Кіріспе

Гарсия Хуртадо де Мендоса и Манрике, 5-ші Канете маркизі (21 шілде 1535 – 19 мамыр 1609) – Чилидің испан губернаторы, кейін Перудің вице-королі (1590 жылдың 8 қаңтарынан 1596 жылдың 24 шілдесіне дейін). Ол көбінесе "Канете маркизі" деп аталады. Испанияның беделді ақсүйектер отбасына жататын Хуртадо де Мендоса Чили губернаторы қызметін атқарган кезінде Арауко соғысында сәтті күресті. Мендоса қаласы оның құрметіне аталған. Перу вице-королі ретінде ол 1595 жылы Альваро де Менданяның Тынық мұхиты арқылы жасаған экспедициясын қолдады, ол Маркиз аралдарына оның есімін берді.

Ерте өмір

Ол Перудің вице-королі, 3-ші маркиз Андрес Хуртадо де Мендозаның және Осорно графының қызы Магдалена Манрикенің ұлы болды. Оның ата-анасы екеуі де Испания аристократиясының ең беделді отбасыларына жатты. 1552 жылы Хуртадо де Мендоса король Чарльз I (император Карл V) Корсикаға қарсы дайындап жатқан жорыққа қатысу үшін үйден қашып кетті. Хуртадо де Мендоса бұл науқанда, сондай-ақ Тосканада, герцогтік билік императорлық үстемдіктен құтылуға тырысқанда өте тиімді болды. Ол Брюссельдегі императорлық армия құрамында болды және Карл V Ренти шайқасында жеңілген кезде оның қасында болды. Әкесі Перудің вице-королі болып тағайындалғанын естіген соң, ол Испанияға оралып, Америкаға жіберілуін сұрады. Сапар барысында ол Педро де Вальдивияның орнына Чили губернаторы болып тағайындалған Джеронимо де Альдереттемен кездесті. Сапар жолында Альдерете ауырып қайтыс болды. Хуртадоның әкесі Чили өкілдерінің тобын жинады және Франсиско де Агирре мен Франсиско де Виллагра арасындағы дауды пайдаланып, ұлын үміткер ретінде ұсынды. Ол ұлының Чилиге көбірек испандықтарды әкелетініне және Чили губернаторы лауазымы үшін күресте екі топты біріктіре алатынына сенді. Сонымен қатар, ол ұлының көтерілісшіл үндістермен сәтті күресе алатынына үміттенді. Осылайша 21 жастағы Хуртадо Чилиге, қатал мінезді адам ретінде аттанды. Ол текетірес, өзінің тегі мен интеллектына мақтан тұтатын, авторитарлық көзқарастағы және күш қолдануға бейім болды. Оның мінезі оған көптеген жасырын жауларды, тіпті өз төңірегінде де тудырды.

Чилидің губернаторы

Хуртадо де Мендоса 500 испандықтан тұратын әскердің басында Перуден Чилиге аттанды. Осы әскердің бір бөлігі Луис де Толедо мен Педро де Кастильоның басшылығымен құрлық жолымен сапарлады. Бұл топ 1557 жылдың қаңтарында жолға шықты. Ал екінші бөлігі, жаңа губернатордың басшылығымен, теңіз арқылы қолайлырақ сапар жасады, сол жылдың ақпан айында келіп кетті. Вице-король ұлына той берді, содан кейін флот әскери марштар мен зеңбіректердің салютімен портынан шықты. Хуртадо де Мендоса Алонсо де Эрцилла и Зуньига, Франсиско де Ираррасавал и Андия, Франсиско Перес де Валенсуэла, Фрайр Гил Гонсалес де Сан Николас, францискан Хуан Галлегос және білімді заңгер Эрнандо де Сантильян сияқты көрнекті адамдармен бірге жолға шықты. Экспедиция 1557 жылдың 5 сәуірінде Арикаға тоқтады және сол айдың 9-ына дейін онда қалды. Оңтүстіске қарай сапарларын жалғастырып, 1557 жылдың 23 сәуірінде Ла-Серенаға жетті. Кокимбоның кедей халқы бұл аймақта бұрын-соңды көрілмеген, 500-ден астам сарбаздан тұратын үлкен жасаққа таң қалды – олар аркебус пен зеңбіректермен, қару-жарақпен және қауырсынмен безендірілген бас киімдермен қаруланған болатын. Көп ұзамай олар "емплюмадос" (қауырсындылар) деген атпен белгілі болды.

