Кіріспе
Американың сыртқы саясаты доктринасы
Стимсон доктринасы – агрессиялық соғыс салдарынан құрылған мемлекеттерді мойындамау саясаты. Бұл саясатты АҚШ үкіметі 1932 жылдың 7 қаңтарында Жапония империясы мен Қытай Республикасына күш қолданып жүзеге асырылған халықаралық аумақтық өзгерістерді мойындамайтыны туралы нота арқылы жариялады. Доктрина ex injuria jus non oritur принципін қолдану болып табылады. БҰҰ хартасы күшіне енгеннен бері халықаралық құқық мамандары мемлекеттердің аннексияларды заңды деп мойындамауға құқықтық міндеттемесі бар екенін айтады.
Шолу
Гувер әкімшілігінің АҚШ Мемлекеттік хатшысы Генри Л. Стимсонның (1929–1933) есімімен аталатын бұл саясат 1931 жылғы 18 қыркүйекте Мукденде (қазіргі Шеньян) жапондық сарбаздардың әрекеттерінен кейін Солтүстік-Шығыс Қытайдағы Маньчжурияны Жапонияның бір жақты түрде басып алуына жауап ретінде қалыптасты. Бұл доктринаны АҚШ Мемлекеттік хатшысының орынбасары Сумнер Уэллс 1940 жылғы 23 шілдеде Уэллс декларациясында қолданды, онда Эстония, Латвия және Литваның кеңестік аннексиясы мен қосылуы мойындалмайтыны жарияланды. Бұл 1991 жылға дейін, Балтық елдері тәуелсіздік алғанға дейін АҚШ-тың ресми ұстанымы болып қала берді. АҚШ танымауды саяси құрал немесе символдық мәлімдеме ретінде пайдаланғанының бұл алғашқы мысалы емес. Президент Вудро Вильсон 1913 жылы Мексика революциялық үкіметтерін, ал 1915 жылы Жапонияның Қытайға қатысты 21 талабын мойындаудан бас тартқан болатын. 1931 жылдың соңында Жапонияның Маньчжурияны басып алуы Стимсонды қиын жағдайға түсірді. Келлог-Брайанд шартының рухына шақырудың Қытайға да, Жапонияға да әсер етпегені анық болды, сонымен қатар президент Герберт Гувердің Қиыр Шығыстағы бейбітшілікті қамтамасыз ету үшін экономикалық санкцияларды қолдамайтынын нақты білдіруі Стимсонның жұмысын қиындатты. 1932 жылғы 7 қаңтарда Стимсон Қытай мен Жапонияға бұрынғы хатшылардың Қиыр Шығыстағы дағдарыстар кезінде қолданған дипломатиялық тәсілді қамтитын ұқсас ноталар жіберді. Кейін Стимсон доктринасы немесе кейде Гувер-Стимсон доктринасы деп аталған бұл ноталардың бір бөлігі былай делінген: [T] Американ үкіметі Жапон императорлық үкіметі мен Қытай Республикасы үкіметіндегі кез келген де-факто жағдайдың заңдылығын мойындамайтынын және АҚШ-тың немесе оның азаматтарының Қытайдағы шарттық құқықтарына, соның ішінде Қытай Республикасының егемендігіне, тәуелсіздігіне, аумақтық және әкімшілік тұтастығына, немесе Қытайға қатысты халықаралық саясатқа, көбінесе «ашық есік» саясаты деп аталатын, зиян келтіретін кез келген келісімді немесе шартты мойындамайтынын, және 1928 жылғы 27 тамыздағы Париж шартының міндеттемелері мен ережелеріне қайшы келетін тәсілдермен жасалған кез келген жағдайды, келісімді немесе шартты мойындамайтынын мәлімдейді, бұл шартқа Қытай мен Жапония, сондай-ақ АҚШ-та тарап болып табылады. Стимсон АҚШ-тың Қытайдағы Американдық шарттық құқықтарды шектеуге ұласатын кез келген өзгерісті мойындамайтынын, «ашық есік» сақталуы керек екенін және 1928 жылғы шартты бұзу арқылы жасалған аумақтық өзгерістерге заңдылық берілмейтінін айтты. Бұл декларация Батыс әлеміне, Ұлы депрессияның ауыртпалығына тап болғандықтан, көп әсер етпеді, ал Жапония Маньчжурияда марионеттік мемлекет құрып, кейін Шанхайды бомбалады. Бастапқыда тек саяси декларация ретінде қарастырылған Стимсон доктринасы Ұлттар Лигасының назарын аударды, ол 1932 жылғы 11 наурызда «Ұлттар Лигасының мүшелері Ұлттар Лигасының Келісіміне немесе Париж шартына қайшы келетін кез келген жағдайды, келісімді немесе шартты мойындамауы керек» деген резолюция қабылдады. Сонымен қатар, ол Сааведра Ламас шартына және 1933 жылғы Монтевидео конвенциясына енгізілгеннен кейін, 1948 жылғы Америка мемлекеттері ұйымының хартасына сәйкес, Америка мемлекеттері ұйымының мүшелері үшін заңдық күш алды. БҰҰ хартасы күшіне енгеннен кейін халықаралық құқық күш қолдануға жалпы тыйым салады. Осыған байланысты халықаралық құқықтық доктрина аннексиялардың заңсыз екенін және мемлекеттердің аннексия арқылы жасалған аумақтық өзгерістерді заңды деп танудан бас тарту арқылы Стимсон доктринасына сәйкес келуге заңдық міндеттілігі бар екенін көрсетеді. Алайда, бұл көзқарас даулы және мемлекеттік практикамен толық қолдау таппаған.
[T]he American Government deems it to be its duty to notify both the Imperial Japanese Government and the Government of the Chinese Republic that it cannot admit the legality of any situation de facto nor does it intend to recognize any treaty or agreement entered into between those Governments, or agents thereof, which may impair the treaty rights of the United States or its citizens in China, including those that relate to the sovereignty, the independence, or the territorial and administrative integrity of the Republic of China, or to the international policy relative to China, commonly known as the open door policy; and that it does not intend to recognize any situation, treaty, or agreement which may be brought about by means contrary to the covenants and obligations of the Pact of Paris of August 27th, 1928, to which treaty both China and Japan as well as the United States are parties. Stimson had stated that the United States would not recognize any changes made in China that would curtail American treaty rights in the area, that the "open door" must be maintained, and would refuse any legitimacy to territorial changes made in violation of the 1928 Pact. The declaration had few material effects on the Western world, which was burdened by the Great Depression, and Japan went on to establish a puppet state in Manchuria and later bomb Shanghai. The Stimson Doctrine, originally intended only as a political declaration, attracted the attention of the League of Nations, which adopted a resolution on March 11, 1932 that "it is incumbent upon members of the League of Nations not to recognize any situation, treaty or agreement which may be brought about by means contrary to the Covenant of the League of Nations or the Pact of Paris." It also acquired legal force for the members of the Organization of American States after it was included in the Saavedra Lamas Treaty and the Montevideo Convention of 1933, later followed by the Charter of the Organization of American States of 1948. After the entry into force of the UN Charter, international law establishes a general prohibition on the use of force. Consequently, international legal doctrine argues that annexations are illegal, and states are under a legal obligation to comply with the Stimson Doctrine by not recognizing as legitimate territorial changes made through annexations. This view, however, is controversial and not supported by consistent state practice.