Кіріспе
Мади - Магви округінде, Оңтүстік Суданда және Уганданың Аджумани және Мойо аудандарында тұратын Орталық Судан тілінде сөйлейтін халық. Оңтүстік Суданнан солтүстікке қарай аймақ Оңтүстік Судан мен Уганда шекарасындағы Нимуледен Мади, Ачоли, Бари және Лолубо халықтары араласатын Ньоло өзеніне дейін созылады. Шығыс пен батыстан Параджок/Магвиден Угандаға дейін Ніл өзені арқылы өтеді.
Тіл
Бұл тілде сөйлейтіндер өздерін Мади деп атайды. Бұл сөзбе-сөз аударғанда "Мен осындамын" деп аударылады. Стандартты орфографияда бұл Мади; апостроф d имплозивті екенін көрсетеді. Бұл тілде сөйлейтіндер өз тілін мади ти деп атайды, бұл сөзбе-сөз мади аузын білдіреді. Мадилер бір-бірін "суру" ("тайпа" немесе "тайпа") деп атайды, бұл "па", "асыл тұқымы", кей жағдайларда "суру"мен жапсырылады. Мади тек өз кланынан тыс адаммен ғана некеге тұруға болады, бірақ олар әдетте Мади тілін бөлісетін топтың ішінде некеге тұруы керек. МоруМади тілдерін сөйлейтін көршілес көптеген адамдар Мади деп аталады.
"Ма 'ди" туралы этимологиялар
Бір халық аңызына қарағанда, Мади деген атау ақ адамның Мадиге берген сұрағына жауап ретінде пайда болған. Сол аймақтағы алғашқы ақ нәсілді адам "Сіз кімсіз?" деген сұраққа жауап бергенде, "Меди" деген сөзді адам деп түсінбеді. Бұл халыққа берілген есім, ол қазіргі күнге дейін бұзылып келеді. Тағы бір Мади баяндауында Мору Мади тобының кейбір мүшелерінің есімдерін көрсетуге тырысады. Мадидің ата-бабалары оңтүстікке қарай итермеленгенде, стратегиялық жерге жеткенде олар: "Муро Амадри", яғни "Бұл жерде қоныс тепсек" деп жариялады. Олар өздерін қорғауға топ құрды. Бұл топ Мору деп аталды. Бір топ аздап аштықтан қырылып, жасыл жайылым іздеп, lugba (('дала құрмалары' ximenia aegyptiaca) деп аталатын жеуге жарамды ағаш тапқанға дейін. Олар жемісті жеп болған соң, бір бөлігін өзімен бірге алып кетті. Ашқарынды толтыруға келгенде, егіннен айырылған әйелдің "лугба ри" - шөлдегі құрма туралы сұраған дауысы естілді. Бұл топ логбара деп аталды, бірақ мадилер оларды әлі күнге дейін лугбан деп атайды. Соңғы топ құнарлы жерге жеткенде, шешім қабылдады және "мен (әрине) осындамын" деп мәлімдеді. Олар "Мади" деп аталды.
Мади халқы екінші Судандық азаматтық соғысы кезінде (19832005)
1986 жылға дейін Мади халқы үшін екінші Судандық соғыс туралы әңгіме бөтен болған. Бұл олардың күнделікті өмірлеріне әсер етпеді. Соғыстың жауабын радиодан немесе құлаққа құлақтан естігендер де аз емес. Алайда, SPLA көтерілісшілері оңтүстікке қарай қозғала бастаған кезде, бір кезеңде олар Мади халқы тұратын аумақтарға жетті. Мади халқымен алғашқы кездесулерінің бірі Оуингибулда болды. 1985 жылы өздерін SPLA деп атаған көтерілісші топ Оуинкибулдағы ауылдарды тонап, тонаған. Оуингибулдағы оқиғаға куә болған кейбір адамдар Нимулеге үкіметтен көмек сұрауға жүгіреді. Алайда олар қажетті көмек ала алмады. Үкімет оларға көмектеспегендіктен, Оуингибулдағы және басқа жерлердегі мадилер өздерінің қауіпсіздігі мәселесін өз қолдарына алуға мәжбүр болды. Оуингибулдағы оқиға мади халқының да ПХАҚ-ға деген жағымсыз пікірін тудырды. 