Саддам Хусейн сот процесі: Ірак тарихындағы сот алаңы

Кіріспе

2005–2006 жылғы Ирактың уақытша үкіметінің соты

Саддам Хусейнге жасалған сот – Ирактың уақытша үкіметінің Саддам Хусейнге, оның қызмет ішінде адамзатқа қарсы қылмыстар жасағаны үшін жасаған соты. Коалициялық уақытша билік 2003 жылдың 9 желтоқсанында Саддам мен оның көмекшілерін 1980 жылдардың басына дейін жасалған соғыс қылмыстары, адамзатқа қарсы қылмыстар және геноцид айыптары бойынша соттау үшін бес ирактық судьядан тұратын Ирак арнайы трибуналын (ИАТ) құруға дауыс берді. Саддам 2003 жылдың 13 желтоқсанында АҚШ күштеріне қолға түсті. Ол Бағдадтағы Кэмп Кропперде АҚШ күштерінің күзетінде болды, сонымен қатар Баас партиясының 11 жоғары лауазымды шенеунігі де осы лагерде сақтауға алынды. Сот барысында Иран-Ирак соғысы кезінде солтүстіктегі күрдтерге қарсы, 1991 және 1999 жылдары оңтүстіктегі шииттердің көтерілісін басу үшін, сондай-ақ 1982 жылдың 8 шілдесінде Саддамға жасалған сәтсіз қастандықтан кейін Дуджейлдегі зорлық-зомбылық науқанына ерекше назар аударылды. Саддам өзін қорғағанда, ол заңсыз түрде құлатылғанын және әлі де Ирак президенті екенін мәлімдеді. Алғашқы сот 2005 жылдың 19 қазанында Ирак арнайы трибуналында басталды. Бұл сотта Саддам мен тағы жеті айыпталушы 1982 жылы Дуджейлде Ислам Дауа партиясының мүшелері жасаған сәтсіз қастандық кезінде болған оқиғаларға қатысты адамзатқа қарсы қылмыстар бойынша сотталды (Саддам Хусейннің Ирактағы адам құқықтарын бұзу туралы да қараңыз). Екінші, жеке сот 2006 жылдың 21 тамызында басталды, онда Саддам мен алты айыпталушы солтүстік Ирактағы күрдтерге қарсы Анфал әскери науқаны кезінде геноцид жасағаны үшін сотталды. 2006 жылдың 5 қарашасында Саддам асылып өлім жазасына кесілді. 26 желтоқсанда Саддамның шағымы қабылданбады және өлім жазасы күшінде қалды. Бұдан әрі шағымдар қабылданбады және Саддамды осы күндерден бастап 30 күн ішінде өлім жазасын орындауға бұйрық берілді. Өлім жазасын орындау күні мен орны өкім орындалғанға дейін құпия сақталды. Саддам 2006 жылдың 30 желтоқсанында асылып өлтірілді. Оның өлімімен барлық басқа да айыптар алынып тасталды. Сыншылар бұл сотты әділ сотқа қатысты халықаралық стандарттарға сай келмейтін, көрсетілген сот ретінде қарады. Халықаралық рақымшылық ұйымы сотты "әділетсіз" деп мәлімдеді, ал Human Rights Watch Саддамның өлімін "кемшіліктері бар соттан кейін және Ирактағы заң үстемдігінен маңызды қадам ретінде" бағалады. Сот процесіне бірнеше ай бұрын, Хусейнге сот процесін жүргізу үшін құрылған Ирак арнайы трибуналының бұрынғы төрағасы Салем Чалаби уақытша Ирак премьер-министрі Ияд Аллауиді шұғыл сот процесі мен жазалауға ұмтылып бағалады: "Шұғыл сот процесінен кейін орындалатын жазалар уақытша үкіметке саяси тұрғыдан қысқа мерзімде көмектесе алады, бірақ Иракта демократия мен заң үстемдігінің дамуына ұзақ мерзімді перспективада зиян келтіреді".