Жергілікті халықтармен қарым-қатынастар

Сегіз күннен кейін ол қауіпті маусымның ортасында Консепсьон шығанағына келді. Күшті жаңбыр кезінде әскерлер Ла Кирикина аралына түсіп, уақытша лагерь құрды. Консепсьонда орналасқаннан кейін, Хуртадо губернатордың үкімділігін қабылдаған, бірақ өз территорияларын жаңа келген испандықтардың иеленуіне дайын емес индейлерге қатысты жақсы қарым-қатынас саясатын ұстанды. Линкоян және басқа да үнді басшылары салт атты әскердің Сантьягодан құрлықпен келе жатқанын біліп, Консепсьонға жақын Андаликан жерінде оларға шабуыл жасау жоспарын жасады. Хуртадо үнділердің жоспарын біліп, мапучелердің оның әрекетін әлсіздік пен қорқыныш белгісі деп түсіндіргенін естіді; сондықтан ол оларға қатыстығы көзқарасын түбегейлі өзгертуге шешім қабылдады. Ол үнділердің бастамасын тоқтату үшін Арауканада Сан-Луис-де-Толедо бекінісін дереу салуға бұйрық берді, бірақ бекініске мапучелер көп ұзамай шабуыл жасады. Олар жеңілді, ал губернатор өз оқ-дәрілері мен аркебустарымен қарсы шабуыл жасады. 1557 жылдың қазан айында ол 500 сарбаздан және мыңдаған үнді көмекшілерінен тұратын күшті әскермен жаңа жорыққа шықты. Лагунильяс шайқасы осы жорық кезінде 7 қарашада болды. Бұл шайқаста испандықтар Родриго де Кирога мен басқа да капитанның батырлығының арқасында аман қалды. Мапучелер шабуылда ұйымдаспағандықтарын көрсетті, бұл жаман тактикаға алып келді, ол жеңіске жетпеуге себеп болды. Алонсо де Эрцилланың айтуынша, испандықтар үнді басшысы Гальвариноны тұтқынға алып, оның сол қолын кесіп тастады. Ол бір қолын қозғалмай, екіншісін созып берді, оны да испандықтар кесіп тастады. Ол өлімді сұрады, бірақ конкистадорлар оны жіберді. Ол өзінің адамдарымен бірге кетіп, кек алуды жоспарлады. Гальварино 30 қарашада басқыншыларға жаңа шабуыл жасауға бұйрық берді. Бұл Миларапұ шайқасы болды, ол сол атпен белгілі аңғарда өтті. Бұл шайқаста күтпеген шабуылға көмектесетін көптеген жағдайлар болды. Дегенмен, мапучелер тағы да жеңілді, ал испандықтар жаза ретінде олардың 30 адамын асып тастады, соның ішінде әрқашан алдыңғы қатарда шайқасқан Гальварино да болды. Күрес қиындықтары Хуртадоның серіктерін мазалады, олар өз қызметтері үшін байлыққа үміттенеді. Оларды өзінің ізбасарларына қайта бөлу үшін губернатор Консепсьонның енкомендаларын бос деп жариялады. Осы себепті қала үшінші рет қайта құрылды. Біраз уақыттан кейін Канете-де-ла-Фронтера қаласы да құрылды және шайқастан оралған әскерлер арасында бөлінді. Мапуче басшысы Кауполикан, үнді Андресильоның ықпалымен, Форт-Тукапельге шабуыл жасауға шешім қабылдады. Алайда Андресильо шабуыл туралы егжей-тегжейлі ақпаратты испандықтарға жеткізген сатқын болды, сондықтан шабуыл жасаушылар шабуылға ұшырады. Нәтижесінде үнділер қашып кетіп, көптеген өлгендер мен жарақаттанғандарды қалдырды, ал үнді күштері әлсіреп қалды. Испан әскерінің рухы көтерілді. Олар Кауполиканның лагеріне күтпеген шабуыл жасап, оны тұтқынға алды. Ол Тюкапель фортына жеткізілді. Кейбір тарихшылар оның испандықтармен келісімге келуге тырысқанын, христиан дініне өтуге уәде бергенін, бірақ форттың командирі Алонсо де Рейносо оны тірідей жерге көміп өлтіруге үкім шығарғанын айтады. Басқа шайқаста үнділер Канете мен Арауконың арасында Кьяпода бекініс салған, бірақ олар тағы да Кьяпо шайқасында жеңілді. Консепсьон қаласы мен Арауко форты 1559 жылы қайта салынды. 1560 жылы Сан-Андрес-де-Ангол немесе Лос-Инфантес және Талкамавида форты, ал Анд тауларының ар жағында 1561 жылы Мендоса қаласы сияқты басқа бекіністер де салынды.

