Кіріспе

Корея мен Жапония арасындағы дау

Жапония, Корея (Солтүстік және Оңтүстік) және Ресеймен шектесетін су айдынының халықаралық атауы туралы дау бар. 1992 жылы Солтүстік Корея мен Оңтүстік Корея географиялық атауларды стандарттау жөніндегі БҰҰ-ның алтыншы конференциясында алғаш рет «Жапон теңізі» атауына қарсылық білдірді. Жапон үкіметі «Жапон теңізі» (日本海) атауын пайдалануды қолдайды, ал Оңтүстік Корея «Шығыс теңізі» (hangul=동해) деген баламалы атауды, ал Солтүстік Корея «Корей Шығыс теңізі» (hangul=조선동해) деген атауды қолдайды. Қазіргі уақытта көптеген халықаралық карталар мен құжаттар «Жапон теңізі» атауын (немесе оған баламалы аударманы) жеке қолданады немесе «Жапон теңізі» мен «Шығыс теңізі» атауларын бірге келтіреді, көбінесе «Шығыс теңізі» жақшада тізімделеді немесе басқаша екіншілік атау ретінде көрсетіледі. Халықаралық гидрографиялық ұйым, әлемдегі су айдындарына атау беру жөніндегі басқарушы орган, 2012 жылы өзінің S 23 – Океандар мен теңіздердің шекаралары атты басылымының 1953 жылғы нұсқасын қайта қарауға әлі де мүмкіндігі жоқ деп шешті, онда тек «Жапон теңізі» деген жалғыз атау бар, «Шығыс теңізі» «Жапон теңізімен» бірге қосылмаған. Қатысушы елдер (әсіресе Жапония мен Оңтүстік Корея) өздерінің таңдаған атауларын қолдауға әртүрлі дәлелдер ұсынды. Көптеген пікірталастар «Жапон теңізі» атауының қашан кең таралған атауға айналғандығын анықтаумен байланысты. Оңтүстік Корея тарихи түрде «Шығыс теңізі», «Корея теңізі» немесе басқа ұқсас атаулардың кең таралғанын айтады. Оңтүстік Корея «Жапон теңізі» атауы Корея Жапон билігі астында болғанға дейін кеңінен қолданылмағанын, сол кезде оның халықаралық істерге әсер ету мүмкіндігі болмағанын мәлімдейді. Жапония «Жапон теңізі» атауы кем дегенде XIX ғасырдың басынан бастап, Кореяны аннексиялағанға дейін ең көп таралған халықаралық атау болды деп санайды. Екі тарап та антикварлық карталарды зерттеді, бірақ екі елде де әртүрлі зерттеу нәтижелері алынды. Теңіздің географиялық орналасуына қатысты қосымша аргументтер, сондай-ақ бір немесе басқа атаулардың түсініксіздігіне қатысты ықтимал проблемалар да көтерілді.

Дәлелдері

Даудың екі тарапы да өздерінің пікірлерін негілеу үшін бірнеше аргументтер келтірді.

Солтүстік Кореяның дәлелдері

Солтүстік Корея ұлттық сипаттағы "Корей шығыс теңізі" немесе "Кореяның шығыс теңізі" (hangul=조선동해) атауларын қолдануға басымдық береді. 2019 жылға дейін Солтүстік Корея үкіметі атынан "Корей шығыс теңізі" немесе "Кореяның шығыс теңізі" деген номенклатураға қатысты талаптарын растайтын жарияланған карталар жоқ. АҚШ, Еуропа, Қытай және Жапония ғалымдарының ешқайсысы Солтүстік Кореяның атау туралы мәлімдемелерін тәуелсіз түрде тексеріп растай алмады, сондай-ақ Халықаралық гидрографиялық ұйым комитеті (IHO) Солтүстік Кореяның өтінішін де қанағаттандырмады.

