Жапония-Ресей арасындағы Оңтүстік Курил аралдары дауы

Жапония-Ресей арасындағы Оңтүстік Курил аралдары дауы. Аралдардың мәртебесі, тарихы, Ресейдің басқаруы және келіспеушіліктер туралы ақпарат. Курил аралдары.

22 мин оқу

100%

Дереккөз: Kuril Islands dispute — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Оңтүстік Курил аралдарының егемендігі туралы Жапония мен Ресей арасындағы келіспеушілік – Жапонияда Солтүстік аумақтар дауы деп аталатын, Жапония мен Ресей арасындағы төрт оңтүстік Курил аралының иелігіне қатысты аумақтық дау. Курил аралдары – оңтүстік бөлігінде Жапонияның Хоккайдо аралы және солтүстік бөлігінде Ресейдің Камчатка түбегі арасында созылған аралдар тізбегі. Аралдар Охот теңізін Тынық мұхитынан бөліп тұрады. Төрт даулы арал, даусыз Курил тізбегіндегі басқа аралдар сияқты, Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Курил аралдарына жасалған десант операциясынан кейін Кеңес Одағы тарапынан бір жақты түрде аннексияланды. Даулы аралдар қазір Ресейдің басқаруында, Оңтүстік Курил ауданы және Сахалин облысының Курил ауданының құрамында. Жапония оларды өзінің Солтүстік аумақтары немесе Оңтүстік Чисима деп атайды және Хоккайдо префектурасының Немуро субпрефектурасының бөлігі деп санайды. Даулы аралдар:

Disagreement between Japan and Russia over sovereignty of the South Kuril Islands

The Kuril Islands dispute, known as the Northern Territories dispute in Japan, is a territorial dispute between Japan and Russia over the ownership of the four southernmost Kuril Islands. The Kuril Islands are a chain of islands that stretch between the Japanese island of Hokkaido at their southern end and the Russian Kamchatka Peninsula at their northern end. The islands separate the Sea of Okhotsk from the Pacific Ocean. The four disputed islands, like other islands in the Kuril chain which are not in dispute, were unilaterally annexed by the Soviet Union following the Kuril Islands landing operation at the end of World War II. The disputed islands are under Russian administration as the South Kuril District and part of the Kuril District of the Sakhalin Oblast (Сахалинская область, Sakhalinskaya oblast). They are claimed by Japan, which refers to them as its Northern Territories or Southern Chishima, and considers them part of the Nemuro Subprefecture of Hokkaido Prefecture. The islands in dispute are:

Iturup (Итуруп)—Etorofu Island (Japanese: , Etorofu tō)
Kunashir (Кунашир)—Kunashiri Island (Japanese: , Kunashiri tō)
Shikotan (Шикотан)—Shikotan Island (Japanese: , Shikotan tō)
Habomai Islands (острова Хабомаи ostrova Khabomai)—Habomai Islands (Japanese: , Habomai guntō) signed between the Allies and Japan in 1951, states that Japan renounces "all right, title and claim to the Kuril Islands", but does not explicitly recognize the Soviet Union's sovereignty over them. Japan claims that at least some of the disputed islands are not a part of the Kuril Islands, and thus are not covered by the treaty. Japan and the Soviet Union ended their formal state of war with the Soviet–Japanese Joint Declaration of 1956 but did not sign a peace treaty. During talks leading to the joint declaration, the Soviet Union offered Japan the two smaller islands of Shikotan and the Habomai Islands in exchange for Japan renouncing all claims to the two bigger islands of Iturup and Kunashir, but Japan declined the offer. This disagreement between the two island offer made by the Soviet Union and Japan's demand of regaining two bigger islands as well became the cornerstone for continuation of the dispute into the present day.

Итуруп (Итуруп) – Эторофу аралы (жапонша: Etorofu tō)
Кунашир (Кунашир) – Кунашири аралы (жапонша: Kunashiri tō)
Шикотан (Шикотан) – Шикотан аралы (жапонша: Shikotan tō)
Хабомаи аралдары (острова Хабомаи ostrova Khabomai) – Хабомаи аралдары (жапонша: Habomai guntō)
1951 жылы Одақтастар мен Жапония арасында қол қойылған келісімде Жапония «Курил аралдарына қатысты барлық құқықтан, атаудан және талаптан бас тартады» делінгенімен, Кеңес Одағының оларға қатысты егемендігін нақты мойындамайды. Жапония даулы аралдардың кем дегенде бірі Курил аралдарының құрамына кірмейтінін, демек, келісімге қатысты еместігін мәлімдейді. Жапония мен Кеңес Одағы 1956 жылғы Кеңес-Жапон бірлескен декларациясымен ресми соғыс жағдайын аяқтады, бірақ бейбітшілік шартына қол қоймады. Бірлескен декларацияға әкелген келіссөздер барысында Кеңес Одағы Жапонияға екі кішігірім арал – Шикотан мен Хабомаи аралдарын ұсынды, ал Жапония екі үлкен арал – Итуруп пен Кунаширге қатысты барлық талаптарынан бас тартуға келісуі тиіс еді, бірақ Жапония бұл ұсыныстан бас тартты. Кеңес Одағы жасаған екі аралға қатысты ұсыныс пен Жапонияның екі үлкен аралды қайтару туралы талабы арасындағы келіспеушіліктер осы даудың қазіргі күнге дейін жалғасуына себеп болды.