Соғыстың салдары

Осы кезде Хуртадо де Мендосаны ол тонаған адамдар жек көріп, кінәлаған. Оның ашу-ызасы мен мақтандығы оған көптеген жауларды, соның ішінде Эрнандо де Сантильянды да әкелді. Сантильян Тэса де Сантильянды құрды, ол көптеген испандықтарға үндістерді зорлықпен пайдалануға мүмкіндік берді. Бұл болашақ көтерілістердің тұқымын септі, әсіресе Уиллишелердің көтерілісіне себепкер болды. Кейіннен губернаторға оның әкесі, вице-корольдің орнынан алынғаны және Франсиско де Виллагра Чилидің губернаторы болып тағайындалғаны туралы хабар жетті. Хуртадо Виллаградан да өзіне жасаған кемсітулерді күтті, сондықтан Чилиді тез арада тастап кетуді шешті. Ол ең алдымен Сантьягоға барды, ол өзінің билік кезінде бармаған қала. Сантьягода оған әкесінің қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Бұл оның әкесі кем дегенде уақытша вице-король болып қалатынын білдірді, сондықтан Хуртадо губернатор ретінде қалуға шешім қабылдады. Ол астанада қалып, Виллаграмен колонияның жағдайы туралы әдепті әңгімелесуге барып, пікір алмасты. Виллагра оны күткендей қорламады, керісінше, салқын, бірақ сыпайы мінез-құлықпен қарсы алды. Сантьягода болған кезде "Tasa de Santillán" жарияланды. Ол мита (мәжбүрлеу еңбегі) жүйесін орнатты. Бұл жүйе ауылдағы барлық үндістерден жұмыс істеуді талап етудің орнына, қызмет етуді кезекпен алмастыруды көздеді. Осыған дейін жалақы алмай келген жұмысшыларға еңбегінің алтыдан бір бөлігі төленетін болды. 18 жасқа толмаған немесе 50 жастан асқан еркек және әйелдер митадан босатылды, ал үндістерді тамақтандыруға, денсаулықтарын сақтауға және энкомендалар (энкомендалардың испан иелері) арқылы дінге баулуға бұйрық берілді. Хуртадо де Мендоса әкесінің өліміне қатысты жаңалықты естіді. Ол дереу Перуға кетуге шешім қабылдады, Родриго де Кироганы уақытша губернатор етіп тағайындады (Виллагра емес).

Juicio de residencia (тұрғындық су)

Перуде ол Чилидегі үкіметінің қалауынша жасаған әрекеттері үшін juicio de residencia сот процесіне түсті (енкомендаларды тартып алу, әскерлерді жаман күйінде ұстау және т.б.). Ол Испания заңдарымен бағаланған Чилидің алғашқы губернаторы болды. Трибунал оны 196 айыптау бойынша кінәлі деп тапты, бірақ ресми үкімді Лима Корольдік аудиенциясы шығарды. Оған барлық айыптаулардан ақталғанға дейін немесе сот айыппұлдарын төлегенге дейін Лима қаласында қамауда болу жазасы берілді.

Испанияға оралу

Алайда, Хуртадо де Мендоса Перуден Испанияға кетіп, өзінің жорықтары мен басқаруы туралы король Филипп II және Индия Кеңесіне баяндау үшін аттанған еді. Оның әулетінің беделі, Лима Аудиенциясы берген қызметтері туралы мәліметтер және Чилиден келе бастаған бірқатар адал капитанның ұсыныстары оның жауларының айыптауларын тез ұмыттырды. Одан бөлек, ол Арауко соғысының жеңімпазы ретінде танылды. Бұл бұрынғы конкистадорларды артық кемсітіп, олар үндістердің көтерілісін тоқтату және Арауканияны бейбіттендіру үшін жеткілікті шаралар қабылдамаған деген жалған айыптауға себеп болды. Мадридте ол Корольдік гвардиясына қабылданды. Ол сондай-ақ Милан қаласында корольдің өкілі қызметін атқарды.

Перудің вице-патриоты

1590 жылы Хуртадо Америкаға қайта оралды, енді Перу вице-королі ретінде, ол келесі онжылдықтың ортасына дейін осы лауазымда қалды. Чилидегі испандықтар үшін бұл аймақты тікелей білетін адамның вице-король болып тағайындалуы үлкен көмек болды. Хуртадо Лима архиепископы Турибиус де Монгровехомен азаматтық және діни билік қақтығысқан кезде жиі келіспеушіліктер тудырды. Монгровехо құрған семинария мектебі есігінің үстіне епископтың немесе патшаның гербін орнату мәселесі бойынша тартыссыз ашылған жоқ, сондай-ақ Лима мэрі Хуан Ортис де Заратты шіркеуде пана тапқан қылмыскерді күштеп ұстағандығы үшін айыптап, шіркеуден шеттетуге (экскоммуникациялауға) әкелді. Өкілеттігінің соңында Хуртадо Лимадан Испанияға қайтып, 1609 жылы қайтыс болды.

Мұра

Хуртадоның мұрасына испан отарлаушыларының үнді халқына жасаған қанаушылығын тоқтатуға жасаған тытысы кіреді. Оның өлімінен бес жыл өткен соң, 1614 жылы, "Перу Корольдігінің вице-королі Канете маркизінің шығарған жарлықтары, үндістердің судьялары үндістермен сөйлескенде және сауда жасағанда жасаған артық қимылдары мен зияндылығына, сондай-ақ үндістердің көтерген шағымдарына емдеу ретінде" Лимада, Перуде жарияланды.