Оңтүстік Кореяның дәлелдері

Оңтүстік Корея Сыртқы істер министрлігінің мәліметінше, Донгхэ (동해, сөзбе-сөз – Шығыс теңізі) атауы Кореяда 2000 жылдан бері қолданылып келеді, оның ішінде «Үш патшалық тарихы» (1145), король Гвангаэто ескерткіші және «Кореяның сегіз провинциясының картасы» (1530) кіретін көне жазбаларда кездеседі. «Жапон теңізі» деп аталатын алғашқы карта – итальяндық миссионер Маттео Риччидің Қытайда салған (1602) «Кунью Вангуо Кванту» (坤輿萬國全圖) әлем картасы болды. 18 ғасырдың соңына дейін жапондық жазбаларда осы су айдынының аты көрсетілмеген. Бұдан өзге, Оңтүстік Корея 19 ғасырдағы бірнеше жапон карталарында осы теңіздің атауларының кездесетінін, соның ішінде «Жапонияның шеткі аймағының қарапайым картасы» (日本邊界略圖) және «Жаңа әлем картасы» (新製輿地全圖) кіретінін көрсетті. Осылайша, Оңтүстік Корея қазіргі атаудың Корея халықаралық аренада өз мүддесін қорғай алмаған кезде Жапония тарапынан белсенді түрде насихатталуының нәтижесі екенін дәлелдейді. 1992 жылы «Шығыс теңізі» аталысы Оңтүстік Кореяда бекітіліп, ел географиялық атауларды стандарттау жөніндегі БҰҰ конференциясына қатысу барысында осы теңізге құқығын жариялады.

Географиялық аргументтер

Жапония Жапон теңізі атауын қолданылуы керек деп талас етеді, себебі бұл шеткі теңіз Жапон архипелагымен Тынық мұхитынан бөлінген. Корея "Шығыс" деген сөздің Азия құрлығының шығысындағы географиялық орнын көрсететінін айтады, әлдебір Жапонияның батысында және Ресейдің оңтүстігінде болғанымен. Олар бұл Солтүстік теңізіне ұқсас дейді, ол Еуропа құрлығының солтүстігінде орналасқан, бірақ Скандинавия елдерінің батысында және Ұлыбританияның шығысында жатыр. Олардың оңтүстік жағында Оңтүстік теңіз (남해, 南海, Namhae), ал батыс жағында Батыс теңіз (서해, 西海, Seohae) орналасқан.

Екіжақтылыққа қатысты дәлелдер

Жапондық жағалау күзетінің Жапондық гидрографиялық және океанографиялық департаменті Шығыс теңізі атауын халықаралық географиялық атау ретінде шатастыратын және қолайсыз деп санайды, себебі әртүрлі теңіздердің жергілікті атаулары ағылшын тіліне «Шығыс теңізі» деп аударылуы мүмкін. Мысалдарға мыналар жатады: Шығыс Қытай теңізінің қытай тіліндегі атауы – Дунхай (东海); Оңтүстік Қытай теңізінің вьетнам тіліндегі атауы – Биển Đông; және Балтық теңізі, оның атауы неміс (Ostsee), швед (Östersjön) және фин (Itämeri) тілдерінде Шығыс теңізімен сәйкес келеді. Сондай-ақ, Қытай Сыртқы істер министрлігі өз ағылшын тіліндегі жарияланымдарында Шығыс Қытай теңізін «Шығыс теңізі» деп атайды. Тіпті Жапонияның өзінде «Шығыс теңізі» (東海) термині Тынық мұхитының орталық және жоғарғы Хонсю аралының шығысына қарай жатқан бөлігін атау үшін қолданылады, бұл Токайдо және Токай аймақтарының атауларында көрінеді. Жапон үкіметі атауды өзгерту нашар үлгі құратынын және әлем бойынша атау дауларын күшейте алатынын қаудайды. Оңтүстік Корея 1957 жылы Халықаралық Гидрографиялық Ұйымға (IHO) ресми түрде қосылды. 1974 жылы IHO A.4.2.6 техникалық қаулысын қабылдады. Бұл қаулыда мыналар айтылған: Егер екі немесе одан көп ел белгілі бір географиялық нысанды (мысалы, шығанақ, бұғаз, арна немесе архипелаг) әртүрлі атаулармен бөлісетін болса, олар осы нысан үшін бірыңғай атауға келісуге тырысуы керек. Егер олардың әртүрлі ресми тілдері болса және ортақ атау формасына келісе алмаса, техникалық себептерге байланысты кішкентай масштабты карталарда осы практикаға мүмкіндік болмаса, карталар мен жарияланымдар үшін әр тілдегі атау формаларын қабылдау ұсынылады. Оңтүстік Корея бұл қаулының Жапон теңізі туралы пікірталасқа қатысы бар екенін және екі атаудың да қолданылуын білдіретінін мәлімдеді; алайда, Жапония бұл қаулының Жапон теңізіне қатысы жоқ екенін, себебі ол осы су алабын нақтыламаған және тек екі немесе одан көп елдің егемендігі бөлісетін географиялық нысандарға ғана қолданылатынын мәлімдеді. 2012 жылғы 26 сәуірде IHO мүше мемлекеттері 1953 жылғы S 23 – Мұхиттар мен теңіздердің шекараларын қайта қарау бойынша көп жылдық әрекеттерден кейін, қайта қарауға қадам жасау мүмкін емес екенін шешті. Нәтижесінде S 23-те тек «Жапон теңізі» атауы ғана сақталды. Бұл мәселе бойынша 2020 жылы IHO консультациялық тобы есеп береді. 2020 жылдың қыркүйегінде IHO «S 130» деп аталатын жаңа сандық жүйені қабылдайтынын хабарлады. 2020 жылдың қараша айында S 23, 1953 жылы жасалған теңіз картасының бұрынғы нұсқасы, аналогтықтан цифрлық дәуірге қарай даму процесін көрсету үшін IHO жарияланымдарының бірі ретінде жарияланады. IHO жаңа ресми теңіз картасының ұсынысын бекітті. Жаңа картаға атаусыз сандық идентификатор қойылады.