Өмірбаян

Сахалин мен Курил аралдарының мәртебесін реттеуге арналған алғашқы орыс-жапон келісімі 1855 жылғы Шимода шарты болды, ол Ресей империясы мен Токугава Жапониясы арасында ресми қарым-қатынастарды алғаш рет орнатты. Шартының 2-бабы, шекаралар туралы келісімді қарастырады, былай демелі: «Бүгіннен бастап Ресей мен Жапония арасындағы шекара Итуруп (Эторофу) және Уруп (Уруппу) аралдарының арасынан өтеді. Итуруп аралының барлығы Жапонияға тиесілі, ал Уруп аралының барлығы және солтүстікке орналасқан Курил аралдары Ресейдің иелігінде болады». Кунашири, Шикотан және Хабомаи аралдары, барлығы Итуруптың оңтүстігінде орналасқан, шартта нақты айтылмаған және сол кезде Жапонияның даусыз бөлігі деп есептелген. Шартында сондай-ақ Сахалин/Карафуто аралы бөлінбейтіні, бірақ Ресей мен Жапонияның бірлескен басқаруында қалатыны нақтыланды. 1875 жылғы Санкт-Петербург шартында Ресей мен Жапония, Жапонияның пайдасына Курил аралдарына құқықтарынан бас тарту үшін, Сахалинге құқықтарынан бас тартуға келісті. Алайда, шарттың француз тіліндегі ресми мәтініндегі аудармадағы қарама-қайшылықтарға байланысты Курил аралдарының құрамы туралы пікір таласы әлі де сақталып келеді. 1904-1905 жылдардағы орыс-жапон соғысы Ресей үшін әскери апатқа ұшырады. Соғыстың соңында жасалған 1905 жылғы Портсмут шарты Сахалин аралының оңтүстік жартысын Жапонияға берді. Октябрь революциясынан кейін болған Ресей азаматтық соғысы кезінде Жапония Ресейдің Шығыс бөлігінің бір бөлігін басып алғанмен, бұл аумақтардың ешқайсысын ресми түрде аннексияламады және 1920 жылдардың ортасына қарай Жапония олардан халқын шығарып алды. Жапония нацистік Германияның басты одақтасы болды, КСРО бастапқыда онымен келісімге келген, бірақ 1941 жылдың 22 маусымынан бастап соғыс жағдайында болды. Алайда, 1939 жылы Халхин-Гол шайқасы Жапон-Совет шекаралық соғысын аяқтағаннан кейін және КСРО 1945 жылдың 8 тамызында Жапонияға соғыс жариялағанға дейін КСРО мен Жапон империясы арасында тікелей қақтығыс болған жоқ. 1939-1945 жылдар аралығында миллиондаған совет және жапон әскерлері Маньчжурия шекарасында бір-біріне қарсы тұрды. 1941 жылдың 13 сәуірінде Мәскеуде Кеңес-жапон бейтараптық шартына қол қойылды, ол 25 сәуірде күшіне енді, бірақ 1945 жылдың 5 сәуірінде КСРО одан бас тартты. 8 мамырда нацистік Германия Батыс одақтастарына, 9 мамырда КСРО-ға капитуляциялады, бұл Еуропадағы соғысты аяқтады және Ялта келісіміне сәйкес, Ресейдің Жапонияға қарсы соғыс бастауына дейін үш айлық жасырын есептеуді бастады. 1945 жылдың 9 тамызында, Маньчжурияда түн ортасынан кейін, совет әскерлері Маньчжурияға шабуыл жасады және КСРО Жапонияға соғыс жариялады, осымен Совет-жапон соғысы басталды. Одан кейін КСРО Оңтүстік Сахалин мен Курил аралдарына шабуыл жасады. Курил аралдарына жасалған шабуыл 18 тамыз бен 3 қыркүйек аралығында болды (Жапония 15 тамызда капитуляциясын жариялады және 2 қыркүйекте ресми түрде қол қойды). Курил аралдарының жапон халқы екі жылдан кейін қуылды. АҚШ "Хула" жобасы арқылы Кеңес Одағына әскери кемелерді беру арқылы Совет Одағының шабуылға дайындық жұмыстарына көмектесті.

The first Russo Japanese agreement to deal with the status of Sakhalin and the Kuril Islands was the 1855 Treaty of Shimoda, which first established official relations between the Russian Empire and Tokugawa Japan. Article 2 of the Treaty of Shimoda, which provided for an agreement on borders, states "Henceforth the borders between Russia and Japan will pass between the islands Iturup (Etorofu) and Urup (Uruppu). The whole island of Iturup belongs to Japan and the whole island Urup and the other Kuril Islands to the north constitute possessions of Russia". The islands of Kunashiri, Shikotan and the Habomai Islands, all lying to the south of Iturup, are not explicitly mentioned in the treaty and were understood at the time to be a non disputed part of Japan. The treaty also specified that the island of Sakhalin/Karafuto was not to be partitioned but was to remain under a joint Russo Japanese condominium. In the 1875 Treaty of Saint Petersburg, Russia and Japan agreed that Japan would give up all rights to Sakhalin in exchange for Russia giving up all rights to the Kuril Islands in favor of Japan. However, a controversy remains as to what constitutes the Kuril Islands, due to translation discrepancies in the French official text of that treaty. The Russo Japanese War of 1904–05 was a military disaster for Russia. The 1905 Treaty of Portsmouth, concluded at the end of this war, gave the southern half of Sakhalin Island to Japan. Although Japan occupied parts of Russia's Far East during the Russian Civil War following the October Revolution, Japan did not formally annex any of these territories and they were depopulated by Japan by the mid 1920s. Japan was a main ally of Nazi Germany, which the USSR initially had an understanding with, but found itself at war with from June 22, 1941. However, after the Battles of Khalkhin Gol ended the Japanese–Soviet Border War in 1939 and before the USSR declared war on Japan on August 8, 1945, there was practically no hostile activity between the USSR and the Empire of Japan. Between 1939 and 1945, millions of Soviet and Japanese soldiers were facing each other along the Manchurian border. The Soviet–Japanese Neutrality Pact was signed in Moscow on April 13, 1941, and became effective on April 25, but was renounced by the Soviet Union on April 5, 1945. On May 8 Nazi Germany surrendered to the Western allies, on May 9 to the USSR, which ended the war in Europe and started the secret three month countdown for the Russians to start hostilities against Japan, as per the Yalta Agreement. On August 9, 1945, just after midnight in Manchuria, the Soviets invaded Manchuria and the Soviet Union declared war on Japan, beginning the Soviet–Japanese War. The Soviet Union invaded South Sakhalin and the Kuril Islands in the subsequent days. The Invasion of the Kuril Islands took place between August 18 and September 3 (Japan had announced its surrender August 15, and formally signed it September 2). The Japanese inhabitants of the Kurils were expelled two years later. The United States had helped the preparation of the Soviet invasion through Project Hula, transferring naval vessels to the Soviet Union.

