Кіріспе

1943 жылғы Каир конференциясының нәтижесі Каир декларациясы (дәстүрлі қытай тілінде: 《開羅宣言》) – 1943 жылғы 27 қарашада Мысырдың Каир қаласында өткен Каир конференциясының нәтижесі болды. АҚШ президенті Франклин Рузвельт, Ұлыбритания премьер-министрі Уинстон Черчилль және Қытай Республикасының бас қолбасшысы Чан Кай-Шек қатысты. Декларация 1941 жылғы Атлантикалық хартадан туындаған идеяларды дамытты, ол Екінші дүниежүзілік соғыстың одақтастары тарапынан соғыстан кейінгі жағдайды орнату мақсатында жарияланды. Каир хабарламасы 1943 жылғы 1 желтоқсанда радио арқылы таратылды.

Мәтін

Көптеген әскери миссиялар Жапонияға қарсы болашақ әскери операциялар бойынша келісімге келді. Үш Ұлы одақтас теңіз, құрлық және әуе арқылы қатыгез жауларына үздірілмейтін қысым көрсетуге бекінгендігін мәлімдеді. Бұл қысым қазірдің өзінде күшейіп келеді. "Үш Ұлы одақтас осы соғысты Жапонияның агрессиясын тоқтату және жазалау үшін шайқасып жатыр. Олар өзі үшін ешқандай пайда көздемейді және аумақтық кеңейту туралы ойлары жоқ. Олардың мақсаты – Жапонияның 1914 жылғы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан бері басып алған немесе оккупациялаған Тынық мұхитындағы барлық аралдардан айырылуы, сондай-ақ Жапонияның Қытайдан ұрлаған Маньчжурия, Формоза және Пескадор аралдары сияқты барлық аумақтары Қытай Республикасына қайтарылуы. Жапония зорлық-зомбылық пен ашкөздікпен алған барлық басқа аумақтардан да қуылды. Аталған үш ұлы держава Корея халқының құлдыққа түсірілгенін ескере отырып, Кореяның уақыты келгенде еркін және тәуелсіз болатынына бекінгендігін білдіреді". "Осы мақсаттарды іске асыру үшін үш одақтас, Жапониямен соғысып жатқан Біріккен Ұлттар Ұйымымен үйлесімде, Жапонияның толық капитуляциясын қамтамасыз етуге қажетті қиын және ұзаққа созылатын операцияларды жалғастыра береді".

Тайвань туралы дау

Каир декларациясы Потсдам декларациясының сегізінші (8) тармағында айтылады, ал оған Жапонияның капитуляция құжаты сілтеме жасайды. Қытай Халық Республикасы және Қытай Республикасы Каир декларациясын Тайвань мен Пенгудың Қытай Республикасының құрамында болуын бекітетін «Бір Қытай қағидасының» негіздерінің бірі ретінде келтірді. Алайда, Тайваньның ірі саяси партиялары бұл мәселеде бір пікірге келмеді, ал Тайваньдағы тарихшылардың көпшілігі Каир декларациясының міндетті келісім емес екенін айтты. АҚШ үкіметі бұл декларацияны ниет таныту ретінде қарастырады және оны ресми түрде іске асырған жоқ. 1950 жылдың қараша айында АҚШ Мемлекеттік департаменті Формоза мен Пескадор аралдарының Қытайға егемендігін қайтаруға қатысты ресми акт әлі болмағанын мәлімдеді. 1955 жылдың ақпанында Уинстон Черчилль Каир декларациясының өзектілігін жоғалтқанын айтты. Парламентте сөйлеген сөзінде Черчилль Каир декларациясы «жалпы мақсатты білдіруден» тұратынын және Тайваньның болашақ егемендігі мәселесі Жапонмен жасалған бейбіт келісімде шешілмегенін мәлімдеді. Британдық шенеуніктер 1955 жылдың мамырында бұл пікірді қайталап, «Қытай ұлтшылдары 1945 жылы Формоза мен Пескадор аралдарын әскери жолмен басып алды. Алайда, бұл аймақтар 1952 жылға дейін Жапонияның егемендігінде болды» деді. Сондай-ақ, [Каир декларациясы] ниет таныту нысанында жазылған, сондықтан ол тек сол кездегі ниетті білдіреді және өздігінен егемендікті беруге құқылы емес. 1961 жылдың наурыз айында Жапонияның кеңесшілер палатасының отырысында Жапон Коммунистік партиясының өкілі Каир декларациясы, Потсдам жарлығы және Жапонияның капитуляция құжатына сәйкес Тайваньның Қытайға қайтарылғанын айтты. Сол кездегі Жапонияның сыртқы істер министрі былай деп жауап берді: «Потсдам жарлығында Каир декларациясының ережелерін орындау қажеттігі көрсетілген, ал Жапонияның капитуляция құжатына сәйкес біз Потсдам жарлығын орындауға міндеттендік. Алайда, Жапонияның капитуляция құжаты қару тоқтату сипатына ие және аумақтық мәселелерді шешпейді». 1971 жылдың сәуір айында АҚШ Мемлекеттік департаментінің өкілі баспасөз мәлімдемесінде АҚШ үкіметі Тайваньның мәртебесін белгісіз деп санайтынын және Каир декларациясының одақтас елдердің мақсатын білдіретінін, оның ресми түрде орындалмағанын немесе іске асырылмағанын мәлімдеді. Басқалармен қатар, нақтылауда Каир декларациясын заңды түрде міндетті деп «қайта растаған» кейінгі шарттар мен құжаттар тізімі келтірілді: Тайвань және оның аралдарына, соның ішінде Пенгуға қатысты соғыстан кейінгі мәртебе және юрисдикция бірқатар заңдық құжаттар арқылы шешілді – Каир декларациясы, Потсдам жарлығы, Жапонияның капитуляция құжаты, Сан-Франциско бейбіт шарты және 1952 жылғы Қытай Республикасы мен Жапония арасындағы бейбіт шарты. Тайвань мен оған қарасты аралдарды (Дяоютай аралдарын қоса алғанда) ҚХР-ға қайтару туралы заңдық міндеттеме алғаш рет Каир декларациясында белгіленді, ал кейіннен Потсдам жарлығында, Жапонияның капитуляция құжатында, Сан-Франциско бейбіт шартында және Қытай Республикасы мен Жапония арасындағы бейбіт шартында расталды. Осылайша, Каир декларациясы – келісім мәртебесі бар, заңды түрде міндетті құжат.

Кореяға қатысты дау

Корея тәуелсіздік қозғалысындағы Ким Гу және Сингман Ри сияқты көптеген көрнекті корейлер бастапқыда декларацияға қуанды, бірақ кейіннен "уақтылы түрде" деген сөз тіркесіне ашуланды. Олар мұны одақтастардың Кореяға бірден тәуелсіздік берудің орнына, қамқорлыққа алу ниетін растауы деп түсінді. Қамқорлықтың белгісіз мерзімге созылуы немесе ондаған жылдарға жалғасуы мүмкін екендігіне байланысты, Кореяның қайтадан алып державаның колониясына айналуы мүмкін деген үлкен алаңдаушылық туды. "Уақтылы түрде" деген сөз тіркесі алғашқы нұсқада болмаған; бастапқыда "Жапония жеңілгеннен кейін мүмкіндігінше ертерек" деп жазылған. АҚШ "қолайлы уақытта" десе, ал соңында британдықтар "қажетті уақытта" деген ұсыныс енгізді. Бұл өзгерістердің нақты себептері әлі анықталған жоқ.