Біріккен Ұлттар Ұйымы

Біріккен Ұлттар Ұйымы теңізге ресми, стандартталған атау белгілеу мәселесін тікелей қарастырған емес, бірақ БҰҰ-ның бірнеше қарарлары мен мәлімдемелері осы тақырыпқа қатысты болды. Жапония 1956 жылы, ал Оңтүстік және Солтүстік Корея 1991 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымына қосылды. 1977 жылы БҰҰ-ның географиялық атауларды стандарттау жөніндегі үшінші конференциясы (UNCSGN) «Бір ғана егемендіктің сыртындағы нысандардың атаулары» деген тақырыпта III/20 қарар қабылдады. Резолюцияда «бір географиялық нысанды бөлісетін елдер ортақ атау туралы келіспеген жағдайда, карта жасаудың жалпы қағидасы ретінде әр елдің қолданатын атауы қабылдануы тиіс. Мұндай атаулардың тек біреуін немесе бірнешеуін ғана қабылдап, қалғандарын жоққа шығару практикада дау тудырып, тиімсіз болар еді» делінген. Оңтүстік Корея мен Жапония IHO техникалық A.4.2.6 қарары сияқты, осы саясаттың Жапон теңізіне қатысы бар-жоғы туралы келіспейді. 1998 жылы Оңтүстік Корея мәселені жетінші UNCSGN отырысында қайта көтерді. Алайда, Жапония Оңтүстік Корея үкіметі ұсынған тәсілге қарсы шығып, бұл мәселеде дұрыс процедура сақталмағанын мәлімдеді. Пікірталасқаннан кейін Оңтүстік Корея мәселені қайтарып алды және Біріккен Ұлттар Ұйымының географиялық атаулар жөніндегі сарапшылар тобының жұмыс істеуін ұсынды, осылайша сегізінші UNCSGN конференциясына қарар ұсынылуы мүмкін. Конференция төрағасы Жапония, Оңтүстік Корея және Солтүстік Кореяның өзара келісімге қол жеткізуіне шақырды. 2002 жылы сегізінші UNCSGN-да Оңтүстік Корея мен Жапония атау мәселесіндегі өз ұстанымдарына қатысты бірнеше құжаттар ұсынды. Оңтүстік Корея атауды шешу үшін резолюция қабылдауды сұрады, ал Жапония атауды конференциядан тыс қарастыруды ұсынды. Ешқандай резолюция қабылданбады, Комитет елдерді өзара келісімге келуге тағы да шақырды. Төраға стандарттауға консенсусқа қол жеткізілгеннен кейін ғана қол жеткізілетінін атап өтті. Тоғызыншы конференцияда 2007 жылы да осындай жағдай орын алды. Оңтүстік Корея мен Солтүстік Корея UNCSGN-нан резолюция қабылдауды ұсынды, ал Жапония мәселені конференциядан тыс шешуге ниет білдірді, Комитет мүшелерді өзара келісімге келуге шақырды. 2004 жылғы 23 сәуірде Біріккен Ұлттар Ұйымы Жапон үкіметіне жазбаша хатта ресми құжаттарында «Жапон теңізі» атауын қолдануын жалғастыратынын растады. Бірақ, осы мәселені талқылауға ашық екенін де мәлімдеді. Оңтүстік Кореяға жолданған хатта БҰҰ екі атаудың да дұрыстығын анықтамайтыны, бірақ тараптар келіспеушілікті шешкенше ең көп қолданылатын терминді қолдануға ниеттенетіні түсіндірілді. Хатта былай делінген: «Секретариаттың практикаға негізделген атауды қолдануы мүдделі тараптар арасындағы кез келген келіссөздерге немесе келісімдерге кедері келтірмейді және оны кез келген тараптың ұстанымын жақтау немесе қолдау деп түсіндіруге болмайды және оны ешқандай жағдайда тараптардың бірі мәселе бойынша белгілі бір ұстанымды қолдау үшін пайдалана алмайды». 2012 жылғы 6 тамызда Солтүстік және Оңтүстік Корея өкілдері Біріккен Ұлттар Ұйымының географиялық атауларды стандарттау жөніндегі конференциясында «Шығыс теңізі» және «Жапон теңізі» атауларын теңіз үшін бірдей қолдануды сұрады. Конференция төрағасы Ферян Ормелинг-младший ұйымның бұл мәселені шешуге құқығы жоқ екенін айтып, қатысушы елдердің осы мәселені өздері шешуін өтінді.