Екінші дүниежүзілік соғыс келісімдері

Қазіргі Курил аралдары дауы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін туындады және Ялта келісімінің (1945 жылғы ақпан), Потсдам декларациясының (1945 жылғы шілде) және Сан-Франциско келісімінің (1951 жылғы қыркүйек) мағынасындағы түсініспеушіліктер мен келіспеушіліктердің салдары болды. АҚШ, Ұлыбритания және Кеңес Одағы қол қойған Ялта келісімінде мынадай мәлімдеме жасалды: "Үш үлкен державаның басшылары – Кеңес Одағы, Америка Құрама Штаттары және Ұлыбритания – Германия басылып, Еуропадағы соғыс аяқталғаннан кейін екі-үш ай ішінде Кеңес Одағы одақтастар тарапынан Жапонияға қарсы соғысқа қатысады, егер: 2. 1904 жылы Жапонияның қастандық шабуылымен Ресейдің бұрынғы құқықтары қалпына келтірілсе, атап айтқанда: а) Сахалиннің оңтүстік бөлігі және оған жақын аралдар Кеңес Одағына қайтарылады; 3. Курил аралдары Кеңес Одағына беріледі. Жапония мен АҚШ Ялта келісімі Солтүстік аумақтарға қатысты емес деп мәлімдеді, себебі олар Курил аралдарының құрамына кірмейді, бірақ АҚШ географиялық мамандары оларды дәстүрлі түрде Курил тізбегінің бөлігі деп санайды. 1998 жылы «Pacific Affairs» журналында Брюс Эллеман, Майкл Николс және Мэтью Уаймет АҚШ Курил аралдарының Кеңес Одағына берілуін ешқашан қабылдамағанын және Ялтадан бастап Мәскеу Токиомен тікелей келіссөздер жүргізіп, өзара қанағаттандырарлық шешімге келуге келіскенін, ал АҚШ мұндай бейбіт келісімде Курил аралдарын кеңестік тарапқа беруді қолдайтынын айтты. Осы мақалада АҚШ президенті Гарри Трумэннің 1945 жылғы 27 тамызда Кеңес Одағының премьер-министрі Иосиф Сталинге жолдаған хатынан маңызды дәлел келтірілген: «Сіз менің [Курил аралдары туралы] хатымды дұрыс түсінбегеніңіз анық. Мен Курил аралдары туралы айтып отырдым, бұл Жапонияның аумағы, оның мәселесі бейбіт келісімде шешілуі керек. Менің ізашарымның осы аралдарды кеңестік тарапқа беруге бейбіт келісімде келіскенін білдім». Кеңес Одағы, кейін Ресей бұл ұстанымды қабылдамады. Солтүстік аумақтарды құрайтын аралдар тізімге нақты кірмеген, бірақ АҚШ кейіннен, әсіресе Сан-Франциско келісімін дайындау кезінде, «және біз анықтайтын кіші аралдар» деген сөз тіркесін пайдаланып Солтүстік аумақтарды Жапонияға беруді негіздеуге болатынын мәлімдеді. 1943 жылғы Каир декларациясында Курил аралдары туралы нақты айтылмаған, бірақ: «Жапония зорлық-зомбылық пен ашкөздікпен басып алған барлық басқа аумақтардан да шығарылады» делінген. Кеңес Одағы бұған қарсы шығып, АҚШ-тан Ялтада Кеңес Одағына берген уәделерін орындауын талап етті. Сол кездегі келіспеушіліктердің ерекше нүктесі – келісім жобасында Жапония Оңтүстік Сахалин мен Курил аралдарына қатысты барлық құқықтарынан бас тартатыны айтылса да, Жапонияның Кеңес Одағының осы аумақтардағы егемендігін мойындайтыны туралы нақты көрсетілмеген. 1951 жылғы 8 қыркүйекте Сан-Франциско келісімін 49 мемлекет, соның ішінде Жапония мен АҚШ қол қойды. 2-баптың 2-тармағында мынадай шарт белгіленген: «Жапония Курил аралдарына, Сахалиннің және оған жақын аралдардың Жапония 1905 жылғы 5 қыркүйектегі Портсмут шартының нәтижесінде егемендікке ие болған бөлігіне қатысты барлық құқықтардан, құқықтан және талаптан бас тартады». Кейін Мемлекеттік департамент «Хабомаи аралдары мен Шикотан Хоккайдоның бөлігі болып табылады және Жапония оларға егемендік етуге құқылы» деп түсіндірді. Ұлыбритания мен АҚШ Сан-Франциско келісімін қол қоймаған елдерге аумақтық құқықтар берілмейтініне келісті, сондықтан аралдар кеңестік аумақ ретінде ресми танылмады. 1951 жылғы Сан-Франциско бейбітшілік конференциясы кезінде Жапония Кунашири, Эторофу, Шикотан және Хабомаи аралдары техникалық тұрғыдан Курил аралдарының құрамына кірмейтінін және демек, келісімнің 2 (с) бабының ережелеріне жатпайтынын мәлімдеді. Бұл мәлімдеменің уақыты Ресей және кейбір батыс тарихшылары тарапынан дауланып келді. 2005 жылы «The Japan Times» газетінде журналист Грегори Кларк 1951 жылғы ресми жапон мәлімдемелері, карталары және басқа да құжаттары, сондай-ақ Сан-Франциско конференциясындағы АҚШ делегациясының басшысы Джон Фостер Даллестің мәлімдемелері 1951 жылғы қазанда Сан-Франциско келісімшарты жасалған кезде Жапония мен АҚШ Кунашири және Эторофу аралдарын Курил аралдарының бөлігі деп санайтынын және келісімнің 2 (с) бабында қарастырылатынын көрсеткенін жазды. Кларк 1992 жылы «Нью-Йорк Таймс» газетінде де осыған ұқсас пікір білдірді. 2001 жылы жарық көрген кітабында халықаралық құқық жөніндегі корей ғалымы Сёкву Ли Жапония Сыртқы істер министрлігінің Келісімдер бюросының директоры Кумао Нисимураның 1951 жылғы 19 қазандағы Диеттегі мәлімдемесін келтірді, онда Эторофу және Кунашири аралдары Курил аралдарының құрамына кіретіні және демек, Сан-Франциско келісімінің 2 (с) бабына бағынатыны айтылды. АҚШ Сенатының 1952 жылғы 28 сәуірдегі Сан-Франциско келісімін ратификациялау туралы резолюциясында нақты айтылды, КСРО Курил аралдарына құқығы жоқ, резолюцияда мынадай мәлімдеме жасалды: «Бұл келісімге [Сан-Франциско бейбіт келісіміне] қатысты кеңес беру және келісім беру бөлігі ретінде Сенат мәлімдейді, келісімнің ешбір ережесі Ресейдің Оңтүстік Сахалин мен оған жақын аралдардағы, Курил аралдарындағы, Хабомаи аралдарындағы, Шикотан аралындағы және Жапонияның 1941 жылғы 7 желтоқсанындағы иеленген кез келген басқа аумақтардағы, құқықтардағы немесе мүдделеріне зиян келтірмейді немесе оларды кеңестік тарапқа беруге құқық бермейді». АҚШ Жапония мен Ресей арасындағы бейбіт келісім жасалғанша, даулы Солтүстік аумақтар Ресей бақылауындағы оккупацияланған аумақ болып қала беретінін мәлімдейді.

The modern Kuril Islands dispute arose in the aftermath of World War II and results from the ambiguities in and disagreements about the meaning of the Yalta agreement (February 1945), the Potsdam Declaration (July 1945), and the Treaty of San Francisco (September 1951). The Yalta Agreement, signed by the US, Great Britain and the Soviet Union, stated:

The leaders of the three great powers – the Soviet Union, the United States of America and Great Britain – have agreed that in two or three months after Germany has surrendered and the war in Europe is terminated, the Soviet Union shall enter into war against Japan on the side of the Allies on condition that: 2. The former rights of Russia violated by the treacherous attack of Japan in 1904 shall be restored, viz. : (a) The southern part of Sakhalin as well as the islands adjacent to it shall be returned to the Soviet Union; 3. The Kuril islands shall be handed over to the Soviet Union. Japan and the US claimed that the Yalta agreement did not apply to the Northern Territories because they were not a part of the Kuril Islands, although US geographers have traditionally listed them as part of the Kuril chain. In a 1998 article in the journal Pacific Affairs, Bruce Elleman, Michael Nichols and Matthew Ouimet argue that the US never accepted the cession of all the Kuril Islands to the Soviet Union and has maintained from Yalta onward that it simply agreed at Yalta that Moscow could negotiate directly with Tokyo to come to a mutually acceptable solution, and that the US would support in such a peace agreement the Soviet acquisition of the Kurils. As a key piece of evidence, the same article quotes an August 27, 1945, letter from U. S. President Harry Truman to Soviet Premier Joseph Stalin: "You evidently misunderstood my message [about the Kuril Islands] I was not speaking of any territory of the Soviet Republic. I was speaking of the Kurile Islands, Japanese territory, disposition of which must be made at a peace settlement. I was advised that my predecessor agreed to support in the peace settlement the Soviet acquisition of those islands." The Soviet Union—and subsequently, Russia—rejected this position. The islands comprising the Northern Territories are not explicitly included in this list, but the US subsequently maintained, particularly during the preparation of the Treaty of San Francisco, that the phrase "and such minor islands as we determine" could be used to justify transferring the Northern Territories to Japan. The Cairo Declaration of 1943 did not explicitly mention the Kuril Islands but stated: "Japan will also be expelled from all other territories which she has taken by violence and greed". The Soviet Union vehemently disagreed and demanded that the U. S. adhere to its promises made to the Soviet Union in Yalta as a condition of the Soviet Union's entry into the war with Japan. A particular point of disagreement at the time was the fact that the draft text of the treaty, while stating that Japan will renounce all rights to Southern Sakhalin and the Kuril Islands, did not state explicitly that Japan would recognize the Soviet Union's sovereignty over these territories. The Treaty of San Francisco was signed by 49 nations, including Japan and the United States, on September 8, 1951. Article (2c) states:

