Кіріспе

Оңтүстік Азиядан Тынық мұхитының оңтүстік бөлігіндегі аралдарға дейін созылған Оңтүстік-Шығыс Азияға қатысты Жапонияның сыртқы саясаты, 1980-жылдары Азиядағы басты экономикалық күш ретінде Жапонияның қарқынды өсуімен сипатталады. 1980-жылдары Шығыс-Батыс және Қытай-Кеңес қарым-қатынастарындағы шиеленіс азайды, бұл аймақтық көшбасшылықты әскери емес, экономикалық күш анықтайтынын көрсетті. Осы он жылдық ішінде Жапония аймақтағы жаңа бизнес-инвестициялар мен экономикалық көмек көрсетуде АҚШ-ты басып озды, бірақ АҚШ нарығы Азия-Тынық мұхиты аймағының өркендеуіне маңызды фактор болып қала берді. 1980-жылдардың соңында (Плаза келісімінен кейін) иеннің АҚШ долларына шаққандағы құнының өсуі Жапонияны капитал және технология экспорттаушы, сондай-ақ Азиядағы өндірілген тауарларды импорттаушы ел ретінде Азия-Тынық мұхиты аймағының негізгі экономикасына айналдырды. Жапония осы аймаққа ең көп экономикалық көмек көрсететін ел статусын сақтап тұр.

1950 жылдар

1950 жылдардың ортасынан 1960 жылдардың соңына дейін Жапонияның Азиядағы басқа елдермен қарым-қатынасы негізінен сауда, техникалық көмек және көмек арқылы аймақтағы кең ауқымды, өсіп келе жатқан экономикалық мүдделерін ілгерілетумен байланысты болды. Оның басты мәселелері – сауда серіктестерінің экономикалық әлсіздігі мен саяси тұрақсыздығы, сондай-ақ Азия басшыларының Жапонияның өз аймақтарындағы "артық болуынан" туындаған алаңдаушылығы болды. Жапония 1950 жылдары бірнеше үзіліссіз келіссөздерден кейін көрші елдермен қарым-қатынасты жақсартуды бастады, нәтижесінде Бирмаға (қазіргі Мьянма), Индонезияға, Филиппинге және Вьетнам Республикасына (Оңтүстік Вьетнам) соғыс өтемақысы төленді. Тайландтың өтемақы талаптары 1963 жылға дейін шешілмеді. Жапонияның Азия аренасына қайта оралуына 1954 жылдың желтоқсанында Азия мен Тынық мұхиты аймағындағы ынтымақтастық экономикалық және әлеуметтік даму жөніндегі Коломбо жоспарына қосылуы және 1955 жылдың сәуірінде Индонезияның Бандунг қаласында өткен Афро-Азия конференциясына қатысуы да көмектесті. 1950 жылдардың соңында Жапония көмек бағдарламасын бастады. 1958 жылы ол Үндістанға 50 миллион АҚШ долларына баламалы несие берді, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдардағы алғашқы жапон несиесі болды. Бұл несиелер, Үндістанмен, сондай-ақ Шри-Ланка, Малайзия, Тайвань, Пәкістан және Оңтүстік Кореямен байланысты келешектегі жағдайлардағыдай, Жапониядан жабдықтар мен құрал-жарақтарды сатып алуға бағытталған жобалармен тығыз байланысты болды. 1960 жылы Жапония Азия экономикалық мәселелер институтын (1969 жылы Дамушы экономикалар институты деп қайта аталды) экономикалық дипломатия саласындағы мамандарды даярлаудың негізгі орталығы ретінде ресми түрде құрды.

1960 жылдар

1960-шы жылдардың басында үкімет Азияда байланыс орнатуға көбірек ұмтылыс танытты. 1960 жылы Азия экономикалық мәселелер институты Халықаралық сауда және өнеркәсіп министрлігінің (МИТИ) басқаруына берілді. 1961 жылы үкімет жаңа несие беру мекемесі ретінде "Шетелдік экономикалық ынтымақтастық қорын" құрды. Келесі жылы Шетелдік техникалық ынтымақтастық агенттігі жұмысын бастады. 1960-шы жылдардың ортасына қарай Жапонияның рөлі Азияда және әлемнің басқа аймақтарында айқын байқалды. 1964 жылы Жапония Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) толық құқықты мүшесі атанды. Экономикалық және саудалық кеңейім дами келе, ел басшылары "тек экономизм", "алдымен экспорт саясаты" және "көмектің коммерциялық мүдделері" деп аталатын нәрселердің дұрыстығы мен тиімділігіне күмән келтіре бастады. Олар дамыған және дамушы елдер арасындағы нәзік қарым-қатынас деп атаған "Солтүстік-Оңтүстік" мәселесін шешуге көбірек үлес қосуды қалады.

