Кіріспе

1894–1895 ж. Қытай мен Жапония арасындағы соғыс. Бірінші Қытай-Жапон соғысы (1894 жылдың 25 шілдесі – 1895 жылдың 17 сәуірі) немесе Бірінші Қытай-Жапон соғысы – Цин әулеті мен Жапония империясының арасында Кореядағы ықпал үшін болған қақтығыс. Жапондық құрлық және теңіз күштерінің алты айдан астам үзіліссіз жеңістерінен және Вэйхайвэй портын жоғалтудан кейін Цин үкіметі 1895 жылдың ақпан айында бейбітшілікке келуге мәжбүр болды. Бұл соғыс Цин әулетінің әскериін жаңғыртуға және егемендігіне қауіп төндіретін күштерге тойтарыс беруге жасаған әрекеттерінің сәтсіздігін көрсетті, әсіресе Жапонияның Мейдзи реформасының табысқа жеткенімен салыстырғанда. Шығыс Азиядағы аймақтық үстемдік алғаш рет Қытайдан Жапонияға ауысты; Цин әулетінің беделі, сондай-ақ Қытайдағы дәстүрлі мәдениет үлкен нұқсанға ұшырады. Кореяның қарастырылатын мемлекет ретінде жеңіліске ұшырауы бұрын-соңды болмаған халықтың наразылығын тудырды. Қытайда бұл жеңіліс Сунь Ятсен мен Кан Ювэй басқаратын бірқатар саяси көтерілістердің бастамасы болды, бұл 1911 жылғы революцияға және Қытайдағы династиялық биліктің аяқталуына әкелді. Бұл соғыс Қытайда көбінесе Цзяу соғысы деп аталады, бұл атау 1894 жылға байланысты (жыл есебінің дәстүрлі секстенарлық жүйесі бойынша). Жапонияда бұл соғыс Жапон-Цин соғысы (日清戦争) деп аталады. Соғыстың көп бөлігі өткен Кореяда бұл соғыс Цин-Жапон соғысы (淸日戰爭) деп аталады.

Өмірбаян

Екі ғасырдан кейін, Эдо дәуірінің сёгундығы тұсындағы Жапонияның оқшаулану саясаты 1854 жылы Канагава шарты арқылы елдің саудаға ашылуымен аяқталды. 1868 жылғы Мейдзи қайта жаралуынан және сёгунаттың құлауынан кейінгі жылдары, жаңадан құрылған Мейдзи үкіметі Жапонияны орталықтандыру және жаңғырту мақсатында реформаларға кірісті. Жапондықтар Батыс өнер мен ғылымын үйрену және қабылдау үшін әлемнің түкпір-түкпіріне делегациялар мен студенттерді жіберді, мақсаттары – Жапонияны Батыс державаларымен тең деңгейге жеткізу болатын. Бұл реформалар Жапонияны феодалдық қоғамнан заманауи индустриалды мемлекетке айналдырды. Осы кезеңде Цинь әулеті де әскери және саяси ілімдерде реформалар жасауға тырысты, бірақ нәтижелері шамалы болды.

Корея саясаты

1864 жылдың қаңтар айында Чхольджон патшасы ұл мұрагерсіз қайтыс болды. Кореяның мұрагерлік протоколы бойынша 12 жасар Годжонг патша таққа отырды. Алайда, Годжонг патша билік етуге тым жас болғандықтан, жаңа патшаның әкесі И Ха ын (Ы Ха ын) үлкен сарайдың иесі (Даэвонгун) болып, ұлының атынан регент ретінде Кореяны басқарды. Бастапқыда Даэвонгун термині патша емес, бірақ ұлы таққа отырған кез келген адамды білдірді. Билікке келгеннен кейін Даэвонгун монархияны күшейту үшін, аристократиялық топтың есебінен реформалар жиынтығын бастады. Ол сондай-ақ оқшаулану саясатын ұстанды және елге енген барлық шетелдік идеялардан арылуға бекінді. Корея тарихында патшаның қарындастары мен күйеу балалары үлкен билікке ие болғандықтан, Даэвонгун болашақ келіндер оның билігіне қауіп төндіретінін түсінді. Сондықтан ол өзінің билігіне кез келген қауіптің алдын алуға тырысты. Ол ұлына Йонху Мин тайпасынан, саяси байланыстары жоқ жетім қызды патшайым етіп таңдады. Мин патшайымы ұлының әйелі болғандықтан, Даэвонгун өзінің билігінде қауіпсіз сезінді. Алайда, патшайым болғаннан кейін Мин өзінің барлық туыстарын патша атынан ықпалды лауазымдарға тағайындады. Сондай-ақ, патшайым Даэвонгунның саяси жауларымен одақтасты, нәтижесінде 1873 жылдың соңына қарай оны биліктен қуғызу үшін жеткілікті ықпал жинады. 1873 жылдың қазан айында конфуций ғалымы Чхве Икхён Годжонг патшаға өз билігін жүзеге асыруға шақырып, үндеу жолдағанда, Мин патшайымы осы мүмкіндікті пайдаланып, қайын атасын регенттік қызметтен зейнеткерлікке жіберді. Даэвонгунның кетуі Кореяның оқшаулану саясатын тоқтатуына әкелді.

Кореяның ашылуы

1876 жылғы 26 ақпанда жапондықтар мен корейлер арасындағы қақтығыстардан кейін Гангва шартына қол қойылып, Корея жапон саудасына есік ашылды. 1880 жылы король Ким Хун Джип басқаратын миссияны Жапонияға жіберді, ол ондағы реформаларды ынталы түрде бақылаған адам еді. Жапонияда болғанда, қытай дипломаты Хуан Цунсян оған «Корея стратегиясы» атты зерттеуді ұсынды. Бұл зерттеу Кореяға қатысты ресейліктерден туындаған қатер туралы ескертті және Кореяға сол кезде экономикалық тұрғыдан әлсіз болған Жапониямен достық қарым-қатынас орнатуды, Қытаймен тығыз байланыс күйінде жұмыс істеуді және Ресейге қарсы тепе-теңдік ретінде АҚШ-пен одақ құруды ұсынды. Кореяға оралғаннан кейін Ким бұл құжатты король Годжонгқа ұсынды, ол құжаттың мазмұнына қатты әсер етіп, оның көшірмелерін жасап, шенеуніктерге таратты. 1880 жылы қытайлық кеңес бойынша және дәстүрді бұзып, король Годжонг АҚШ-пен дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға шешім қабылдады. Қытайдың араласуымен Тянцзиньде өткен келіссөздерден кейін 1882 жылғы 22 мамырда Инчхонда АҚШ пен Корея арасындағы бейбітшілік, достық, сауда және теңіз жүзуі туралы шартқа ресми түрде қол қойылды. Алайда, шартта екі маңызды мәселе көтерілді. Біріншісі – Кореяның тәуелсіз мемлекет мәртебесі. Америкалықтармен болған келіссөздер кезінде қытайлықтар шартта Кореяның Қытайға тәуелді екенін жариялайтын бап болуын талап етті және елдің ұзақ жылдар бойы Қытайдың қаражынына бағынышты болғанын дәлелдеді. Бірақ американдықтар мұндай бапқа қатысты қатаң қарсылық білдірді, Кореямен жасалған шарт Кореяның тәуелсіз мемлекет екендігін айтатын Гангва шартының негізінде болуы керек деп талап етті. Ақырында Шуфельдт пен Ли Корея королінің АҚШ президентіне жолдаған хатында Кореяның Қытайдың қаражынына бағынышты мемлекет ретінде ерекше мәртебесі бар екенін хабарлауға келісті. Корея мен АҚШ арасындағы шарт Корея мен Батыс елдері арасындағы барлық шарттардың үлгісіне айналды. Кейін Корея 1883 жылы Ұлыбританиямен және Германиямен, 1884 жылы Италиямен және Ресеймен, ал 1886 жылы Франциямен ұқсас сауда-саттық шарттарына қол қойды. Содан кейін Еуропаның басқа елдерімен де сауда шарттары жасалды.