The trial of Saddam Hussein was the trial of the deposed President of Iraq Saddam Hussein by the Iraqi Interim Government for crimes against humanity during his time in office. The Coalition Provisional Authority voted to create the Iraqi Special Tribunal (IST), consisting of five Iraqi judges, on 9 December 2003, to try Saddam and his aides for charges of war crimes, crimes against humanity, and genocide dating back to the early 1980s. Saddam was captured by U. S. forces on 13 December 2003. He remained in custody by U. S. forces at Camp Cropper in Baghdad, along with eleven senior Ba'athist officials. Particular attention was paid during the trial to activities in violent campaigns against the Kurds in the north during the Iran–Iraq War, against the Shiites in the south in 1991 and 1999 to put down revolts, and in Dujail after a failed assassination attempt against Saddam on 8 July 1982, during the Iran–Iraq War. Saddam asserted in his defense that he had been unlawfully overthrown, and was still the president of Iraq. The first trial began before the Iraqi Special Tribunal on 19 October 2005. At this trial Saddam and seven other defendants were tried for crimes against humanity with regard to events that took place after a failed assassination attempt in Dujail in 1982 by members of the Islamic Dawa Party (see also human rights abuses in Iraq under Saddam Hussein). A second and separate trial began on 21 August 2006, trying Saddam and six co defendants for genocide during the Anfal military campaign against the Kurds in northern Iraq. On 5 November 2006, Saddam was sentenced to death by hanging. On 26 December, Saddam's appeal was rejected and the death sentence upheld. No further appeals were taken and Saddam was ordered executed within 30 days of that date. The date and place of the execution were secret until the sentence was carried out. Saddam was executed by hanging on 30 December 2006. With his death, all other charges were dropped. Critics viewed the trial as a show trial that did not meet international standards on the right to a fair trial. Amnesty International stated that the trial was "unfair," and Human Rights Watch judged that Saddam's execution "follows a flawed trial and marks a significant step away from the rule of law in Iraq." Several months before the trial took place, Salem Chalabi, the former head of the Iraq Special Tribunal (which was established to try Hussein), accused interim Iraqi Prime Minister Iyad Allawi of pushing for a hasty show trial and execution, stating: "Show trials followed by speedy executions may help the interim government politically in the short term but will be counterproductive for the development of democracy and the rule of law in Iraq in the long term."

Бірінші отырыс: 2004 жылғы 1 шілде

67 жастағы бұрынғы президент Саддам Хусейн 46 минутқа созылған сот отырысы барысында сенімді және қарсылық танытып көрінді. Ол судья Ризгар Мохаммед Аминге құлақ салғанда да, оған ым-ишарат жасағанда да, өзін соттау үшін құрылған трибуналдың заңдылығына күмән келтірді. Ол сотты Джордж Буштың АҚШ президенті сайлауында жеңіске жету мүмкіндігін арттыруға бағытталған "ойын" деп атады. Ол өзіне тағылған айыптауларды батыл түрде жоққа шығарды. "Бұл – таза театр. Нағыз қылмыскер – Буш", – деді ол. Судья одан өзін таныстыруын сұрағанда (бес судьяның үшеуі мен прокурордың аты-жөні қауіпсіздік мақсатында жарияланбады және суретке түсірілмеді), ол: "Сіз ирақтықсыз, мен кім екенімді жақсы білесіз", – деп жауап берді. Сот отырысы кезінде Саддам 1990 жылғы тамыздағы Кувейт басып алынуын қорғады және кувейттіктерді "иттер" деп атады, олар Ирак әйелдерін "екі тиындық әйелдерге" айналдыруға тырысып жатыр деді. Бұл сотта әдепсіз тіл қолданғаны үшін судьядан ескерту алды. Кейін 1 шілдеде Кувейттің ақпарат министрі Абуль Хасан Саддамнан "қабақты тіл күтілуі мүмкін" деді. "Ол осылай тәрбиеленді", – деді министр. Саддамның 1 шілдедегі сот отырысына адвокаттары қатыспағанымен, оның бірінші әйелі Саджида Талфах иордандық Мохаммад Рашдан басқаратын, құрамында Ливиядан Айша Каддафи, АҚШ-тан Кертис Добблер, Франциядан Эммануэль Людот және Швейцариядан Марк Хензелин бар, көпұлттық адвокаттар тобын жалдады. Бірінші сот отырысының соңында, биліктен алынған президент өзіне тағылған айыптауларды түсінгенін растайтын құжатқа қол қоюдан бас тартты.