Басқа елдер

Ресей бұл теңізді "Япо́нское мо́ре" (Япо́нское мо́ре, Жапон теңізі) деп атайды. Жапония жоғарыда айтылғандай, Ресей бұл атауды халықаралық деңгейде бекітуде маңызды рөл атқарды деп санайды. Қытай үкіметінің веб-сайттарында тек қана 日本海 (rìběnhǎi, "Жапон теңізі") атауы қолданылады. 2003 жылы Франция қорғаныс министрлігі Жапон теңізі мен Шығыс теңізі терминдерін қамтитын теңіз карталарын шығарды. Ол 2004 жылы шығарылған картада бір ғана атау ретінде Жапон теңізіне қайта оралды. Ұлыбритания мен Германия Жапон теңізін ресми түрде пайдаланады. 2011 жылдың 8 тамызында АҚШ Мемлекеттік департаментінің өкілі АҚШ Географиялық атаулар жөніндегі кеңесі теңіздің ресми атауын "Жапон теңізі" деп қарастырғанын мәлімдеді. Yonhap басылымының хабарлауынша, АҚШ IHO-ға "Жапон теңізі" теңізінің ресми атауы болып қала беруін ресми түрде ұсынды. Оңтүстік Кореяның сыртқы істер министрі Ким Сонг Хван Оңтүстік Кореяның осы сәтсіздігіне жауап ретінде "Корея теңізі" сияқты басқа тарихи атауларды қолдауға кеңес берді. 2011 жылы Вирджиния штатының заң шығарушысы Дэвид У. Марсден корей-американдық сайлаушылар атынан әрекет етіп, Вирджиния Сенатының білім беру комиссиясына заң жобасын ұсынды, онда мемлекеттік мектеп оқулықтарында "Жапон теңізі" және "Шығыс теңізі" атаулары болуы керек еді. Комиссия 2012 жылдың 26 қаңтарында 8-7 дауыспен заң жобасын қабылдамады. Бұл мәселе екі жылдан кейін, 2014 жылдың 3 ақпанында, Вирджиния делегаттар палатасының білім комитеті "Жапон теңізі" мен "Шығыс теңізі" атауларын мектеп оқулықтарында қолдануды көздейтін заңды қабылдады. 2012 жылдың 29 маусымында Шығыс Азия және Тынық мұхиты істері жөніндегі мемлекеттік хатшының көмекшісі Курт М. Кэмпбелл Ақ үйдің веб-сайтында жарияланған "Біз, халық" петициясына "Жапон теңізі" атауының қолданылуына қатысты жауабында BGN-нің ұстанымын растады. Бұл саясат барлық теңіздерге, соның ішінде бірнеше елмен шектесетін теңіздерге де қолданылады, олардың әрқайсысы осындай су айдындарына өз атауларын беруі мүмкін. Жапон архипелагы мен Корея түбегінің арасындағы су айдынына қатысты АҚШ-тың ұзақ жылдардан бері қалыптасқан саясаты оны "Жапон теңізі" деп атау болып табылады. Ол сондай-ақ: "Біз Корея Республикасының бұл су айдынын "Шығыс теңізі" деп атағанын білеміз және АҚШ Корея Республикасының атауын өзгертуді талап етпейді. АҚШ-тың "Жапон теңізі" атауын қолдануы ешқандай жағдайда егемендікке қатысты мәселелерге қатысты пікір білдірмейді".