Корея реформалары

1879 жылдан кейін Қытайдың Кореямен қарым-қатынасы Тайпин көтерілісі кезінде маңызды рөл атқарғаннан кейін Қытайдағы ең ықпалды тұлғалардың бірі ретінде танылған Ли Хунцзянның билігіне өтті. Ол сонымен қатар Өзін-өзі күшейту қозғалысының жақтасы болды. 1879 жылы Ли Чжили провинциясының генерал-губернаторы және солтүстік порттар бойынша императорлық комиссар болып тағайындалды. Ол Қытайдың Корея саясатын басқарды және корей шенеуніктерін Қытайдың өзін-өзі күшейту бағдарламасын қабылдауға шақырды. Корея үкіметі елін сыртқы әлемге ашқаннан кейін бірден тоңдо соги (Шығыс жолдары мен Батыс машиналары) доктринасы арқылы ұлттық өркендеу мен әскери күш-қуатқа қол жеткізуге бағытталған ағарту саясатын ұстанды. Елін жаңғырту үшін корейлер өз елінің мәдени құндылықтары мен мұрасын сақтап, батыс технологиясын таңдап қабылдауға және игеруге тырысты. 1881 жылдың қаңтар айында үкімет әкімшілік реформаларды бастады және қытайлық әкімшілік құрылымдарға үлгіленген Т'онни киму амун (Ерекше мемлекеттік істер жөніндегі кеңсе) құрды. Осы бас ұйымның аясында он екі са (агенттік) құрылды. 1881 жылы Жапонияға техникалық миссия жіберілді. Шенеуніктер Жапонияның әкімшілік, әскери, білім беру және өнеркәсіптік нысандарын тексеру үшін бүкіл елді аралап шықты. Қазан айында тағы бір шағын топ қазіргі заманғы қару-жарақ өндірісін зерттеу үшін Тяньцзиньге барды, ал қытайлық техниктер Сеулде қару-жарақ жасау үшін шақырылды. Бұдан өзге, елін жаңғырту жоспарының бір бөлігі ретінде корейлер жапондық әскери атташе лейтенант Хоримото Рейдзоны заманауи армия құруға кеңесші ретінде шақырды. Пьолгигун (Арнайы дағдылар күштері) деп аталатын жаңа әскери құралым құрылды, онда сегіз жүзден жүзге дейін аристократиялық жастарға жапондық әскери оқыту берілді. Келесі жылы, 1882 жылдың қаңтарында үкімет бұрынғы бес әскер гарнизонын Мювиёнг (Сарай күзетшілері гарнизоны) және Чангоёнг (Астана күзетшілері гарнизоны) деп қайта ұйымдастырды.

Кореяға қатысты жапондық қауіпсіздіксіздік

1880 жылдары Жапонияда ұлттық қауіпсіздік талқылары Корея реформасы мәселесіне шоғырланды. Екі мәселе арасындағы саяси пікір-таластар тығыз байланысты болды; неміс әскери кеңесшісі, майор Якоб Меккельдің айтуынша, Корея – «Жапонияның жүрегіне бағытталған қанжар» еді. Кореяның стратегиялық маңыздылығын арттырған фактор – Жапонияға жақын орналасқандығы ғана емес, сонымен қатар сыртқы күштерге қарсы тұруға қабілетсіздігі болды. Егер Корея шынайы тәуелсіз болғанда, Жапонияның ұлттық қауіпсіздігіне ешқандай қауіп тудырмас еді, бірақ дамымаған күйде қалса, әлсіз болып, шетелдік билеушілердің жеңіл нысанына айналуы мүмкін еді. Жапониядағы саяси консенсус Кореяның тәуелсіздігінің Мейдзи Жапониясындағыдай, Батыстан «цивилизацияны» импорттау арқылы ғана мүмкін екендігіне келді. Кореяға, Жапониядағы Реставрациядан кейінгі реформалар сияқты, өзін-өзі нығайту бағдарламасы қажет болды. Жапонияның Корея реформасына деген ынтасы тек қана ізгі ниеттен туындаған жоқ. Бұл реформалар, біріншіден, Жапонияның тікелей мүддесіне сай келетін шетелдік араласуға қарсы тұруға мүмкіндік берер еді, екіншіден, өзгерістердің арнасы ретінде жартыаралдағы ықпалын кеңейтуге жағдай жасап берді. Мейдзи басшылары үшін мәселе Кореяны реформалау керек пе, жоқ па емес, осы реформаларды қалай іске асыруға болады деген сұрақ еді. Бір жағынан, Корея қоғамындағы реформаторлық топтарды қолдау және оларға көмек көрсетуді талап ететін пассивті саясатты ұстану, екінші жағынан, реформаның жүзеге асырылуын қамтамасыз ету үшін Корея саясатына тікелей араласуды көздеген агрессивті саясатты таңдау мүмкіндігі болды. Корея реформасын жақтаған көптеген жапондықтар осы екі ұстанымның арасында тебіренді. 1880 жылдардың басында Жапония өткен онжылдықтағы шаруалар мен самурайлар көтерілістерінің салдарынан әлсіздікке ұшырады. Ел ішкі факторлардың нәтижесінде инфляциямен де күресіп жатты. Соңдықтан Мейдзи үкіметі пассивті саясатты қабылдады, кореялық сарайды жапондық үлгіні ұстануға шақырды, бірақ лейтенант Хоримото Рейдзо басқаратын шағын әскери миссияны Пёльгигунды оқытуға жіберуден басқа нақты көмек көрсетпеді. Жапониялықтарды алаңдатқан нәрсе – Қытай болды, ол 1876 жылы Кореяға қатысты бақылауын әлсіретті, осылайша Жапония Кореяның тәуелсіздігі үшін заңдық негіз қалыптастырып, оның вассалдық статусын жойды. Қытайдың әрекеттері Кореядағы реформалық күштерге кедергі келтіріп, елдегі өз ықпалын қайта орнатуға тырысып жатқандай көрінді.

1882 жылғы дағдарыс

1882 жылы Корея түбегінде ауыр құрғақшылық болды, бұл халық арасында азық-түлік тапшылығына және зор қайғы-қасіретке әкелді. Корея банкроттыққа жақын болды, тіпті әскери жалақыны бірнеше айға төлей алмады, бұл сарбаздардың арасында наразылық тудырды. Корея армиясының сарбаздары Пёльгигунға да наразылық білдірді, себебі бұл бөлім жақсы жабдықталған және оларға жақсы қараған. Сонымен қатар, армияны жаңарту барысында 1000-нан астам сарбаз қызметтен босатылды; олардың көпшілігі қарт немесе мүгедек болды, ал қалғандарына он үш ай бойы күрішпен жалақы төленбеген. Сол жылдың маусым айында патша Коджон жағдайды білген соң, сарбаздарға бір айлық күріш беруге бұйрық берді. Бұл мәселені үкімет қаржысына жауапты Минь Гём хоға, королева Миннің жүрегі жақын туысына тапсырды. Минь бұл жұмысты өзінің басқарушысына жүктеді, ол алған сапалы күрішті сатып, алған ақшаға құм мен қарапа араласқан тары сатып алды. Нәтижесінде күріш шіріп, жеуге жарамсыз болды. Бұл сауда сарбаздардың ашуын тудырды. 23 шілдеде Сеулде әскери бүлік пен көтеріліс басталды. Ашулы сарбаздар өздерін күріштен аяусыз алдаған деп күдіктенген Минь Гём хоның үйіне бет алды. Минь көтеріліс туралы естіген соң, полицияға көтерілісшілердің бірнеше жетекшілерін тұтқындауға бұйрық берді және оларды ертең таңда жазалайтынын мәлімдеді. Ол бұл шараның басқаларын ескерту ретінде қызмет етеді деп ойлады. Бірақ, оқиғаның мән-жайын білген көтерілісшілер Миньнің үйіне өш алу үшін кірді; ол үйде болмағандықтан, олар оның жиһазы мен мүлкін қиратты. Содан кейін көтерілісшілер қару-жарақ қоймасына барып, қару-жарақ пен оқ-дәрі ұрлады, содан кейін түрмеге бет алды. Олар күзетшілерді жеңіп, Минь Гём хоның сол күні тұтқындаған адамдарын ғана емес, көптеген саяси тұтқындарды да босатты. Минь көтерілісті басу үшін әскерді шақырды, бірақ бүлікшілікті тоқтату үшін кеш болды. Көтерілісшілер қатарына қаланың кедей және наразы азаматтары қосылды, нәтижесінде көтеріліс кең ауқымға ие болды. Көтерілісшілердің назары жапондықтарға ауды. Бір топ лейтенант Хоримотоның пәтеріне барып, оны өлтірді. Тағы 3000 шамасындағы топ Кореядағы жапон елшісі Ханабуса Ёситада және елшіліктің 27 мүшесі тұратын жапон елшілігіне бет алды. Халық елшілікті қоршап алып, ішіндегі барлық жапонды өлтіру ниеттерін айқайлады. Ханабуса елшілікті өртеп жіберуге бұйрық берді, соның салдарынан маңызды құжаттар да өртенді. Өрт жылдам тарағандықтан, елшілік қызметкерлері артқы қақпадан қашып, портқа жетіп, Хан өзені арқылы Чемольпоға дейін қайықпен жол тартты. Инчхон комендантынан қорғаныш іздеген олар, Сеулдегі оқиғалар туралы хабарды және қабылдаушылардың көзқарасының өзгергенін естіген соң, тағы да қашуға мәжбүр болды. Олар қатты жаңбырдың астында портқа қашып, корей сарбаздарының қуып жететініне тап болды. Алты жапондық қаза тауып, тағы бесеуі ауыр жарақат алды. Аман қалғандар жараланғандарды алып, шағын қайыққа мініп, үш күннен кейін британдық зерттеу кемесінің құтқаруына жетті, ол оларды Нагасакиге жеткізді. Жапон елшілігіне жасалған шабуылдан кейін, көтерілісшілер патша сарайына басып кірді, онда олар Минь Гём хоны және басқа да оннан астам жоғары лауазымды офицерлерді тауып өлтірді. Олар сондай-ақ королева Минді іздеді. Бірақ королева, қарапайым сарай қызметкерінің киімін киіп, адал күзетшінің арқасында аман қалды, ол оны өзінің қарындасы деп мәлімдеді. Даэвонгун бұл оқиғаны өзінің билігін қайта орнату үшін пайдаланды. Қытайлар генерал Ву Чанциннің басшылығымен Кореяға 4500-ге жуық әскерін жіберді, олар жағдайды бақылауға алып, көтерілісті басты. Жапония да Сеулге төрт әскери кемесі мен әскер батальонын жіберіп, жапондық мүдделерді қорғады және өтемақы талап етті. Бірақ, 1882 жылдың 30 тамызында кешке қол қойылған Чемольпо шартымен шиеленіс азайды. Келісімде корейлік заговоршылар жазаланатыны және қаза тапқан жапондықтардың отбасыларына 50 000 иен төленетіні көрсетілді. Сондай-ақ, Жапония үкіметі 500 000 иен, ресми кешірім және Сеулдегі дипломатиялық елшілігінде әскер орналастыруға рұқсат алады. Көтерілістен кейін Даэвонгун көтерілісті және оның зорлық-зомбылығын қоздырды деген айып тағылды, оны қытайлықтар тұтқындап, Тяньцзиньге әкетті. Кейін ол Бейжіңнен оңтүстік-батысқа қарай шамамен 60 шақырым қашықтықтағы қалаға жеткізілді, онда үш жыл бойы бір бөлмеге қамалып, қатаң бақылауда ұсталды.