Japan renounces all right, title and claim to the Kurile Islands, and to that portion of Sakhalin and the islands adjacent to it over which Japan acquired sovereignty as a consequence of the Treaty of Portsmouth of 5 September 1905. The State Department later clarified that "the Habomai Islands and Shikotan are properly part of Hokkaido and that Japan is entitled to sovereignty over them". Britain and the United States agreed that territorial rights would not be granted to nations that did not sign the Treaty of San Francisco, and therefore the islands were not formally recognized as Soviet territory. that already at the time of the 1951 San Francisco peace conference, Japan held that the islands of Kunashiri, Etorofu, Shikotan and the Habomai Islands were technically not a part of the Kuril Islands and thus were not covered by the provisions of Article (2c) of the treaty. The timing of this claim is disputed by Russia and by some western historians. In a 2005 article in The Japan Times, journalist Gregory Clark writes that official Japanese statements, maps and other documents from 1951, and the statements by the head of the U. S. delegation to the San Francisco conference—John Foster Dulles—make it clear that at the time the San Francisco Treaty was concluded in October 1951, both Japan and the United States considered the islands of Kunashiri and Etorofu to be a part of the Kuril Islands and to be covered by Article (2c) of the Treaty. Clark made a similar point in a 1992 New York Times opinion column. In a 2001 book, Seokwoo Lee, a Korean scholar of international law, quotes the October 19, 1951, statement in Japan's Diet by Kumao Nishimura, Director of the Treaties Bureau of the Foreign Ministry of Japan, stating that both Etorofu and Kunashiri are a part of the Kuril Islands and thus covered by Article (2c) of the San Francisco Treaty. The U. S. Senate Resolution of April 28, 1952, ratifying of the San Francisco Treaty, explicitly stated that the USSR had no title to the Kurils, the resolution stating:

As part of such advice and consent the Senate states that nothing the treaty [San Francisco Peace Treaty] contains is deemed to diminish or prejudice, in favor of the Soviet Union, the right, title, and interest of Japan, or the Allied Powers as defined in said treaty, in and to South Sakhalin and its adjacent islands, the Kurile Islands, the Habomai Islands, the Island of Shikotan, or any other territory, rights, or interests possessed by Japan on December 7, 1941, or to confer any right, title, or benefit therein or thereto on the Soviet Union. The U. S. maintains that until a peace treaty between Japan and Russia is concluded, the disputed Northern Territories remain occupied territory under Russian control via General Order No. 1.

1956 жылы Кеңес-Жапон бірлескен декларациясы

1956 жылы Жапония мен Кеңес Одағы арасындағы бейбіт келіссөздер барысында Кеңес тарапы Шикотан мен Хабомаи аралдарын Жапонияға қайтару арқылы дауды шешуді ұсынды. Келіссөздердің соңғы кезеңінде жапондық тарап Итуруп пен Кунашириге қатысты талаптарының әлсіздігін мойындап, бейбіт келісім шарты жасасу үшін Шикотан мен Хабомаи аралдарын қайтаруға келісім білдірді. 1956 жылдың 19 қазанында Мәскеуде КСРО мен Жапония «Кеңес-жапон бірлескен декларациясына» қол қойды. Декларация 1945 жылдың тамызынан бері екі ел арасында техникалық тұрғыдан сақталған КСРО мен Жапония арасындағы соғыс жағдайын аяқтады және «КСРО мен Жапония арасындағы қалыпты дипломатиялық қатынастар орнағаннан кейін бейбітшілік шартын жасасу жөніндегі келіссөздерді жалғастыруға келісті. Осы ретте КСРО Жапония тарапының тілегін ескере отырып және Жапония мемлекетінің мүддесін назарда ұстап, Хабомаи және Шикотан аралдарын Жапонияға беруге келіседі, аталған аралдардың Жапонияға нақты берілуі бейбіт келісімге қол қойылғаннан кейін жүзеге асырылады» делінген. Алайда, бұл бірлескен декларация Курил аралдары дауын толық шешпеді. Әсіресе, декларацияның аумақтық ережелерін түсіндіруде келіспеушіліктер туды, советтік тарап осы мәселені болдырмауға тырысқанына қарамастан. Советтік тарап декларация дауды шешкенін және Шикотан мен Хабомаи аралдарын қайтарудан басқа аумақтық мәселелер талқыланбайтынын мәлімдеді, ал Жапония бейбіт келісім шартын жасау жөніндегі келіссөздер екі үлкен аралға қатысты келіссөздерді де жалғастыруды білдіреді деп санайды. Бұл тұйыққа түсудің себебі ретінде АҚШ-тың келіссөздерге араласуы жиі айтылады. АҚШ Жапонияны егер ол басқа аралдарға қатысты талаптарынан бас тартса, онда АҚШ Окинава мен Рюкю аралдарын өз бақылауында ұстап қалатынын ескертті, сондай-ақ Сан-Франциско бейбіт келісімінің «Жапония бас тартқан аумақтардың егемендігін анықтамағанын», бірақ «Жапонияның мұндай аумақтардың егемендігін беруге құқығы жоқ» екенін мәлімдеді. 2005 жылдың 7 шілдесінде Еуропалық парламент даулы аумақтарды қайтаруды ұсынатын ресми мәлімдеме жасады, бұған Ресей бірден наразылық білдірді. 2006 жылға дейін Владимир Путиннің үкіметі Жапонияға егер ол басқа екі аралға қатысты талаптарынан бас тартса, Шикотан мен Хабомаи аралдарын (даулы аумақтың шамамен 6%) қайтаруды ұсынды. Бұл ұсыныс 1956 жылғы кеңестік-жапон бірлескен декларациясына сілтеме жасады, онда бейбіт келісімге қол қойылғаннан кейін Шикотан мен Хабомаи аралдары Жапонияға беріледі деп уәде берілген. Жапония Курил аралдарын қайтару жағдайында оларға айтарлықтай қаржылық көмек беруге дайын екенін мәлімдеді. Алайда, 2007 жылға қарай аралдардың тұрғындары экономикалық өсім мен тұрмыс деңгейінің жақсаруынан пайда көріп, әсіресе балық өңдеу өнеркәсібінің кеңеюіне байланысты, жапондық тараптың қаржылық ұсыныстарына онша қызығушылық танытпады. 2008 жылдың 7 ақпанында Reuters агенттігі Жапонияның премьер-министрі Ясуо Фукуда Ресей президенті Владимир Путиннен даулы мәселені шешуге дайын екенін және осы мақсатта келесі кезеңде келіссөздер жүргізуді ұсынған хат алғанын хабарлады. 2008 жылдың 16 шілдесінде Жапония үкіметі жаңа мектеп оқулықтарына қатысты нұсқаулықтарды жариялап, мұғалімдерге Жапонияның Оңтүстік Курил аралдарына егемендігі бар екенін айтуды тапсырғаннан кейін Курил аралдары дауы ушықты. Ресей Сыртқы істер министрлігі 18 шілдеде «бұл әрекеттер екі ел арасындағы оң ынтымақтастықты дамытуға да, дауды шешуге де көмектеспейді» деп мәлімдеді және аралдарға қатысты өзінің егемендігін қайта растады. Жапонияның премьер-министрі Таро Асо мен Ресей президенті Дмитрий Медведев 2009 жылдың 18 ақпанында Сахалинде Курил аралдары мәселесін талқылау үшін кездесті. Кездесуден кейін Асо олар дауды шешу жөніндегі күш-жігерді жеделдетуге келіскендерін мәлімдеді, осылайша оны болашақ ұрпақтарға қалдырмауға тырысады.