Сотқа дейінгі іс-шаралар

2003 жылғы ақпанда Джордж Буш пен испан премьер-министрі Хосе Азнардың кездесуінің жазбасында Буш Саддамды Гаагадағы Халықаралық Әділет сотында соттауға ниетті екенін білдірді. 2004 жылғы желтоқсанда Клайв Стаффорд Смит қорғаныс тобы үшін 50 беттік анықтама дайындады, онда Саддам Хусейннің АҚШ-та АҚШ-тың қылмыстық заңдары бойынша сотталуы керек екені айтылды. Лондондық араб тіліндегі «Аль-Кудс Аль-Араби» газеті 2005 жылғы мамыр айының басында «Иорданиядағы бірнеше ирактық шенеуніктер ғана білетін» Қорғаныс министрі Дональд Рамсфелдпен болған кездесуде Саддамның қарулы топтарға одақтас күштермен атысты тоқтату туралы телеарнадан үндеу жасаса, босату туралы ұсыныстан бас тартқанын хабарлады. Британдық «The Daily Telegraph» газеті екі апта бұрын Ұлыбритания үкіметінің аты-жөні жарияланбаған жоғары лауазымды шенеунігіне сілтеме жасап, ирактық көтерілісшілерге «келісім» ұсынылғанын, егер олар шабуылдардан бас тартса, Ирак президентіне жеңіл жаза берілетінін мәлімдеді. 2005 жылғы 17 маусымда Малайзияның бұрынғы премьер-министрі Махатхир Мохамад, АҚШ-тың бұрынғы бас прокуроры Рамзи Кларк, Францияның бұрынғы сыртқы істер министрі Роланд Дюма және Алжирдің бұрынғы президенті Ахмет Бен Белла бірлескен төрағалық етумен Ирак үшін Халықаралық Төтенше Комитет құрылғанын жариялады. Комитеттің басты мақсаты Саддам мен онымен бірге сотталатын бұрынғы Баас партиясының лауазымды тұлғаларына әділ сот процесін қамтамасыз ету болды. 2005 жылғы 18 шілдеде Саддамға Арнайы Трибунал 1982 жылы Дуджаил ауылында оған жасалған қастандықтан кейін болған жаппай өлтірулерге қатысты күтілетін айыптамалардың біріншісін тақты. 2005 жылғы 8 тамызда Саддамның отбасы Иорданиядағы заңгерлер тобы таратылғанын және Иракта тұратын жалғыз мүшесі Халил әл-Дүлеймиді жалғыз заңгер ретінде тағайындағанын мәлімдеді. 2005 жылғы 6 қыркүйекте Ирак теледидарынан хабарланған сұхбатында Ирак президенті Джалал Талабани Саддамның өзінің режимі кезінде жаппай өлтірулер мен басқа да «қылмыстарды» бұйырғанын және «өлімге лайық» екенін мойындағанын айтты. Екі күннен кейін Саддамның адвокаты оның мойындағанын жоққа шығарды. Саддамның қорғаушылары іс жүргізуді кейінге қалдыруды үнемі талап етіп, айыптау тарапы ұсынған дәлелдер берілмегенін, айыптау құжаттарын қарауға жеткілікті уақыт берілмегенін айтты, бірақ сот бұл өтініштерге жауап бермеді. Human Rights Watch, Amnesty International және БҰҰ-ның Еркіндіксіз ұстау жөніндегі жұмыс тобы мен Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссары сияқты халықаралық адам құқықтары ұйымдары Ирактың Арнайы Трибуналы мен оның сот процесі әділ сот процесінің халықаралық стандарттарына сәйкес келмейтінін мәлімдеді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Кофи Аннан бұл іске қатысты әділдік пен өлім жазасының болуына қатысты алаңдаушылықтарын білдіріп, сот процесін қолдаудан бас тартты.