Қытай ықпалының қайта нығаюы

Имо оқиғасынан кейін Кореядағы реформаның алғашқы әрекеттері ауыр соққыға ұшырады. Оқиғадан кейін қытайлықтар жартыаралдағы ықпалын қайта орнатып, Кореяның ішкі істеріне тікелей араласа бастады. Қытай әскерлерін астана Сеулдың стратегиялық тұстарына орналастырғаннан соң, Корея үкіметіне маңызды ықпал ету үшін бірнеше қадамдар жасады. Цин әулеті Кореяға қытай мүдделерін білдіретін екі арнайы кеңесші жіберді: Ли Хунчжанның жақын досы, неміс Пауль Георг фон Меллендорф және қытай дипломаты Ма Цзяньчжун. Қытай офицерлерінің штабы корей армиясын оқытуды қолға алып, корейліктерді 1000 мылтық, екі зеңбірек және 10 000 оқ-дәрімен жарақтандырды. Сонымен қатар, Юань Шикай басшылығымен қытай үлгісінде жаңа корей әскери құрамасы – Чинъюньёнг (Астана күзетшілері басқармасы) құрылып, жаттықтырылды. Қазан айында екі ел Кореяның Қытайға тәуелді екенін және қытай саудагерлеріне өзінің шекарасында құрлық және теңіз арқылы еркін сауда жасау құқығын беретін шартқа қол қойды. Бұл шарт қытайлықтарға жапондықтар мен батыстықтарға қарағанда артықшылықтар берді және азаматтық және қылмыстық істерде оларға бір жақты экстратерриториялық құқықтарды тағайындады. Шарттың нәтижесінде қытай саудагерлерінің саны күрт өсіп, корей саудагерлеріне ауыр соққы болды. Корейлердің Пекинмен өзара сауда жасауына рұқсат берілгенімен, бұл келісім емес, бағынышты мемлекет үшін қабылданған ереже ретінде жарияланды. Сонымен қатар, келесі жылы қытайлықтар фон Меллендорф басқарған Корея теңіз кедендік қызметінің құрылуын бақылады. Корея Қытайдың жартылай отаршылдық тәуелді мемлекетіне айналды, король Годжонг қытайдың келісімінсіз дипломаттарды тағайындауға құқығы болмады, ал елде қытай мүдделерін қорғау үшін әскерлер орналастырылды. Қытай Кореяда, әсіресе Инчхондағы қытай концессиясын да иеленді.

Мин тайпасының өршілдік пен билік басуы

1880 жылдары Кореяда екі қарсыласты фракция пайда болды. Олардың бірі – реформалардың шектеулі ауқымы мен кездейсоқ қарқынына наразы болған Ағартушы партиясының айналасында біріккен реформаторлардың шағын тобы. Ағартушы партияның мүшелері жақсы білімді корейлер болды, олардың көпшілігі янбан тобынан шыққан. Олар Мэйдзи Жапониясының дамуына тәнті болды және оларға еліктеуге құштар еді. Олардың қатарында Ким Ок Гюн, Пак Юнг Хио, Хонг Ён Сик, Со Гван Бём және Сох Джэпиль болды. Топтың жас екені де байқалады: Пак Юнг Хио патшалық отбасымен байланысты беделді әулеттен шыққан, 23 жаста, Хонг – 29 жаста, Со Гван Бём – 25 жаста, Сох Джэпиль – 20 жаста, ал Ким Ок Гюн – 33 жаспен ең үлкені болды. Олардың барлығы Жапонияда біраз уақыт өткізген; Пак Юнг Хио 1882 жылы Имо оқиғасы үшін кешірім сұрау мақсатымен Жапонияға жіберілген миссияның құрамында болды. Оған Со Гван Бём және кейіннен Фукузава Юкити сияқты жапондық модернизаторлардың ықпалына түскен Ким Ок Гюн да қосылды. Ким Ок Гюн Жапонияда оқып жүргенде ықпалды жапондық тұлғалармен достық қарым-қатынас орнатып, топтың де-факто жетекшісіне айналды. Олар сонымен қатар ұлтшыл болды және Кореяның ішкі істеріне Қытайдың араласуын тоқтату арқылы елінің толық тәуелсіздігіне қол жеткізуді қалады. Садаэдан – консерваторлардың тобы, оның құрамына Мин отбасынан Мин Ён Ик қана емес, сонымен қатар Қытайдың көмегімен билікті сақтап қалуды көздеген басқа да көрнекті корей саяси қайраткерлері кірді. Садаэданның мүшелері ағартушылық саясатты қолдағанмен, олар қытай үлгісіндегі кезеңдік өзгерістерді жақтады. Имо оқиғасынан кейін Мин әулеті Қытайға бағытталған саясатты ұстанды. Бұл ішінара мүмкіндікті пайдалану еді, өйткені қытай әскерлерінің араласуы Тианжиндегі қарсыластардың қуғын-сүргініне және Кореядағы қытай ықпалының кеңеюіне әкелді, бірақ бұл көптеген корейлердің Қытайдың қарауындағы ел ретіндегі ыңғайлы және дәстүрлі қарым-қатынасқа деген идеологиялық бейімділігін де көрсетті. Осының салдарынан Мин әулеті «батыс білімін қабылдап, шығыс құндылықтарын сақтау» философиясын қолдады, ол автономияны сақтау үшін батыс технологиясын, әсіресе әскери технологияны игерудің маңыздылығын мойындағанда, қытайлық орталық әлемнің жоғары мәдени құндылықтары мен мұрасын сақтау қажеттілігін атап өткен орташа қытай реформаторларының идеяларынан туындады. Сондықтан, Мэйдзи Жапониясындағы сияқты құқықтық теңдік сияқты жаңа құндылықтарды қабылдау немесе заманауи білім беруді енгізу сияқты масштабты институционалдық реформалар жасаудың орнына, бұл ой мектебінің жақтаушылары негізгі әлеуметтік, саяси және мәдени тәртіпті сақтай отырып, мемлекетті нығайтатын институттарды кезең-кезеңімен қабылдауға ұмтылды. Королева Миннің таққа отыруы арқасында Мин әулеті жаңадан құрылған үкіметтік институттарды саяси билік үшін негіз ретінде пайдалана алды; кейіннен олардың негізгі лауазымдардың монополиясын күшейтуі Ағартушы партиясының амбицияларын тойтарды.