During the 1956 peace talks between Japan and the Soviet Union, the Soviet side proposed to settle the dispute by returning Shikotan and Habomai to Japan. In the final round of the talks, the Japanese side accepted the weakness of its claim to Iturup and Kunashiri and agreed to settle on the return of Shikotan and the Habomai Islands, in exchange for a peace treaty. On October 19, 1956, in Moscow, the USSR and Japan signed the Soviet–Japanese Joint Declaration. The Declaration ended the state of war between the Soviet Union and Japan, which technically had still existed between the two countries since August 1945, and stipulated that "The U. S. S. R. and Japan have agreed to continue, after the establishment of normal diplomatic relations between them, negotiations for the conclusion of a peace treaty. Hereby, the U. S. S. R., in response to the desires of Japan and taking into consideration the interest of the Japanese state, agrees to hand over to Japan the Habomai and the Shikotan Islands, provided that the actual changing over to Japan of these islands will be carried out after the conclusion of a peace treaty." The Joint Declaration did not settle the Kuril Islands dispute, however. In particular, the disagreement emerged over the interpretation of the territorial provisions of the Declaration, despite the Soviet efforts to avoid precisely that. The Soviet position was that the Declaration resolved the dispute and that no territorial demarcation will be discussed beyond promised transfer of Shikotan and Habomai, whilst Japan maintains that negotiations for conclusion of a peace treaty necessarily imply continuation of negotiations over the two larger islands as well. Continuation of the deadlock is often attributed to the United States' intervention in the negotiations, when US warned Japan that a withdrawal of the Japanese claim on the other islands would mean the U. S. would keep both Okinawa and the Ryukyu Islands, while asserting that the San Francisco Peace Treaty "did not determine the sovereignty of the territories renounced by Japan", but that "Japan does not have the right to transfer sovereignty over such territories",

On July 7, 2005, the European Parliament issued an official statement recommending the return of the territories in dispute, which Russia immediately protested. As late as 2006, the Russian government of Vladimir Putin offered Japan the return of Shikotan and the Habomais (about 6% of the disputed area) if Japan would renounce its claims to the other two islands, referring to the Soviet–Japanese Joint Declaration of 1956, which promised Shikotan and the Habomais would be ceded to Japan once a peace treaty was signed. Japan has offered substantial financial aid to the Kuril Islands if they are handed over. However, by 2007, residents of the islands were starting to benefit from economic growth and improved living standards, arising in particular from expansion in the fish processing industry. As a result, it is thought that islanders are less likely to be won over by Japanese offers of financial support. On February 7, 2008, Reuters reported that Japanese Prime Minister Yasuo Fukuda stated that he had received a letter from Russian President Vladimir Putin in which Putin expressed a willingness to resolve the territorial dispute, and proposed a new round of talks to do so. The dispute over the Kuril Islands was exacerbated on July 16, 2008, when the Japanese government published new school textbook guidelines directing teachers to say that Japan has sovereignty over the Southern Kuril Islands. The Russian Ministry of Foreign Affairs announced on July 18, "[these actions] contribute neither to the development of positive cooperation between the two countries, nor to the settlement of the dispute" and reaffirmed its sovereignty over the islands. Japanese Prime Minister Tarō Asō and Russian President Dmitry Medvedev met in Sakhalin on February 18, 2009, to discuss the Kuril Islands issue. Aso said after the meeting that they had agreed to speed up efforts to resolve the dispute so that it would not be left to future generations to find a solution.

Визалық мәселелер

Ресей дауды шешуде Жапонияға бірнеше ұступтар жасады. Мысалы, Ресей жапон азаматтарына Курил аралдарына визасыз сапар жасау мүмкіндігін ұсынды. Жапониялық балықшыларға Ресейдің талап еткен эксклюзивті экономикалық аймағында балық аулауға рұқсат берілді. Ресей Курил аймағының басшысы визасыз бағдарламаны тоқтатуға шақырды, сондай-ақ жапондық балықшылар Ресей суларында заңсыз балық аулағандықтан атыс жасалды. 2006 жылы ресейлік патрульдік кеме жапондық балықшыны атып өлтірді.

Президент Медведевтің сапары

Ресей президенті Дмитрий Медведев 2010 жылдың 29 қыркүйегінде Рейтер агенттігіне берген сұхбатында жақын арада даулы аралдарға сапар шегуді жоспарлап отырғанын және Оңтүстік Курил аралдарын "біздің елдің маңызды аймағы" деп атағанын мәлімдеді. Жапония Сыртқы істер министрлігі Медведевтің бұл мәлімдемесін сынға алып, өкініш білдірді. Көптеген сарапшылар бұл сапар туралы жариялаудың Қытай мен Ресей арасындағы Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысты жаңағы бірлескен декларациямен және Жапония мен Тайвань арасындағы Сенкаку аралдарына байланысты даумен байланысты екенін айтты. 1 қарашада Медведев Кунашир аралына сапар жасады, бұл Жапониямен қарым-қатынасты шиеленістірді. Мәскеуде Медведевтің бұл сапары Жапонияға аралдардағы үгіттеу дипломатиясының нәтижесіз болатынын көрсететін сигнал ретінде қабылдады. Жапония премьер-министрі Наото Кан бұл сапарды "рұхсыздық пен әдепсіздік" деп бағалап, өз елшісін Мәскеуден кері шақырды. Сапардан кейін Ресей Сыртқы істер министрі Сергей Лавров Медведевтің даулы аралдарға тағы да сапар жоспарлап отырғанын хабарлады, бұған Токио наразылық білдірді.