In a leaked transcript of a February 2003 meeting between George W. Bush and Spanish Prime Minister José Aznar, Bush expressed a willingness to have Saddam tried at the International Tribunal of Justice in The Hague. In December 2004, Clive Stafford Smith prepared a 50 page brief for the defense team arguing that Saddam Hussein should be tried in the U. S. under U. S. criminal law. The London based Arab language daily newspaper Al Quds Al Arabi reported in early May 2005 that during a meeting with Secretary of Defense Donald Rumsfeld, "known only to a few Iraqi officials in Jordan", Saddam refused an offer of release if he made a televised request to armed groups for a ceasefire with allied forces. The British newspaper The Daily Telegraph, quoting an unnamed senior UK government source, had reported two weeks before that Iraqi insurgents were being offered a "deal" whereby the President of Iraq would receive a more lenient sentence if they gave up their attacks. On 17 June 2005, former Malaysian prime minister Mahathir Mohamad, former U. S. Attorney General Ramsey Clark, former Minister of Foreign Affairs of France Roland Dumas and former President of Algeria Ahmed Ben Bella announced the formation, under their joint chairmanship, of an international Emergency Committee for Iraq, with a main objective of ensuring fair trials for Saddam and the other former Ba'ath Party officials being tried with him. On 18 July 2005, Saddam was charged by the Special Tribunal with the first of an expected series of charges, relating to the mass killings of the inhabitants of the village of Dujail in 1982 after a failed assassination attempt against him. On 8 August 2005, Saddam's family announced that they had dissolved the Jordan based legal team and that they had appointed Khalil al Duleimi, the only Iraq based member, as the sole legal counsel. In an interview broadcast on Iraqi television on 6 September 2005, Iraqi president Jalal Talabani said that he had directly extracted confessions from Saddam that he had ordered mass killings and other "crimes" during his regime and that "he deserved to die." Two days later, Saddam's lawyer denied that he confessed. Saddam's defense repeatedly argued for a delay in the proceedings, insisting that it had not been given evidence secured by the prosecution, had not been given sufficient time to review any prosecution documents, but these submissions received no response from the court. International human rights groups, including Human Rights Watch, Amnesty International, and UN bodies such as the Working Group on Arbitrary Detention and the High Commissioner for Human Rights stated that the Iraqi Special Tribunal and its legal process did not meet international standards for a fair trial. United Nations Secretary General Kofi Annan declined to support the proceeding, expressing similar concerns over fairness as well as over the possibility of a death sentence in the case.