Гэпсин төңкерісі

Имо оқиғасына дейінгі екі жылда Гаехвадан мүшелері үкіметтегі маңызды лауазымдарға тағайындалуға қол жеткізе алмады және реформа жоспарларын іске асыра алмады. Осыдан олар кез келген құралмен билікті басып алуға дайын болды. 1884 жылы Сададаңға қарсы мемлекеттік төңкеріс жасап, билікті басып алу мүмкіндігі туды. Тамыз айында Франция мен Қытайдың Анна аймағы үшін араздасуы басталғанда, Кореядағы қытай әскерлерінің жартысы кері қайтарылды. 1884 жылдың 4 желтоқсанында жапон министрі Такедзо Шиничироның көмегімен, оның жапон елшілігінің күзетшілерін жұмылдыруға уәдесімен, реформаторлар төңкерістің бастамасын Бас пошта басқармасының директоры Хон Ён Сик ұйымдастырған банкеттің құрсауында жасады. Банкет жаңа ұлттық пошта кеңсесінің ашылуын тойлау мақсатында өткізілді. Король Годжонг бірнеше шетелдік дипломаттармен және жоғары лауазымды шенеуніктермен бірге қатысуы күтілді, олардың көпшілігі қытайға жақын Садаэдан фракциясының мүшелері еді. Ким Ок Гюн және оның серіктері король Годжонгқа қытай әскерлері тәртіпсіздік тудырғанын жалған айтып, оны кішкентай Кёнгу сарайына сүйеп әкелді, онда оны жапон елшілігінің күзетшілеріне тапсырды. Олар Садаэдан фракциясының бірнеше жоғары лауазымды шенеуніктерін өлтіріп, жаралады. Төңкерістен кейін Гаехвадан мүшелері жаңа үкімет құрып, реформа бағдарламасын жасады. Реформаның 14 тармақты ұсынысында мынадай талаптар қойылды: Кореяның Қытайға тәуелді қарым-қатынасын тоқтату; билеуші топтың жеңілдіктерін жою және барлық азаматтарға тең құқықтар беру; үкіметті конституциялық монархия ретінде қайта құру; жер салығы заңдарын қайта қарау; астық несиелері жүйесін жою; барлық ішкі қаржылық басқаруды Ходжоның қарауына біріктіру; жеңілдік алған саудагерлерді жою және еркін сауда мен тауар айналымын дамыту; полиция патрульдері мен корольдік күзетшілерді қамтитын қазіргі заманғы полиция жүйесін құру; сыбайлас жемқор шенеуніктерді қатаң жазалау. Алайда, жаңа үкіметтің өмірі бірнеше күннен аспады. Бұл болжамды болды, өйткені реформаторлар Сеулде генерал Юань Шикайдың басшылығымен кем дегенде 1500 қытайлық әскерге қарсы тұрған 140-тан астам жапондық әскермен ғана қолдау таба алды. Реформа шаралары оның кланының билігіне қауіп төндіргендіктен, королева Мин қытайлықтардан әскери араласуды құпия сұрады. Осының салдарынан үш күн ішінде, тіпті реформа шаралары жарияланбастан бұрын, төңкеріс қытай әскерлерімен басып алынды, олар жапондық күштерге шабуыл жасап, жеңіске жетті және Садаэдан фракциясына билікті қайтарды. Осыдан кейін болған қақтығыс кезінде Хон Ён Сик қаза тапты, жапон елшілігінің ғимараты өртеніп, қырық жапондық қаза болды. Тірі қалған корейлік төңкерісшілер, соның ішінде Ким Ок Гюн, жапон министрі Такедзоның сүйемелдеуімен Чемулпо портына қашып кетті. Олар Жапонияға жер аударылып, жапон кемесіне отырды. 1885 жылдың қаңтар айында жапондықтар күш көрсету үшін Кореяға екі батальон мен жеті әскери кемені жіберді, нәтижесінде 1885 жылдың 9 қаңтарында Жапония-Корея келісіміне қол қойылды. Келісім Жапония мен Корея арасындағы дипломатиялық қатынастарды қалпына келтірді. Кореялықтар өздерінің елшілігіне келген зиян үшін жапондықтарға 100 000 иен төлеуге және жаңа елшілік салу үшін жер беруге келісті. Премьер-министр Ито Хиробуми Кореядағы Жапонияның нашар жағдайын түзету және сәтсіз аяқталған төңкерістен кейін Қытайға барып, бұл мәселені қытайлық әріптесі Ли Хунчжанмен талқылады. Екі тарап 1885 жылдың 31 мамырында Тяньцзинь конвенциясын жасады. Олар сондай-ақ болашақта Кореяға әскер жіберілген жағдайда бір-біріне алдын ала хабарлап, төрт ай ішінде өз әскерлерін Кореядан шығаруға уәде берді. Екі ел де өз күштерін кері тартқаннан кейін, Корея түбегінде екі ел арасындағы күштердің шатқайнап тұратын тепе-теңдігін қалдырды. Осы уақытта Юань Шикай Сеулде қалды, ол қытайлық резиденция тағайындалды және Кореяның ішкі саясатына араласуын жалғастырды. Төңкерістің сәтсіз аяқталуы Кореяға жапондық ықпалдың күрт төмендеуіне әкелді.

Нагасаки оқиғасы

Нагасаки оқиғасы – 1886 жылы Жапонияның Нагасаки портында болған көтеріліс. Цин империясының Бейяң флотының төрт соғыс кемесі жөндеу үшін Нагасакиге тоқтаған. Кейбір қытай теңізшілері қалада тәртіпсіздік тудырып, көтеріліс бастады. Көтерілісшілермен бетпе-бет келген бірнеше жапон полициясы қаза тапты. Оқиғадан кейін Цин үкіметі кешірім сұрамады, бұл Жапонияда қытайға қарсы сезімнің күшеюіне әкелді.

Сабақ тақырыбы

1889 жылы нашар өнім Кореяның Хамгён провинциясының әкіміне сояны Жапонияға экспорттауға тыйым салуға әкеп соқты. Жапония 1893 жылы импорттаушылары үшін өтемақы талап етіп, алды. Оқиға Жапонияның корей азық-түлігіне деген өсіп келе жатқан тәуелділігін көрсетті.

Ким Ок Гюн оқиғасы

1894 жылғы 28 наурызда Шанхайда жапондықтарды қолдаған корей революционері Ким Ок Гюн қаза тапты. Ким 1884 жылғы төңкеріске қатысқаннан кейін Жапонияға қашқан, ал жапондықтар оны экстрадициялау туралы корейлік талаптарды қабылдамады. Көптеген жапондық белсенділер оның Кореяны жаңғыртудағы болашақ рөліне үміт артты; алайда Мейджи үкіметінің басшылары сақтық танытты. Біраз ойланғаннан кейін, оны Бонин (Огасавара) аралдарына жер аударды. Соңында, оны Шанхайға шақырып әкеліп, онда корей Хонг Чон У оны жапон қонақ үйінің Халықаралық аймағындағы бөлмесінде өлтірді. Біраз уақыттан кейін, Шанхайдағы британдық билік экстрадицияға қатысты ережелердің мәйітке қолданылмайтынын түсіндіріп, оның денесін қытай билігіне тапсырды. Денесі қытай әскери кемесімен Кореяға жеткізіліп, онда корей билігі оны тікелей кесіп, төрт бөлікке бөліп, барлық корей провинцияларында басқа көтерілісшілер мен сатқындарға ескерту ретінде көрсетті. Токиода жапон үкіметі мұны үлкен құтпару деп қарады. Ким Ок Гюнның қатыгездікпен жасалған кісі өлтіруі Ли Хонгжанның жасаған опасыздығы және Жапонияның беделі мен қадір-қасиетіне келтірілген соққы ретінде бағаланды. Қытай билігі қастандық жасаған адамды сотқа тартудан бас тартты, тіпті оған Кимнің мүкіс етілген денесін Кореяға алып кетуге рұқсат берді, онда оған марапаттар мен құрмет көрсетілді. Кимнің өлтірілуі Жапонияның өзінің қолдаушыларына деген адалдығына күмән туғызды. Токио полициясы сол жылы 1884 жылғы көтерілістің басқа корей көшбасшыларының бірі Пак Юнг Хиоға жасалған қастандық әрекетін тоқтатып қалған еді. Екі күдікті корей қастандық жасаушы Корея елшілігінде пана тапқанда, дипломатиялық дау туды. Жапон үкіметі Кимнің өлтірілуін өз пайдасына пайдалана алғанымен, Кимнің Қытай аумағында қайтыс болғандықтан, мәйітке қатысты шаралар олардың құзыретінен тыс екеніне келісім берді. Алайда, корейдің қорқынышты өлімі жапон қоғамын қоздырды, өйткені көптеген жапондықтар қытайлықтардың қолдауымен жасалған әрекеттерді Жапонияға қарсы бағытталған деп есептеді. Жапондықтар қытайлықтардың халықаралық құқыққа немқұрайлы қарағанын көрсетті, өйткені британдықтар Шанхайда ұстаған, содан кейін келісімшарт бойынша қытайлықтарға соттау үшін тапсырған күдіктіні босатты. Ұлтшыл топтар дереу Қытаймен соғыс жариялауға шақыруды бастады.