Компромистік атаулар

2006 жылы 18 қарашада Ханойдағы АТЭЫК саммиті кезінде Оңтүстік Корея президенті Ро Му Хён Жапония премьер-министрі Синдзо Абэге теңізді "Бейбітшілік теңізі" немесе "Достық теңізі" деп атауды бұлжымай ұсынды, бірақ Абэ одан бас тартты. 2007 жылдың қаңтар айында Жапонияның бас кабинет хатшысы Ясухиса Шиозаки Жапон теңізінің атын өзгертудің қажеті жоқ екенін айтып, бұл идеяға қарсылық білдірді.

БАҚ және баспагерлердің жауабы

Бірқатар карталар, энциклопедиялар және басқа да басылымдар екі атауды да қолданады. Мысалы, National Geographic Society нұсқаулығы халықаралық судағы немесе екі немесе одан көп ел бірлесіп басқаратын даулы жер-су атауларын алдымен қабылданған атаумен, ал басқа атауларды жақшада көрсету керек деп мәлімдейді. Осыған сәйкес, олардың осы теңізге қатысты саясатында: «Халықаралық деңгейде қабылданған атау – Жапон теңізі, бірақ Корея Шығыс теңізін қалайды. Егер картаның масштабы мүмкіндік берсе, географиялық карталарда Жапон теңізінен кейін жақшада Шығыс теңізі деген балама атау көрсетіледі». 2006 жылы Google, Корея жағалауында Шығыс теңізін, ал Жапония жағалауында Жапон теңізін пайдаланып, екі атауды да Google Earth-ке енгізді. 2007 жылғы «Британ энциклопедиясының» негізгі мақаласы «Жапон теңізі» деп аталады. «Шығыс теңізі» деген қосымша мақала «Жапония, Теңіз» деген сілтеме береді. Энциклопедияның Жапония картасында және Азияның басқа карталарында Жапон теңізі негізгі атау ретінде, ал Шығыс теңізі жақшада екіншілік атау ретінде көрсетілген. Алайда Корея картасында Шығыс теңізі негізгі атау ретінде, ал Жапон теңізі жақшада екіншілік атау ретінде көрсетілген. Microsoft Encarta, Columbia Electronic Encyclopedia және About.com сияқты баспагерлер де осыған ұқсас жүйе қолданады. 2012 жылы француз энциклопедиясы Larousse екі кітабында Оңтүстік Корея мен Солтүстік Корея карталарында «Mer du Japon» («Жапон теңізі») атауын «Mer de L'est (Mer du Japon)» («Шығыс теңізі (Жапон теңізі)») деп өзгертті. Дегенмен, Азия, Қытай, Жапония және Ресей карталарында «Mer du Japon» атауы қолданыла береді. Сонымен қатар, «Mer du Japon» мақаласында «Шығыс теңізі» туралы ешқандай ақпарат жоқ.