Қорғанысты күшейту

2011 жылдың 10 ақпанында президент Дмитрий Медведев Курил аралдарына заманауи қару-жарақтарды орналастыруға бұйрық берді, "аралдардың Ресейдің ажырамас бөлігі ретінде қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында". 15 ақпанда аралдарға жаңа әуе шабуылына қарсы зымырандық кешендерді орналастыру жоспарлары жарияланды. Russia Today тілшісіне сұхбат берген әскери дереккөздің мәлімдемесіне сәйкес, күштерді арттыру аясында 18-ші машиналық артиллерия дивизиясы заманауи мотострелоктер бригадасына дейін жаңартылуы мүмкін. Ресей Бас штабының хабарлауынша, дивизияға әуе қорғанысы бригадасы беріледі, ол, мүмкін, С-400 зениттік-ракеталық кешендерімен жарақтандырылады. Ресей әскері сондай-ақ, аралдарды қорғау үшін Тынық мұхиты флотына жаңа "Мистраль" класындағы десанттық кемелерді және "Стерегущий" класындағы корветті орналастыру ниетін жариялады. Ресей 2011 жылдың қаңтар айында Франциямен мұндай төрт кеме сатып алу туралы келісімге келді. Бірақ, кейіннен келісім күшін жойды. 2016 жылдың 25 наурызында Ресей қорғаныс министрі Сергей Шойгу Кунаширде "Бал" зымырандық кешендерінің, Итурупта "Бастионның" және сол жыл ішінде Курил аралдарында "Элерон-3" БПЛА-ларының орналастырылатынын хабарлады.

Ресейлік ұшақтардың шабуылға түсуі

2013 жылдың 7 ақпанында Ресейдің Су-27 истребительдері Хоккайдо аралының солтүстігіндегі Жапонияның аумақтық суларының үстіндегі әуе кеңістігіне енді. Жапонияның Әуе Күштері F-2 ұшақтарына дереу жауап берді. Ресей Курил аралдары арқылы жоспарланған ұшулар жүргізіп жатқан, бірақ Ресей Әуе Күштерінің өкілі олардың ешбір ұшағы Жапонияның әуе кеңістігіне кірмегенін мәлімдеді. Бұл 2008 жылдан бері ресейлік әуе шабуылының алғашқы жағдайы.

2013 жылы Абэ Мәскеуге сапармен

2012 жылғы жапон сайлауында жеңіске жеткеннен кейін премьер-министр Синдзо Абэ даулы аралдар мәселесі бойынша келіссөздерді қайта бастау туралы берген уәдесін орындады. 2013 жылдың сәуір айының соңында ол Ресей президенті Владимир Путинмен талқылау үшін Мәскеуге сапар шекті. Абэ: «Ынтымақтастық мүмкіндіктері толыққанды пайдаланылмаған және еліміздердің серіктес ретіндегі ынтымақтастығын арттыру қажет», – деді. Ол сондай-ақ, дауды шешу үшін Путинмен жақсы жеке қарым-қатынас орнатуға ниеттенгенін қосты.

2017 жылы Абэ Владивостокқа сапармен келді

Премьер-министр Синдзо Абэ мен Ресей Президенті Владимир Путин Владивосток қаласындағы Қиыр Шығыс федералды университетінде өткен Шығыс экономикалық форумында кездесті.

2018 жылы Абэдің Владивостокқа сапары

Ресей Президенті мен Жапония Премьер-Министрі 2018 жылдың қыркүйек айында Шығыс экономикалық форумында кездесті. Путин: "Біз осы жылдың соңына дейін Оңтүстік Курил аралдарына үшінші жапон-ресейлік бизнес-миссиясын өткізуге келістік, содан кейін бірлескен қызмет туралы келіссөздердің төртінші раунды өтеді" деді. 2018 жылдың 12 қыркүйегінде Ресей Президенті Владимир Путин Жапония Премьер-Министрі Синдзо Абэге "жыл соңына дейін ешқандай шартсыз" бейбіт келісім жасауды ұсынды. Абэ жауап бермеді. Жапонияның Бас Кабинет хатшысы Йосихиде Суга: "біздің елдің Солтүстік территориялардың құқықтық мәселесін бейбіт келісімге қол қою алдында шешу тұрғысынан ешқандай өзгеріс жоқ" деді.

2018 жылғы Шығыс Азия саммиті

Сингапурда өткен 13-ші Шығыс Азия саммитінде (2018 жылдың қарашасы) Синдзо Абэ Владимир Путиннің қыркүйекте Владивостоктағы ұсынысын көтерді. Ол басшылар 1956 жылғы совет-жапон бірлескен декларациясының шарттары негізінде бейбіт келісімге қол жеткізуге ұмтылатынын мәлімдеді. Декларацияда Жапонияға Хабомаи аралдары мен Шикотан берілген, ал Кеңес Одағы қалған аралдарға құқығын талап еткен, бірақ АҚШ 1956 жылғы келісімді қабылдамады. Путин мен Абэ 1956 жылғы келісімнің шарттары екіжақты бейбіт келісімге енгізілетіні туралы уағдаласты.

2019 жылдың қаңтар айында Мәскеуде өткен кездесулер

Жапонияның сыртқы істер министрі Таро Коно Мәскеуге барып, 2019 жылдың 14 қаңтарында Ресейдің сыртқы істер министрі Сергей Лавровпен Курил аралдары дауы туралы келіссөздер жүргізді. Кездесу соңында Лавров екі ел арасындағы қарым-қатынасты арттыруға келісім білдіргенін, бірақ Ресей мен Жапонияның осы мәселедегі ұстанымдарында елеулі айырмашылықтар сақталғанын айтты. Ол сондай-ақ, Жапонияның бұл аралдарды Ресейдің егемендік аумағы деп мойындауы қажет екенін мәлімдеді. Журналистерге берген сұхбатында ол: "Аралдарға қатысты Ресейдің егемендігі талқылауға жатпайды. Олар Ресей Федерациясының аумағының бір бөлігі" деді. Бірнеше күннен кейін, 16 қаңтарда Лавров Жапонияның Екінші дүниежүзілік соғыстың нәтижесін қабылдаған-қабылмағанын сұрады. 22 қаңтарда Владимир Путин мен Синдзо Абэ арасында өткен кездесу де ешқандай үлкен қадамға әкелмеді.

2020 Ресей зымыран жүйелерін орналастырады

2020 жылдың қазан айында Ресей Курил аралдарындағы әскери оқулар үшін зениттік-ракеталық кешен орналастыруды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.

2021 жылы Мишустин Итуруп аралына сапармен барады

2021 жылдың 26 шілдесінде Ресей Премьер-Министрі Михаил Мишустин Итуруп аралына сапар жасады. Мишустин Мәскеудің аралдар тізбегінде кедендік баждарсыз және салықтардың қысқартылған жиынтығымен арнайы экономикалық аймақ құруды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.