Қытай

Батыс елдерінде Қытайдың жаңартылған әскері жапондарды жеңіске ұшыратады деген пікір басым болды. Сарапшылар Хуаи армиясы және Бейяң флоты сияқты қытай бөлімшелерін жоғары бағалады. Неміс әскери штабы жапондардың жеңіліске ұшырайтынын болжады, ал қытай әскеріне кеңесші болған британдық Уильям Ланг қытайдың дайындығын, кемелерін, қаруларын және бекіністерін мақтап, "әрі қарай Жапония толығымен жеңіледі деп күмән жоқ" деді.

Цин империясының қазіргі заманғы соғыстары

Цин империясы Бірінші Қытай-Жапон соғысында күресіп жатқанда, солтүстік-батыс Қытайдағы Дунган көтерілісінде мыңдаған адамның өмірі қиылды, сонымен қатар империя көтерілісшілермен де бірдей уақытта күресті. Генералдар Донг Фуксян, Ма Анляң және Ма Хайян бастап келген Хуэй әскерлерін Бірінші Қытай-Жапон соғысына қатыстыру үшін Цин үкіметі шақырғанмен, олар ақырында Дунган көтерілісін басуға жіберілді.

Әскерлердің қозғалысын бастау

1894 жылдың шілдесіне қарай Кореядағы қытай әскерлерінің саны 3000–3500-ге жететін еді және олар жапон әскерлерінен кем болды. Олар Асан шығанағы арқылы теңіз жолымен ғана жабдықталуы мүмкін еді. Жапондықтардың мақсаты – алдымен Асанды қоршап, қытай әскерін теңізден тоқтатып, содан кейін құрлықтағы әскерлерімен толық қоршауға алу болатын. Жапонияның бастапқы стратегиясы Кореядағы әрекеттері үшін өте маңызды болған теңізге басымдыққа ие болу еді. Теңізге басымдыққа ие болу Жапонияға әскерді материкке тасымалдауға мүмкіндік берер еді. Армияның Бесінші дивизиясы Кореяның батыс жағалауындағы Кемулпоға түсіп, қытай күштерін жарым аралының солтүстік-батысына қарай ығыстырумен қатар, Бейяң флотын Сары теңізге шақырып, онда шешуші шайқас өткізуді жоспарлады. Осы шайқастың нәтижесіне байланысты Жапония үш таңдаудың бірін жасайтын еді. Егер Біріккен флот шешуші жеңіске жетсе, жапон әскерінің басым бөлігі Шанхай Куан мен Тяньцзинь арасындағы жағалауға дереу қондырылып, қытай әскерін жеңіп, соғысты жылдам аяқтауға тырысатын еді. Егер шайқас тең түсіп, екі тарап та теңізге басымдыққа ие бола алмаса, армия Кореяны басып алуға күшін жұмсауға көшер еді. Соңында, егер Біріккен флот жеңіліп, теңізге басымдықтан айырылса, әскердің басым бөлігі Жапонияда қалып, қытай шабуылына қарсы тұруға дайындалар еді, ал Кореядағы Бесінші дивизияға арттық күштермен ұстау және қарсы шабуылға дайындалу бұйырылатын еді.

Коу-шингтің батуы

1894 жылдың 25 шілдесінде Асан шығанағында күзет жүргізген жапондық әуе эскадрильясының «Йошино», «Нанива» және «Акицусима» крейсерлері қытайлық «Цы юань» крейсерімен және «Кванг-и» канонерлік қайығымен кездесті. Бұл кемелер Асаннан шығып, «Цаокиан» канонерлік қайығы сүйемелдеп, «Коу-Шинг» көлігін күтіп алды. Сағатқа жуық шайқастан кейін «Цы юань» қашып кетті, ал «Кванг-и» тасқа шағылып, оның оқ-дәрі қоймасы жарылды. «Коу-Шинг» – Лондонның «Индокитай булы навигациялық компаниясына» тиесілі 2134 тонналық британдық сауда кемесі, оның капитаны Т. Р. Галсворти, экипажында 64 адам болды. Кемені Цин үкіметі Кореяға әскер тасымалдау үшін жалдаған, ол 1100-ден астам әскермен, сондай-ақ жабдықтар мен мүлікпен Асанды күшейтуге бағытталған еді. Кемеде қытайлық кеңесші, майор фон Ханнекен де болды. Кеменің 25 шілдеде келуі күтілген. Жапондық «Нанива» крейсері, капитаны Того Хейхачиро, «Коу-Шингті» тоқтатты және оның сүйемелдеуші кемесін басып алды. Жапондықтар «Коу-Шингке» «Наниваға» ілесіп, еуропалықтарды «Наниваға» көшіруді бұйырды. Бірақ кемедегі 1100 қытайлық Такуға қайтуға асығып, ағылшын капитаны Галсворти мен оның экипажын өлтіреміз деп қорқытты. Төрт сағатқа жуық келіссөздерден кейін капитан Того кемеге оқ атуға бұйрық берді. Бір торпеда өткізіп жіберді, бірақ кейіннен жасалған залп «Коу-Шингке» тиді, ол суға батып кетті. Дүрлік ішінде, бірнеше еуропалық теңізге секіріп, қытайлықтар тарапынан атылды. Жапондықтар британдық экипаждың үш мүшесін (капитан, бірінші офицер және квартирмейстер) және 50 қытайлықты құтқарып, Жапонияға алып кетті. «Коу-Шингтің» батуы Жапония мен Ұлыбритания арасында дипломатиялық инцидентке әкелуге ​​жақын болды, бірақ бұл әрекет көтерілісшілерге (қытай әскерлеріне) қатысты халықаралық құқыққа сәйкес деп танылды. Көптеген бақылаушылар «Коу-Шингте» жоғалған әскерлерді қытайдың ең жақсылары деп есептеді. Неміс «Ильтис» канонерлік кемесі 150 қытайлықты, француз «Ле Лион» канонерлік кемесі 43 қытайлықты, ал британдық «Порпуаз» крейсері белгісіз санда қытайлықтарды құтқарып алды.