Сын

Сыншылар, Саддамның заңгерлік кеңесшісі Халил әл Дулаими сияқты, АҚШ-тың сотқа зор ықпал еткенін мәлімдеді. Халил жасаған мәлімдемеде: "Бұл сот – АҚШ әскери оккупациясының өнімі, ал Ирак соты – жаулап алушылардың құралы және резеңке мөрі ғана" делінген. Халил әл Дулаими және түрлі халықаралық сарапшылар үкімді әлемге тікелей эфирде оқыған күнді, яғни 2006 жылдың 5 қарашасын, Буш әкімшілігі екі күннен кейін өтетін АҚШ аралық сайлауына әсер ету мақсатымен әдейі таңдады деп айтты. Бұл оқиға "Қарашадағы тосын сый" деп аталды. Үкім 2006 жылдың 16 қазанында жариялануға тиіс еді, бірақ кейбір куәлерді қайта шақыруды қарастыру үшін кейінге шегерілді. Үкім 5 қарашада ауызша жарияланса да, соңғы, жазбаша үкім бірнеше күннен кейін ғана жарияланды. The Washington Post газеті "Хусейн мен оның серіктерін соттау үшін қолданылатын заңдардың көп бөлігін американдықтар әзірлеген" деп хабарлады. Газет сондай-ақ "АҚШ-тың Бағдадтағы лауазымды тұлғасы өткен аптаның соңында АҚШ пен Ұлыбритания ғана соғыс қылмыстары және осы сияқты мәселелер бойынша үкіметтерді қалай қудалау керектігі туралы сотқа кеңес беру үшін сарапшыларды жібергенін растады" деді. Халықаралық құқық қорғау ұйымы Amnesty International өлім жазасын сынап, сот процесін "өте кемшілікті және әділетсіз" деп сипаттады. Бұл процесте "трибуналдың қабілетіне күмән тудыратын ауыр кемшіліктер" болды, деді Amnesty International ұйымының Таяу Шығыс және Солтүстік Африка бағдарламасының директоры Малкольм Стюарт. "Атап айтқанда, саяси араласу соттың тәуелсіздігі мен бейтараптығына зиян келтірді". Amnesty International көтерген нақты мәселелерге сот процесінің "Арнайы сот" мәртебесі (Ирак Конституциясына сәйкес конституциялық емес), сот процесіне саяси араласу, сот отырысының ортасында судьяны қызметтен алу, сот процесінің кейбір кезеңдерінде қорғаушылар тобының мүшелерін қатыстырмау, қорғаушылар тобының бірнеше мүшелерінің қаза болуы және қорғаушылар тобы өздерінің заңдық аргументтерін толық ұсынбастан сот процесін жабу кірді. Ирак бойынша Әлемдік Трибуналдың саналы қазылар алдындағы ашылу сөзінде негізгі спикер Арундати Рой: "Сәлем, қазірдің өзінде Саддам Хусейн соғыс қылмыскері ретінде сотталуда. Бірақ оны билікке орнатуға көмектескендер, оған қару-жарақ бергендер, оны қолдағандар... енді оны соттап, өздерін ақтап алу үшін сот құрып жатыр?" деді.

Critics, including Saddam's legal counsel Khalil al Dulaimi, alleged that U. S. officials had a heavy influence on the court. In a statement, Khalil said, "this court is a creature of the US military occupation, and the Iraqi court is just a tool and rubber stamp of the invaders." Khalil al Dulaimi and various international commentators alleged that the date on which the verdict was read live to the world, 5 November 2006, was deliberately selected by the Bush administration in order to influence the U. S. midterm elections which occurred two days later. This has been called a November Surprise. The verdict was expected to be on 16 October 2006, but was postponed to consider recalling some of the witnesses. Even as the verdict was released verbally on 5 November, the written, the final verdict was not released until days later. The Washington Post reported that "Americans have drafted most of the statutes under which Hussein and his associates are being tried". It also reported that "A US official in Baghdad confirmed last weekend that only the United States and Britain had contributed experts to advise the court on how to prosecute governments for war crimes and other such matters". Human rights organization Amnesty International criticized the death sentence and said the trial was "deeply flawed and unfair." The process was marred by "serious flaws that call into question the capacity of the tribunal," Malcolm Stuart, director of Amnesty's Middle East and North Africa program, said. "In particular, political interference undermined the independence and impartiality of the court." The specific concerns raised by Amnesty International included the status of the trial as a "Special Trial" (unconstitutional according to the Iraqi Constitution), political interference in trial proceedings by the removal of a judge mid trial, exclusion of members of the defense team at points in the trial, assassination of multiple members of the defense team, and the closure of the trial before the defense team had completed presenting its legal case. In the opening statement of the Jury of Conscience of the World Tribunal on Iraq, keynote speaker Arundhati Roy retorted, "Saddam Hussein is being tried as a war criminal even as we speak. But what about those who helped to install him in power, who armed him, who supported him—and who are now setting up a tribunal to try him and absolve themselves completely?"