1970 жылдар

1970-ші жылдардың басынан бері Азияда, әсіресе Оңтүстік-Шығыс Азияда экономикалық көмек көрсету және дауларды реттеуде делдалдық қызмет көрсету арқылы бейбітшілік пен тұрақтылықты қамтамасыз етуде көшбасшылыққа ұмтылу екі қиындыққа соқтырды. Сырттан қарағанда, Азияның бір бөлігінде Жапонияның аймаққа жүйелі экономикалық енуі, бұрынғы Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Азия нарықтары мен ресурстарын пайдалану схемасына ұқсас жағдайға алып келуі мүмкін деген қауіп болды. Ішкі саясаткерлер Жапонияның аймақтағы саяси қатысуы жапондықтарға қарсы наразылық тудырып, оның экономикалық жағдайына зиян келтіруі мүмкін деп алаңдады. Саясатты қайта қарастырғаннан кейін, Жапония басшылығы аймақтағы дамып келе жатқан елдердің өнеркәсіптік базаларын жаңғыртуға көмектесуге көбірек мән беру қажет деп шешті, осы арқылы олардың өзін-өзі қамтамасыз етуі мен экономикалық төзімділігін арттыруға ұмтылды. 1970-ші жылдардың соңында Жапония екіжақты көмекті, яғни иендік кредиттер, тарифтерді төмендету, өндіріс экспорттарына квоталарды ұлғайту, өңдеу өнеркәсіптеріне, энергетикаға, ауыл шаруашылығына және білім беруге инвестиция салу арқылы Азиядағы көмек бағдарламаларын жүзеге асыруға бағытталғандай болды.

1980 жылдар

1981 жылы Жапония мен АСЕАН елдері арасындағы дамып келе жатқан экономикалық байланыстарды институционалдық деңгейге көтеру мақсатында АСЕАН-Жапония орталығы құрылды. Бұл құрылымның себебі Жапонияның сол кездегі Оңтүстік-Шығыс Азия аймағына қатысты сыртқы саясатының кең ауқымды стратегиясы болды, бұл стратегия 1977 жылы Манила қаласында жарияланған Фукуда доктринасымен бейнеленген.

1990 жылдар

1990 жылға қарай Жапонияның Азия-Тынық мұхиты аймағының көптеген елдерімен, әсіресе қарқынды дамып келе жатқан экономикалық байланыстарымен өзара әрекеттесуі көп қырлы және осы елдер үшін күннен күнге маңыздырақ бола түсті. АСЕАН елдері (Бруней, Индонезия, Малайзия, Филиппин және Таиланд; Сингапур – жаңадан индустрияланған экономика ретінде қарастырылды) өз дамуы үшін Жапонияны аса маңызды деп есептеді. Жапонияның АСЕАН елдеріне көрсеткен көмегі 1988 жылғы қаржы жылында 1,9 миллиард АҚШ долларын құрады, ал АҚШ-тың көрсеткен көмегі осы кезеңде 333 миллион АҚШ долларына жуық болды. 1989 жылдың наурыз айына дейін Жапония АСЕАН елдеріне жасаған жалпы инвестициясы шамамен 14,5 миллиард АҚШ долларын құрады, бұл АҚШ-тың инвестициясынан екі еседен астам. Осы кезеңде АСЕАН елдеріне тартылған жалпы шетелдік инвестицияның үлесінде Жапонияның үлесі Таиландта 70-80 пайызды, ал Индонезияда 20 пайызды құрады. 1990 жылдардың басында Жапония үкіметі, әсіресе Азияда, дипломатиялық беделін арттыруға белсенді күш жұмсады. Тошики Кайфудың 1991 жылдың көктемінде Оңтүстік-Шығыс Азияның бес еліне (Малайзия, Бруней, Таиланд, Сингапур және Филиппин) жасаған сапары 3 мамырда Сингапурда өткен маңызды сыртқы саясат жөніндегі мәлімдемесімен аяқталды. Онда ол Оңтүстік-Шығыс Азия Ұлттарының қауымдастығы (АСЕАН) мен жаңа серіктестік орнатуға шақырды және Жапонияның экономикалық саладан тысқары, «бейбітшілік елі ретінде саяси салада лайықты рөл атқаруға» ұмтылатынын мәлімдеді. Осы жаңа рөлдің нақты дәлелі ретінде Жапония Камбоджадағы қақтығысты шешу бойынша келіссөздерді ілгерілетуге белсенді қатысты.