Оңтүстік Кореядағы шайқастар

Жаңа жапондық корей үкіметі Қытай әскерлерін күшпен шығарып жіберуді тапсырған 25 шілдеде генерал-майор Осима Йосимаса Сеулден оңтүстікке Асан шығанағына қарай, Асан мен Конгжу қалаларының шығысындағы Сеонхван станциясында орналасқан қытай әскерлеріне қарсы шабуыл жасау үшін 4000-қа жуық аралас бригаданы жедел маршпен жетектеді. Сеонхван маңында генерал Е Жичао басқаратын қытай әскерлерінің саны шамамен 3880 адамды құрады. Олар жапондықтардың келуін күтіп, өздерінің позицияларын окоптармен, бекіністермен, соның ішінде алты редутты және тікенді тосқауылдармен қорғады, сондай-ақ айналасындағы күріш далаларын суға батырып, қосымша қорғаныс жасады. Алайда, күтілген қытайлық күштер британдық «Коушинг» кемесімен жоғалып кетті. Қытайдың негізгі күштері Асанның шығысы мен солтүстік-шығысында, Сеулге баратын басты жолға жақын орналасты. Қытайдың басты бекіністері Сеонхван және Чеонан қалалары болды. Сеонхванға шамамен 3000 әскер орналасты, ал генерал Йе Жичаомен бірге 1000 әскер Чеонандағы штабта болды. Қалған қытай әскерлері Асан қаласында орналасты. Қытайлықтар Корея астанасына қарсы қысқышпен шабуыл жасауға дайындалып, солтүстікте Пхеньянға, оңтүстікте Асанға әскер жинады. 1894 жылғы 27-28 шілдеде екі күш Асан қаласының сыртында кездесіп, ертесіне таңғы 07:30-ға дейін жалғасқан шайқасқа түсті. Шайқас жапондық әскерлердің диверсиялық шабуылымен басталды, содан кейін күшті шабуыл қытайлық қорғанысты жылдам бұзды. Қытай әскерлері қоршауға алынғанын сезіп, қорғаныс позицияларын тастап, Асан бағытына қарай қашқа бастады. Қытайлықтар жапондықтардың көптігіне қарсы тұра алмады, біртіндеп жерін жоғалтып, соңында Пхеньянға қарай қашып, қару-жарақтары мен барлық артиллериясын тастап кетті. Жапондықтар 29 шілдеде Асан қаласын басып алып, Сеулді қытайлықтардың қоршауынан босатты. Қытай әскерлері 500 адам қаза тапты немесе жараланды, ал жапондықтар 88 адамнан зардап шекті.

Соғыс жариялау

1894 жылдың 1 тамызында Қытай мен Жапония арасында соғыс ресми түрде жарияланды. Екі ел басшыларының соғыс жариялауларындағы негіздері, тілі мен әуезі мүлдем әртүрлі болды. Мейдзи императорының атынан шығарылған жапондық соғыс жариялауы, кем дегенде, "Ұлттар отбасы", "Халықтар заңы" сияқты тіркестерді пайдаланып, халықаралық келісімдерге сілтеме жасау арқылы халықаралық қауымдастыққа көз тастағандай көрінді. Бұл, тарихи тұрғыдан басқа елдермен тең дипломатиялық қарым-қатынас жасаудан бас тартып, керісінше, шетелдік державалардың Қытай императорына вассал ретінде салық төлеуін талап еткен Қытайдың сыртқы саясатына қарама-қарсы болды. Қытайдың көршілеріне қатысты дәстүрлі көзқарасына сәйкес, қытайлық соғыс жариялауында жапондықтарға деген жеккөрушілік сезімін білдіретін "Водзэн" (Wojen) сөзінің қайталап қолданылуынан байқауға болады, бұл сөз "ергежейгі" деп аударылады және жапондықтарды қорлау үшін арнайы қолданылатын ежелгі, өте жағымсыз атау. Шетелдік ұлтты осылай сипаттау сол кездегі қытайлық ресми құжаттарда жиі кездесетін, сондықтан Империялық Қытай мен сол кездегі Келісімді елдер арасындағы негізгі даудың бірі – "И" (夷) қытай таңбасын жиі қолдану болды, бұл сөздің мағынасы "варвар" дегенді білдіреді. Қытай императорлық шенеуніктерінің "И" (夷) терминін қолдануы Келісімді елдерді қатты ашуландырды, сондықтан 1858 жылы Екінші Апиын соғысын аяқтау мақсатымен жасалған Тхенчжин шартында Қытай императорлық сарайына "И" терминін қолдануға тыйым салынды. Алайда, Тхенчжин шартынан кейін өткен отыз бес жыл ішінде Қытай императорларының тілі көрші Жапонияға қатысты көп өзгермеген сияқты.

Пхеньян шайқасы

1894 жылдың шілдесінде оңтүстікке қарай басталған алғашқы шайқастан кейін, қытай жер күштері Пхеньянды ұстауға күш салды, себебі Корея мен Қытай арасындағы шекара – Ялу өзеніне дейін басқа қорғанылатын позициялар болмады. Қаланың оңтүстігінде және шығысында өзен, солтүстігінде таулар орналасқан, ал айналасы қабырғалармен қоршалған. Цинь әулеті Қытайдан 13 000 әскерді жеткізді, ал қорғаушылар қалаға 4 тамызда келгеннен кейін, 27 бекініс салып, қамалдарды дайындауға шамамен екі ай жұмсады. Қытайлықтар Пхеньянды өздерінің штаб-пәтері ретінде пайдаланып, Корея түбегінің қалған бөлігін қайтарып алуды жоспарлап отырды. Қаладағы Цинь әскерлерінде заманауи жабдықтар көп болды және олардың ең жақсы сарбаздары да болды. 15 қыркүйек күні сағат 04:30-да Жапон императорлық армиясы Пхеньян қаласына төрт бағыттан жиналды, жалпы саны 23 800 сарбазды құрады. Олар негізгі шабуыл солтүстіктен күтілуде болғандықтан, оңтүстіктен жасалма шабуылмен және шығыстан артиллериялық оқ жаудыру арқылы алаңдатуға тырысты, себебі солтүстікке жақын жерден шабуыл жасау оңай болды. Қытайлықтар қарсылық көрсетті, бұл соғыстың ең қаһарлы шайқастарының бірі болды, бірақ олар өзеннен өтіп келе жатқан жапондық әскерлерге оқ атпады және солтүстіктен тағы бір шабуылды күткен жоқ. Жапондықтар қалаға кіргеннен кейін, қорғаушылар жеңіліске ұшырады, ал аман қалғандары қашқанда, жеке жапон күштерінің шабуылына ұшырады. Жапондықтар 35 артиллериялық зеңбірек, жүздеген мылтық және оқ-дәрілерді жаулап алды. Қытайлық Хуэй мұсылман генералы Зуо Баогуи басқарған әскерлер жақсы соғысты, бірақ ол жапондық артиллерияның оғынан қаза тапты. Түнде ауған қатты жаңбырдың арқасында, қалған қытай әскері Пхеньяннан қашып, солтүстік-шығысқа қарай, жағалаудағы Уйджу қаласына бет алды. 16 қыркүйек күні таңертең Жапон армиясының барлық бөлімдері Пхеньянға кірді.

Бейянг флотының жеңілуі

Қыркүйек айының басында Ли Хунчжан Пхеньяндағы қытай күштерін нығайтуға шешім қабылдады. Жиллиде орналасқан 4500 әскери қызметкер қайта орналастырылуы тиіс еді. 12 қыркүйекте әскерлердің жартысы Дагудан арнайы жалданған бес көлікпен Даляньға қарай бет алды, екі күннен кейін 14 қыркүйекте оларға тағы 2000 сарбаз қосылды. Бастапқыда адмирал Динг көліктерді жеңіл эскортпен, тек бірнеше кемемен жібергісі келді, ал Бейяң флотының негізгі күші жапондықтардың конвойды ұстап алуына жол бермеу үшін біріктірілген флотқа қарсы тікелей әрекет етеді. Бірақ Вэйхайвэй маңындағы барлау сапарында жапондық крейсерлер Йошино мен Наниваның пайда болуы бұл жоспарларды бұзды. Қытайлықтар оларды жапондық негізгі флот деп қате қабылдады. Нәтижесінде, 12 қыркүйекте Бейяң флотының барлығы Даляньнан Вэйхайвэйге қарай жолға шығып, келесі күні Шандун түбегіне жақындады. Қытайлық әскери кемелер жапондықтарды күтіп, күні бойы осы аймақты аралап жүрді. Алайда жапондық флотты көрмегендіктен, адмирал Дин Даляньға қайтуға шешім қабылдады, ол 15 қыркүйек күні таңертең портқа жетті. Жапон әскерлері Пхеньянға шабуыл жасау үшін солтүстікке қарай жылжығанда, адмирал Ито қытайлықтардың өз армиясын теңіз арқылы Кореяға күшейтуге тырысатынын дұрыс болжады. 14 қыркүйекте Біріккен флот Бейяң флотын шайқасқа тарту үшін Корея мен Қытай жағалауларын іздеу үшін солтүстікке қарай жүзіп кетті. Жапонияның Пхеньяндағы жеңісі қытай әскерлерін солтүстікке қарай Ялу өзеніне қарай итеріп, осы процесте Корея түбегіндегі барлық тиімді қытай әскери қатысуын жойды. Конвойдың кетуінен аз уақыт бұрын адмирал Дин Пхеньяндағы шайқасқа қатысты хабар алды, ол жеңіліс туралы мәлімдеді. Бұл әскерлерді Таэдун өзенінің сағасына қайта орналастыруды қажетсіз етті. Адмирал Дин келесі қытай қорғаныс желісі Ялу өзенінде құрылады деп дұрыс тұжырымдады және кемеге кірген сарбаздарды сол жерге қайта орналастыруға шешім қабылдады. 16 қыркүйекте бес көлік кемесі Беяң флотының кемелерінің эскортымен Далянь шығанағынан жөнелді, оның ішінде екі темірлі линкор Дингюань және Чжэнюань болды. Ялу өзенінің сағасына жеткенде, көліктер әскерлерді түсірді, ал десанттық операция келесі таңға дейін жалғасты. 1894 жылы 17 қыркүйекте жапондық Біріккен флот Ялу өзенінің сағасында қытайлық Бейяң флотына тап болды. Таңнан кешке дейін созылған теңіз шайқасы жапондықтардың жеңісімен аяқталды. Қытайлықтар күн батуға дейін Ялу өзенінің маңында 4500 әскерді түсіре алса да, Бейяң флоты толық құлдырауға жақын болды – флотының көп бөлігі қашқан немесе батып кеткен, ал ең ірі кемелер Дингюань және Чжэнюань оқ-дәрісіз қалды. Жапон императорлық теңіз флоты қытайлық он әскери кеменің сегізін жойды, соның арқасында Жапония Сары теңізге басымдықпен ие болды. Жапондықтардың жеңісіне басты себеп – олардың жылдамдығы мен атыс күшінің артықшылығы болды. Жеңіс қытай теңіз күштерінің моральдық жағдайын күйретіп жіберді. Ялу өзенінің шайқасы соғыстың ең ірі теңіз шайқасы болды және Жапония үшін маңызды пропагандалық жеңіс еді.