2022 жылы бұрынғы ұстанымға оралу және бейбітшілік туралы келісім келіссөздерін тоқтату

2022 жылдың 7 наурызында Жапонияның премьер-министрі Фумио Кишида оңтүстік Курил аралдарын "Жапонияға тән аумақ, Жапонияның егемендігі бар аумақ" деп жариялады. 8 наурызда Сыртқы істер министрі Ёсимаса Хаяши төрт аралды Жапонияның "бөлшегі" деп сипаттады. Жапондық басшылық соңғы жылдары аралдарды талқылау кезінде Ресейді ашуландыруы мүмкін тіл қолданудан сақтанды. 2019 жылы Синдзо Абэге аралдарды Жапонияның ажырамас бөлігі деп санайтыны туралы сұрақ қойылғанда, ол Ресеймен келіссөздерге нұқсан келтірмеу үшін жауап беруден жалтарды. Алайда, Ресейдің Украинаға қарсы соғысы басталып, Ресейге қарсы санкциялар енгізілгеннен кейін, Жапония үкіметі Кишиданың мәлімдемесінде көрсетілгендей, аралдарға қатысты қатал ұстанымға қайта оралды. 2022 жылдың 21 наурызында Ресей Жапониямен бейбіт келісімдерді тоқтату және Жапонияның Украинаға қатысты санкцияларына байланысты даулы Курил аралдарына қатысты бірлескен экономикалық жобаларды тоқтату туралы жариялады. 2022 жылдың 25 наурызында Ресей Курил аралдарында, оның ішінде даулы аралдарда 3000-нан астам әскер мен жүздеген техникамен әскери оқу-жаттығуларын бастады. 2022 жылдың 31 наурызында Жапония 2022 жылғы Дипломатиялық көк кітаптың жобасында даулы аралдарды "заңсыз оккупация" деп қайта атады. 2022 жылдың 7 маусымында Ресей Сыртқы істер министрлігінің өкілі Мария Захарова Жапониямен 1998 жылғы келісімді, оңтүстік Курил аралдарына жақын аумақта жапон балықшыларына жұмыс істеуге рұқсат беру туралы келісімді тоқтату ниетін жариялады, Жапония келісімде қарастырылған қаржылық міндеттемелерін орындамай отыр деген пікірде. 2022 жылдың 5 қыркүйегінде премьер-министр Михаил Мишустин қол қойған, бұрынғы жапон тұрғындарына даулы аралдарға визасыз баруға мүмкіндік берген визалық келісімнен Ресейдің бір жақты бас тартуы туралы құжат жарияланды.

Жапония өз позициясын қайта бекітеді: аралдар заңсыз басып алынған

2023 жылдың 7 ақпанында 1855 жылғы Шимода шартының 168 жылдығына орай Жапония төрт аралды Ресейдің заңсыз оккупациялағанын қайта растады. Фумио Кишида жасаған мәлімдемеде: "Кеңес Одағының 77 жыл бұрын оларды заңсыз оккупациялауынан бері Солтүстік территориялардың қайтарылмауы толығымен қабылдауға келмейтін жағдай" делінген. Жапония үкіметі төрт аралды "заңсыз оккупация" деп атағаны соңғы 5 жылдағы алғашқы рет. 2023 жылдың 22 наурызында Ресей Бастион типті жағалау қорғаныс зымырандық кешендерінің бір бөлігін Парамушир аралына орналастырғанын хабарлады. Қорғаныс министрі Сергей Шойгу бұл Курил аралдары маңындағы Ресей қауіпсіздігін күшейту және АҚШ-тың Ресей мен Қытайды "қоршауға" талпынуына жауап ретінде жасалғанын айтты. 2023 жылдың 21 сәуірінде Ресейдің бас прокуроры Чисима және Хабомаи аралдарының тұрғындары лигасы (Чисима Ренмей) ұйымын "тікелей қауіпті ұйым" деп таныды.

Жапониядағы қоғамдық көзқарас

Жапонияда жергілікті және ұлттық үкіметпен ынтымақтаса жұмыс істейтін түрлі жеке топтар бар, олар жапон халқын аралдарды қайтару үшін күш салуға ынталандырады. Отбасы аралдардан шығарылған Кенжиро Судзуки Чисима Хабомаи аралдары тұрғындары лигасының Токачи бөлімшесіне жетекшілік етеді (Чисима – Курил аралдарының жапонша атауы). 2008 жылы бас ұйымның бюджеті шамамен 187 миллион иенді (1,7 миллион АҚШ доллары) құрады. 2018 жылы Жапон үкіметі Курил аралдарына қатысты аумақтық құқықтар мәселелері, сондай-ақ Такесима және Сенкаку аралдарына қатысты аумақтық талаптар туралы халықтың хабардар болуын арттыру мақсатында Ұлттық аумақ және егемендік мұражайын (қазіргі уақытта Тораномон Мицуи ғимаратында, Чиода-ку, Токио) құрды. Жапонияда даулы аралдардың көптеген бұрынғы тұрғындары мен олардың ұрпақтары тұрады, және 1964 жылдан бері кейбіреулеріне гуманитарлық себептермен отбасылық қабірлерге баруға рұқсат беріліп келеді. Алайда, олар ұзақ жылдар бойына оңай қолжетімділікке және Кунаширден басқа аралдарға қону мүмкіндігіне қол жеткізуді көздеп келеді. 2018 жылы Ресей архипелагтағы кішігірім аралдарға сапарларды жаңа жүйе бойынша рұқсат етуді бастады, бұл жүйе теңізден жақындаған туристік кемелерді тексеруді қамтиды. Ресейдің бақылауындағы төрт аралға кіру өтініштерін өңдеудің жаңа тәртібі сапар уақытын бес сағаттан шамамен үш сағатқа дейін қысқартады деп күтілуде.

Ресейдің пікірі

Ресей барлық Курил аралдарының, Жапонияның Солтүстік территориялар деп атап кеткендерінің де, Екінші дүниежүзілік соғыстың нәтижесінде Ресейдің заңды бөлігі болып табылатынын тұрақты түрде айтады, және осы аралдарды иелену соғыстан кейінгі халықаралық шекаралардың кез келген өзгеруі сияқты заңмен орынды болған. Мәскеу мынадай мәселелерді атап көрсетеді: Ялта келісімінің нақты тілі Кеңес Одағына Курил аралдарына құқық берді, және Кеңес Одағы осы келісімдегі өз міндеттемелерін орындады. Ресей, халықаралық құқыққа сәйкес, бұрынғы Кеңес Одағының мұрагері ретінде аралдардың иелігін алды. Жапонияның даулы аралдар Курил аралдарының құрамына кірмейді деген пікірі – тек Жапонияның аумақтық талаптарын күшейтуге бағытталған тактика, және бұл пікірді тарих та, география да қолдамайды. 2018 жылдың 21 желтоқсанында Ресей Президенті Владимир Путин жылдық баспасөз конференциясында Жапониядағы АҚШ әскери күштерінің болуы Мәскеу мен Токио арасындағы ресми бейбіт келісімге келуді қиындатып отырғанын мәлімдеді. Путин журналистерге, Мәскеудің Жапониядағы АҚШ әуе қорғаныс жүйесінің орналасуына алаңдап отырғанын айтты. 2022 жылдың наурызында Ресей Қауіпсіздік Кеңесі төрағасының орынбасары Дмитрий Медведев Ресейдің аумақтық келісімге қол жеткізуге ешқашан шын ниеті болмағанын мойындады.

