольдігінің құлауына себепкер деп айыптады. Ақырында, Деренчиннің пікірі басым болды және хорват командирлері Осман әскерімен ашық шайқаста кездесуге келісті. Бұл шайқас орталық Хорватиядағы Удбина қаласына жақын Крбава алаңында өтті, бірақ Иван Франкопан Четинский каньондар мен шатқалдарда шабуыл жасаудың тиімдірек болатынын айтты.
Шайқас
Османдықтар Крбава өрісіне ең төменгі және ең тар жергілікті Горица тау асуы арқылы кірді, екі жыл бұрынғы Врпиле асуы арқылы тапқан ауыр жеңілістен өзгеше. Шайқас алдында Хадым Якуп-паша, хорваттарға көмектеспеулері үшін христиан тұтқындарын Ельшани (қазіргі Жошан) маңында атқызуға бұйрық берді. Түрік тарихшысы Эфенди де, ол әскеріне "жалғыз Құдайдың жауларына деген ашуларын ояту үшін" ыстық сөздер айтқанын хабарлайды. Басшылармен кеңескен соң, ол шамамен 3000 атты әскерден тұратын әскер тобын Крбава өрісіне жақын орманға тұтқынға алу үшін жіберді. Жоспар Османдықтармен ашық далада шайқасу болғанмен, хорват әскері бастапқыда Вишу ауылының жанындағы Крбава өрісінің шығыс бөлігіндегі төбелерге орналасты. Әскер жауға қарсы тұру үшін үш топқа бөлінді. Бірінші топты Франжо Бериславич басқарды, ол Славониядан келген сарбаздардан құралды, екінші топты Иван Франкопан Цетинский, ал үшінші топты Никола VI Франкопан мен Бернардин Франкопан басқарды. Хорват жаяу және атты әскері үш топқа тең бөлінді. Әскердің бас қолбасшысы бан Эмерик Деренчин болды. Османдық әскер де үш топқа бөлінді. Бірінші топты Крушевац санжағының санджақбегі Исмаил бей, екіншісін – Ускуп (Скопье) санжағының Мехмед бей, ал орталық топты Хадым Якуп-паша басқарды. Босния королі Стивен Томас (1461 жылы қайтыс болған) ұлы, Боснияның Сигизмунды (Исхак Бей Кралоглу) да Османдық тарапынан шайқасқа қатысты. Османдықтардың жоспары хорват әскерін батысқа қарай, олар тұтқынға алған орманға тарту еді. Исмаилдың оң қанаты бірінші қимыл жасап, хорваттардың сол қанатына бет алды. Хорват әскері төбелерден түсіп, Османдықтарға шабуыл жасап, ашық далада шайқасты бастады. Шабуыл садақсыз, жақын арада қылыштармен жүрді. Османдықтар бастапқыда кері шегіп, хорват әскерін қууға итермеледі, осылайша оларды тұтқынға алу орнына алып келді. Крбава өрісінің орманды аймағында орналасқан 3000 Османдық атты әскері Крбава өзенінен өтіп, хорваттардың артқы қанатына шабуыл жасады. Содан кейін, орман ішінде жасырынып күтіп отырған Хадым Якуп-пашаның бас әскері майданға шабуыл жасады. Осылайша хорват әскеріне алдыңғы, оң және артқы жақтан шабуыл жасалды. Бернардин Франкопанның хорваттардың сол қанаты түрік жеңіл атты әскерінің шабуылына төтеп бере алмады және кері шегіне бастады. Алайда хорваттардың көп бөлігі қоршауға түсіп, кері шеге алмады. Хорват әскері толық жеңіліске ұшырады және тек аздаған сарбаздар ғана жақын маңдағы Удбина бекінісіне аман-есен жетті. Шайқас сағат 09:00 шамасында басталып, түстен кейін аяқталды. Эфендидің айтуынша, шайқастың қайнар тұсында Деренчин акинджилердің бірімен жекпе-жекке түсіп, ол оны атынан құлатып, қолы мен мойнына арқан байлап пашаға сүйреп әкепті. Паша оны тізгіндейтін және өлтірілген және тұтқынға алынған хорват сарбаздарының қасына қойып, олардың құлақтары мен мұрындарын кесуге бұйрық берген. Деренчин тұтқында қайтыс болды, ал оның ағасы мен ұлы Павао шайқаста қаза тапты. Никола VI Франкопан Тржацкий да тұтқынға алынды, бірақ ол үшін құны төленіп босатылды. Қайтыс болған хорват ақсүйектерінің арасында Иван Франкопан Цетинский, Петр II Зринский, Юрай Влаткович және Яйце баны Михайло Петкей болды. Граф Бернардин Франкопан мен Франжо Бериславич шайқастан аман қалды.
Салдары
Хорват дворяндары ауыр жеңіліске ұшырағанымен, ежелгі тарихшылар мен жылнамашылар "Хорват мемлекетінің алғашқы тарауы" деп сипаттаған, Осман империясы Крбава даласындағы жеңісінен ешқандай аумақтық пайда көрмеді. Зардаптар ауыр болғандықтан, жергілікті дәстүрде Крбава даласы "Қанды дала" деп аталды. 1495 жылдың сәуір айында Хорватия және Венгрия патшалықтары мен Осман империясы арасында бейбітшілік шарты жасалды. Келесі ірі Осман шабуылдары 1512 және 1513 жылдары өтті, нәтижесінде Дубица шайқасында хорваттар жеңіске жетті. Шайқастан кейін және келесі онжылдықтарда, Осман шабуылдарының үздіксіздігіне байланысты, жергілікті хорват халқы қауіпті аймақтарға – Солтүстік-батыс Хорватияға, жағалауға және аралдарға, сондай-ақ елден тысқа көшіп кетті. Франьо Бериславич 1494 жылы Яйце билеушісі болды.
Тарихи деректер
Крбава шайқасы туралы мәліметтер әртүрлі заманауи және ескі тарихи көздерде тіркелген. Ең көнелері – 1493 жылғы 13 қыркүйекте Сеньде пап өкілі Антонио Фабрегес жазған есеп, 1493 жылғы 23 қыркүйекте богемиялық саяхатшы Ян Хасиштейнскийдің өзінің саяхат кітабында жазған жазбасы, 1493 жылы Нови Винодолски бривиарында глаголит діни қызметкері Мартинацтың есебі және Нин епископы Юрай Дивничтің 1493 жылғы 27 қыркүйекте Папа Александр VI-ға жазған хатындағы шайқас сипаттамасы. 1561 жылы Крбава даласындағы шайқасты хроникашы Иван Томашич «Хорватия патшалығының қысқаша хроникасы» (Chronicon breve Regni Croatiae) еңбегінде, ал 1696 жылы Павао Риттер Витезович Kronika aliti szpomen vszega szvieta vikov еңбегінде сипаттады. Османдық тараптан шайқас туралы Осман тарихшысы Ходжа Саддин Эфенди «Тарихи тажы» атты еңбегінде жазған. Ескі тарихи көздерде көрсетілген қатысқан әскерлер мен қаза тапқандардың саны көбінесе жоғарылатылған. Жеңіліс туралы жаңалық тез тарағандықтан, шайқастан кейін бірден жазылған есептер ауыр шығындардың күшті әсерінде жасалған.