Маньчжурияға шабуыл

Пхеньянды басып алып, Ялу өзені маңындағы қытай флотын жеңгеннен кейін, жапондықтар Цинь астанасына қарай бағытталған Қытайдың екі теңіз базасын – солтүстік-шығыстағы (Маньчжурия) Ляодун түбегіндегі Порт-Артур және Бохай теңізіне кіретін жердегі Шандоң түбегіндегі Вэйхайвэйді басып алуға күш салды. Тағы бір күш Маньчжурияның маңызды қаласы Мукденді басып алуы тиіс болды. Бұл жоспарға екі базаның маңына кемемен қосымша әскерлерді жеткізу, ал Кореядағы күштер Корея шекарасынан Маньчжурияға қарай жорық жасау кірді. Осы мақсаттарға жеткеннен кейін Жапон императорлық армиясы Пекинге шабуылдай алатын еді. Пхеньяндағы жеңілістен кейін қытайлықтар Солтүстік Кореядан шегініп, Ялу өзенінің жағасындағы Цзюйлянчэнде бекіністерде қорғанысқа орналасты. Қытайдың ең жақсы жабдықталған әскері – Хуай армиясы Кореяны қорғау үшін қолданылды. Олардың жеңілісінен кейін Цин үкіметі Маньчжурияны қорғау үшін, ішінара реформаланған Жасыл стандарттық армия сияқты қосымша күштерді жіберуге мәжбүр болды. Цзюйлянчэндегі қытай күштеріне генерал Сун Цин басшылық етті. Фельдмаршал Аритомо Ямагата басқаратын Жапондық бірінші армиясы Пхеньяннан шығып, 23 қазанда Ялу өзеніне жетті. 24-і күні жапондықтар понтондық көпір арқылы Ялу өзенін байқаусыз кешіп өтті. Ямагатаның жоспары бойынша, алдымен Цзюйлянчэннің солтүстігіндегі Хушаньға шабуыл жасап, қорғаушыларды алаңдату керек еді, содан кейін Цзюйлянчэннің орталығына басты шабуыл жасау жоспарланды. 25 қазанда олар Хушаньды басып алды және келесі күні таңертең Цзюйлянчэнге шабуылдауға ниеттенді, бірақ келгенде қорғаушылардың қашқандарын көрді. 26-ға дейін Хушаньнан оңтүстіктегі Андонгқа дейін Ялу өзені бойындағы барлық бекіністер қытайлықтар тарапынан тастап кетілді. Олар алдымен Фэнхуанчэнге шегінді, бірақ 30 қазанда жапондықтардың қуып жететінін сезіп, сол қаланы да тастап кетті. Жапондықтар оны басып алды, ал 15 қарашада Фэнхуанчэннің батысындағы Сиуян қаласын жаулады. Шекара аймағын бақылауға алғаннан кейін, жапондықтар жағалау бойымен оңтүстікке қарай жылжуды жоспарлады, Порт-Артур және аймақтағы басқа қалаларды (Цзиньчжоу мен Далянь сияқты) басып алып, осылайша көбірек әскерлерді түсіруге мүмкіндік алды. Сун Циннің әскері кері бағытта, Мукденге қарай шегінді, себебі бұл маньчжурлардың отаны және Цин әулеті үшін маңызды символдық мәніне ие еді. Генерал Ноги Маресуке басқаратын Жапондық екінші армиясы 24 қазанда Порт-Артурға шабуылға дайындалып, жарым аралға жақын жерге кемемен жетті.

Люшункудың құлауы

1894 жылдың 21 қарашасына қарай, жапондықтар Люшунку (Порт-Артур) қаласын минимал қарсылықпен алып, өте аз шығынға түсті. Жапон әскерлері қалаға басып кірген кезде жапон сарбаздарының мүесіз денелерін көргендерін айтып, Порт-Артур қырғыны кезінде мыңдаған бейбіт тұрғындарды шалақтап өлтірді. Бұл оқиға сол кезде көптеген адамдардың күмәнін тудырды, себебі әлем жапондықтардың мұндай қылмыстарға баруына сенбеді – бұл, көбінесе, жапондық гегемониясын жоққа шығару үшін қытай үкіметі тарапынан жасалған асыра бағаланған үгіт болуы ықтимал деп есептелді. Шындығында, қытай үкіметінің өзі қалай әрекет ету керектігін білмей, бастапқыда Порт-Артурдың жапондықтарға түскенін мүлдем мойындамады. 1894 жылдың 10 желтоқсанында Кайпенг (қазіргі Гайчжоу) жапондық 1-ші армия корпусының бақылауына көшті.

Вэйхайвейдің құлауы

Қытай флоты кейіннен Вэйхайвей бекіністерінің артына шегінді. Бірақ, олар жапондық жер әскерлерінің күтпеген шабуылына тап болды, олар теңіз күштерімен үйлестіріліп, портың қорғанысын айналып өтті. Вэйхайвей шайқасы – 1895 жылғы 20 қаңтар мен 12 ақпан аралығында өткен 23 күндік қоршау шайқасы болды, негізгі құрлық және теңіз шайқастары осы кезеңде болды. Тарихшы Джонатан Спенс: «қытай адмиралы өз флотын контактілік миналардың қорғаныш қабатының артына алып, енді шайқасқа қатыспады» деп жазады. Жапондық қолбасшы өз күштерін Шандун түбегі арқылы жүргізіп, Вэйхайвейдің құрлық жағына жетті, нәтижесінде жапондықтар қоршауды сәтті аяқтады.

Жапондықтардың Тайваньға басып кіруі

Аралдың Жапонияға өткізілуі қытай халқы тарапынан үлкен наразылыққа ұшырады, сондықтан оны басып алу үшін зор әскери күш жұмсалды. Одан кейін шамамен екі жыл бойы жапон әскерлеріне қарсы қаһарлы партизандық күрес жүргізілді, оны басу үшін, сол кезде хабарланғандай, 100 мыңнан астам сарбаздық күш қажет болды. Бұл, жаулап алушылардың арал арқылы өтетін кезеңде соғыстың барлық қорқынышты жағдайларын жасауымен бірге, зор қатыгездікпен істелді. Олардың ынтасының мол болғаны даусыз. Олар үнемі жаулардың шабуылына ұшырады, ал шайқастар мен аурулардан болған шығындар Маньчжуриядағы жапон армиясының барлық жорығындағы шығындардан әлдеқайда асып түсті. Бірақ олардың кек алуы көбінесе күнәсіз ауыл тұрғындарына тиді. Ерлер, әйелдер және балалар аяусыз қырғынға ұшырады немесе шексіз құмарлық пен қарақшылықтың құрбаны болды. Нәтижесінде мыңдаған еңбекқор және бейбіт шаруалар өз үйлерінен қуылды, олар негізгі қарсылық толығымен басылғаннан кейін де өшпенділік соғысын жалғастырды және кейінгі жылдардағы келісім мен жақсы үкімет толығымен жойған ашу сезімін тудырды. – Кембридж заманауи тарихы, 12-том. Тайваньдағы бірнеше Цин шенеуніктері Шимоносеки шарты бойынша Тайваньның Жапонияға өткізілуіне қарсы тұруға бекінді және 23 мамырда аралды тәуелсіз Формоза Республикасы деп жариялады. 29 мамырда адмирал Кабаяма Сукенори бастаған жапон әскерлері Тайваньның солтүстігіне қонды және бес айлық науқанда республикалық күштерді жеңіп, аралдың маңызды қалаларын басып алды. Науқан 1895 жылғы 21 қазанда екінші республикалық президент Лю Ёнфудың қашуымен және республикалық астана Тайнаньның тапсырылуымен аяқталды.