Ресейдегі халықтың көзқарасы

Ресейде халықтың көп бөлігі мен бұқаралық ақпарат құралдары Жапонияға кез келген аумақтық жеңілдіктер беруге қатысты үлкен қарсылық танытады. Басым пікір бойынша, Кеңес Одағы Курил аралдарын Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бағындырған және даулы аймақтардың бұрынғы тарихына қарамастан, оларды өз құрамында ұстауға құқылы. Көптегендер бұл аралдарды Жапониядан алудың Кеңес Одағының Екінші дүниежүзілік соғыстағы құрбандықтары мен одақтастарының өтінішімен Жапонияға қарсы соғысқа қатысуға келісуі үшін лайықты сыйлық болғанын сенеді. Ресей халқының көзқарасы 2000-ші жылдарда қатаңдады. 2009 жылғы шілдеде Бүкілресейлік қоғамдық пікірді зерттеу орталығы (ВЦИОМ) жүргізген сауалнамаға сәйкес, респонденттердің 89% Курил аралдары дауында Жапонияға аумақтық жеңілдіктер беруге қарсы болды, ал 1994 жылғы ұқсас сауалнамада бұл көрсеткіш 76% болған. Ресейдегі «Земляк» қозғалысы 90-шы жылдары аралдарды Жапонияға қайтаруды жақтаған, бірақ содан бері Мәскеу Курил аралдарына инвестиция салуды бастады және қозғалыстың қайтаруды қолдауы тоқтады. 2016 жылғы мамырда өткізілген сауалнамада респонденттердің 7% аралдарды Жапонияға беруді қолдайтынын білдірді. 2018 жылғы қарашада өткізілген ұқсас сауалнамада аралдарды беруді қолдағандардың саны 17% құрады.

Айну көзқарасы

Айнулардың кейбір өкілдері Курил аралдарына да талап етуде, себебі олардың этностық тобы 19 ғасырда жапон және орыс қоныс аударушылары келгенге дейін аралдар мен Сахалинде қоныстанған. 2004 жылы Камчатка өлкесінде тұратын шағын айну қауымы Владимир Путинге хат жолдап, Оңтүстік Курил аралдарын Жапонияға беру туралы кез келген қадамды қайта қарауға шақырды. Хатта жапондықтар, патшалық Ресей және кеңестік үкімет айну халқына қарсы жасалған қылмыстар – өлтірулер мен ассимиляциялау үшін кінәланды, сондай-ақ айну халқына қарсы жапон геноцидін мойындауды сұрады, бірақ Путин бұл өтінішті қабылдамады.

Үшінші елдер мен ұйымдардың пікірлері

2005 жылы 7 шілдеде қабылданған «Еуропалық Одақ, Қытай және Тайвань арасындағы қарым-қатынастар және Қиыр Шығыстағы қауіпсіздік» атты резолюциясында Ресейге «басып алынған» Оңтүстік Курил аралдарын Жапонияға қайтаруды талап етті. Жапонияның аралдарға қатысты егемендігін мойындайды. 2018 жылдан бері АҚШ үкіметі тұрақты тұруға рұқсат алатын (жасыл карта) адамдардан, егер олар даулы төрт аралда туған болса, Жапонияны туған жері ретінде көрсетуді талап етеді. 1950 жылдары аралдарға қатысты Кеңес Одағының талабын қолдаған, бірақ 1960 жылдары Қытай-Кеңес қарым-қатынасының уысуынан кейін Қытай Жапонияның аралдарға қатысты егемендігін қолдауға көшті. 1969 жылғы Қытай-Кеңес шекаралық қақтығысынан кейін Қытайда жарияланған карталарда аралдар «Ресей басып алған» деген белгімен Жапон аумағы ретінде көрсетіле бастады. 2021 жылдың 27 шілдесінде өткен баспасөз мәслихатында Қытай Сыртқы істер министрлігінің өкілі Чжао Лицзянь Ресей-Жапония арасындағы аралдарға қатысты дау туралы пікір білдірді. Ол: «Қытайдың тұрақты ұстанымы – екінші дүниежүзілік соғыста фашизмге қарсы жеңістің нәтижелеріне құрмет көрсетілуі және сақталуы керек» деді. Ресей екінші дүниежүзілік соғыста Жапония жеңілгеннен кейін аралдарға иелік етуін ақтау үшін «фашизмге қарсы жеңісті соғыстың нәтижелерін» жиі келтіреді. Қытай «нәтижелерді құрметтеуді» айтқаннан кейін, Ресейдің пікірін қабылдаған секілді көрінеді. 2023 жылдың 20-21 наурызында Мәскеуде өткен кездесуде Си Цзиньпин Путинге Қытайдың аумақтық дауға қатысты «ешқандай тарапты қолдамайтынын» айтты. Ресей-Жапония арасындағы аралдарға қатысты қақтығыста ресми түрде бейтараптығын сақтайды. Украинаның ұлттық парламенті, Верховна Рада, 2022 жылдың 7 қазанында Курил аралдарын Ресей Федерациясының заңсыз басып алған, Жапонияның ажырамас бөлігі деп тануға дауыс берді. Сол күні Президент Владимир Зеленский Курил аралдарын Ресейдің уақытша басып алған аумағы деп тану туралы жарлыққа қол қойды. Курил аралдарының иелігін анықтау үшін Жапония мен Ресей арасында екіжақты келіссөздер жүргізу қажеттігін мәлімдеді.

Екі тараптың да мүдделері

2016 жылы 5 мамырда Мәскеуде өткен екі елдің басшыларының кездесуі ұзақ жылдар бойы шешілмей келген аумақтық дауларды реттеуде үміт отырғызған болатын. Алайда, Жапония премьер-министрі Синдзо Абэ мен Ресей президенті Владимир Путин «сауда-экономикалық және гуманитарлық салалардағы екіжақты ынтымақтастықтың қазіргі күйі мен даму перспективаларына» баса назар аударды. Мамыр айының соңында Ресей қорғаныс министрі Сергей Шойгу, негізгі аралдарға қорғаныс жүйелерін орналастыру арқылы аралдар үстіндегі шетелдік әуе трафигінен қорғануға дайын екенін мәлімдеді. Сонымен қатар, 2015 жылдың 8 маусымында Қорғаныс министрі Итуруп және Кунашир аралдарындағы әскери құрылыстарды жеделдетуге бұйрық берді. Бұл жаңалық жапон тарапында наразылық тудырды. Жапония Ресейдің бұл әрекеттеріне қарсылық білдіргенімен, Ресей өз жоспарларын өзгертуге ниет білдірмеді.

Саяси және стратегиялық мәселелер

Жапондық онлайн ресурс Курил аралдарында құрылып жатқан әскери инфрақұрылымның Арктикадағы Қара теңізі мен Тынық мұхиты арасындағы "Солтүстік теңіз жолы" деп аталатын болашақ жоспардың бір бөлігі болуы мүмкін екенін хабарлайды. Дереккөздің пікірінше, Ресейдің Тынық мұхитындағы ықпалы соңғы онжылдықтарда әлсірегендіктен, бұл маршрут оның бақылауына өтуі ықтимал.