Салдары

Жапонияның соғыстағы табысы екі он жыл бұрын басталған жаңғырту мен индустрияландырудың нәтижесі болды. Соғыс жапондықтардың батыс үлгісіндегі әскери тактиканы қабылдауы арқасында жапондық тактика мен жаттығуларының артықшылығын көрсетті. Жапон императорлық армиясы мен Жапон императорлық флоты алғырлық, төзімділік, стратегия және ұйымдастыру шеберлігі арқасында қытайлықтарға бірқатар жеңілістерді сыйлады. Жапонияның беделі әлемдік деңгейде көтерілді, ал жеңіс Мэйдзи қайта жаңғыртуының табысын көрсететін болды. Тайвань, Пескадор аралдары және Қытайдағы Ляодун түбегіне иелік еткені үшін Жапония мардымсыз шығынға ұшырады. Оқшару саясатын тастап, батыс елдерінің жетістіктерін үйренуі де басқа Азия елдері үшін үлгі болды. Соғыс нәтижесінде Жапония батыс державаларымен тең дәрежеге ие болды, ал жеңісі Азиядағы үстем күш ретінде бекітті. Олар жаңғыру мен кеңеюі үшін қажетті темір сияқты бірнеше маңызды ресурстарға қол жеткізді. Бұл жапондықтардың Азиядағы агрессиялық және әскери кеңею амбицияларын күшейтті. Келісімнен үлкен пайда көріп, Жапония Қытайға қарсы жорықтарды жалғастыруға ынталанды, ал Қытайдың ұлттық дағдарысын бұрынғыдан бетер күрделендірді. Жартылай отарлау деңгейі күрт тереңдеді. Жапонияның жеңісінен кейін басқа империалистік державалар да Қытайдан пайда табуға мүмкіндік алатынын сезді. Сөйтіп, олар келесі бірнеше жылда Қытайды бөліп алуға кірісті. Қытай үшін соғыс Цинь әкімшілігінің үкіметі мен саясатындағы жоғары деңгейдегі сыбайлас жемқорлықты ашық көрсетті. Цин әкімшілігі Бейяң флоты үшін заманауи кемелерге көп қаржы жұмсағанымен, Циньдің институционалдық әлсіздігі тиімді теңіз күшін құруға мүмкіндік бермеді. Дәстүрлі түрде Қытай Жапонияны Қытай мәдени аймағының бағынышты бөлігі деп қарастырды. Қытай 19 ғасырда еуропалық державаларға жеңілгенімен, азиялық державадан жеңілу оның психологиялық жағдайына ауыр соққы болды. Ксенофобиялық көңіл күй мен агитация күшейді, бұл бес жылдан кейін Боксерлік көтеріліске ұласты. Бірінші қытай-жапон соғысы мен Боксерлік көтеріліс кезіндегі шайқастар Маньчжу халқын қатты зорлық-зомбылыққа ұшыратты, соның салдарынан көптеген адам қаза тапты. Олар Пекин мен Қытайдың солтүстік-шығысында зор қайғы мен қиындыққа тап болды. Жапония өзінің мақсатына жетіп, Кореяға қытайлық ықпалды тоқтатты, бірақ қаржылық өтемақы алу үшін Ляодун түбегін (Порт-Артур) беруге мәжбүр болды. Еуропалық державалар, әсіресе Ресей, келісімнің басқа шарттарына қарсы емес еді, бірақ Порт-Артурды Жапонияның иелігіне беруіне келіспеді, өйткені олардың осы аймақта өздерінің амбициялары болды. Ресей Германия мен Францияны Жапонияға дипломатиялық қысым көрсетуге көндірді, нәтижесінде 1895 жылғы 23 сәуірдегі Үштік араласу орын алды. Корея өзін Корея империясы деп жариялап, Цин империясынан тәуелсіздігін мәлімдеді. Жапондықтар 1894-1896 жылдардағы Габо реформаларын демеу арқылы Кореяны өзгертті. Заңдық құлдықтың барлық түрлері жойылды, янбан тобының барлық ерекше артықшылықтары алынып тасталды, аластатылғандар жойылды; заң алдындағы теңдік жарияланды; әлеуметтік жағдайына қарамастан тең мүмкіндіктер орнатылды, балалардың некелері жойылды; Хангуль мемлекеттік құжаттарда қолданылуға тиіс болды, мектептерде корей тарихы оқытылды, қытай күнтізбесі григориан күнтізбесімен ауыстырылды, білім беру кеңейтілді және жаңа оқулықтар жазылды. 1898 жылы Ресей Ляодун түбегімен 25 жылға жалға алу келісіміне қол қойып, Порт-Артурда әскери-теңіз базасын құрды. Бұл жапондықтарды ашуландырғанымен, олар Маньчжурияға қарағанда Кореяға Ресейдің басып кіруіне көбірек алаңдады. Франция, Германия және Ұлыбритания сияқты басқа державалар Қытайдағы жағдайдан пайдаланып, құлдырап бара жатқан Цин әулетінің есебінен жер, порттар мен сауда жеңілдіктерін алды. Циндао Германияға, Гуанчжоуван Францияға, ал Вэйхайвэй мен Жаңа аумақтар Ұлыбританияға тиесілі болды. Бірінші қытай-жапон соғысынан кейінгі жылдары Ресей мен Жапония арасындағы шиеленіс күшейе түсті. Боксерлік көтеріліс кезінде көтерілісті басу үшін сегіз елден тұратын халықаралық күш жіберілді; Ресей сол күштің бір бөлігі ретінде Маньчжурияға әскер жіберді. Боксшылардың көтерілісін басып жаншудан кейін Ресей үкіметі аймақты босатуға келісті. Алайда 1903 жылға қарай Маньчжуриядағы әскерлерінің санын көбейтті. Екі ел арасындағы (1901-1904) өзара ықпал ету аймақтарын (Ресей Маньчжурия үшін, ал Жапония Корея үшін) тану туралы келіссөздер Ресей тарапынан әдейі кешіктірілді. Олар өздерінің күшті екеніне сенді және ешқандай келісімге баруға дайын емес еді, сондай-ақ Жапония еуропалық державаға қарсы соғысқа бармайды деп сенді. Ресей Маньчжурияны Жоғарғы Азиядағы мүдделерін одан әрі кеңейту үшін трамплин ретінде пайдалану ниетінде болды. 1903 жылы ресейлік әскерлер Йоннампода бекініс құрылысын бастады, бірақ жапондықтардың наразылығынан кейін тоқтатты. 1902 жылы Жапония Ұлыбританиямен одақ жасасты, оның шарттарында Жапония Жоғарғы Азияда соғысқа қатысса және үшінші держава Жапонияға қарсы күшке қосылса, Ұлыбритания жапондықтарға көмектеседі делінген. Бұл Германия немесе Францияның Ресейге қарсы болашақ соғысқа әскери араласуына кедергі келтіру үшін жасалған шара еді. Жапония Порт-Артурдан айырылған Үштік араласудың қайталануын болдырмақшы еді. Ұлыбританияның одаққа қосылу себептері Ресейдің Тынық мұхиты аймағына кеңейіп бара жатқанын тоқтату, Ұлыбританияның басқа аймақтарға назарын аудару және Тынық мұхитында қуатты теңіздік одақтасқа ие болу еді. Жапония мен Ресей арасындағы шиеленістің күшеюі Ресейдің келісімге баруға құштар болмауы және Корея Ресейдің бақылауына өтіп, Жапонияның мүдделеріне нұқсан келтіру қаупінен туындады. Соңында Жапония шара қабылдауға мәжбүр болды. Бұл 1904-05 жылдардағы Ресей-жапон соғысының шешуші факторы және бастамасы болды.