1985 жылы Мади халқының SPLA жасағымен кездесуі Мади халқының SPLA-ға қарсы ұстанымын күшейтті. Мысалы, Лоадағы марқұм бас қолбасшы Сабасио Окумуның үйін тонау, Лоадағы Каё Моджадия деген мадидің өлтірілуі, Молидегі ауылдарды тонау мади халқының СОАШ-ты азат ету армиясы емес, жау деп қарастырғанын көрсетті. Алғашқыда Мадилендке келген SPLA жасағының көпшілігі Ачоли тайпасынан болғандықтан, Мади халқы Ачоли халқын шабуылшы ретінде қарастыра бастады. Мұндай түсінік, ачоли тайпасының кейбір элементтерінің мади халқына қарсы қоздырғыштарымен бірге екі тайпаның арасындағы қастық тудыруға әкелді, бұл екі жақ үшін де ауыр зардаптарға әкелген қақтығыстарға әкелді. Мади халқының қақтығысқа қатысуы 1986 жылдың басында, SPLA киімін киген кейбір бүлікші топтардың өте құрметке ие Мади саясаткері Джозеф Кебулу мырзаны қатаң жазалап өлтіргенінде басталды. Кейбулу сайлауға бара жатқанда, оның автобусы Джуба Нимуле жолында тоқтады. Қарулы топ оны автобустан сүйреп шығарып, атып өлтірді. Халыққа не болып жатқанына ашуланған және үкімет оларды қорғауға қабілетсіз болғандықтан, мадилер жағдайды өз қолдарына алуға шешім қабылдады. 1986 жылдың наурыз айында Нимуледе Мади ақсақалдарының кеңесі жиналды. Кездесуді сол кездегі Лукай қаласының басшысы Рубен Сурур бастады. Кеңес бір ауыздан Полиодоро Драру мырзаны мади халқының бас-аяғы болып, шабуылшыларға қарсы күресуге таңдады. Кездесу дәстүрлі Мади рәсімдерімен аяқталды, оның барысында Сурар Драруға өзінің ажугосын (жауынгердің ең үлкен найзасын) берді. Ақсақалдар кеңесі Драруды ажуго етіп таңдаған, бұл тарихтың кездейсоқтығы емес. Ол Драрудың көшбасшылық тәжірибесіне негізделген. Сонымен қатар, Сурар да, Драру да Лукаи патшалық әулетіне жататын. Шын мәнінде, Драру Ұлы Әлиму Денгудің қорғауында болды. Драру Алиму Денгудың орнын алмақ еді, бірақ бірнеше себептермен ол алмады, сондықтан Алиму Денгу Мади халқының соңғы патшасы болды. Кейіннен, 50 жылдары генерал Джозеф Лагу (генерал Лагу) Anyanya қозғалысын бастаған кезде, ол 1983 жылдан кейін жасаған сияқты көрінеді. Бірақ генерал Лагу Драруды барлау қызметіне тағайындады. Ол [Анджело Вугамен] (ол да барлау қызметкері) бірге жұмыс істеді, Аняня I-нің логистикасын басқаруда және жас жауынгерлерді жалдауға көмектесті, олардың кейбіреулері Израильге оқуға баруы керек еді. Тағдыр Драруды алдыңғы қатарда қалдырды. Болашақтағы шайқастарға дайындық үшін Драру және оның бас кеңесшісі Джино Гама Агнаси Мади халқының өзін-өзі қорғауына батасын берген Мадилендтегі жағдай туралы генерал Питер Сириломен (Судан армиясының, сол кезде Шығыс Экваторияның губернаторы) кеңескен. Осылайша Драру бастаған Мади ополчениесі құрылды. Мади ополчиялары құрылған кезде, Судандағы геосаяси жағдай өте тез өзгеріп жатты. SPLA-ның күші күшейе түсті, өйткені ол Шығыс Экватория аймағында көбірек аумақтарды басып алды. Сонымен қатар, кейбір мадилер SPLA-ға қосылуға шешім қабылдады. SPLA-ға алғаш қосылған мадилердің бірі доктор Анн Ито (бұрын Джуба университетінде оқытушы болып жұмыс істеген), Джон Андруга және Мартин Терезио Кени болды. Бұл адамдар кейіннен SPLA-да жоғары лауазымға ие болды. SPLA-ға қосылу арқылы, бірінші кезекте, мадилер қозғалыста SPLA-ны халықтың жауынан халықтың азат етушісі етіп өзгертуді ойлады. Бірақ мұндай тактикалық амал күтілген нәтижеге қол жеткізе алмады. Ал Мади халқы екі жаққа бөлінді. Бір топ Драру жағында тұрса, екіншісі СОАҚ жағында тұрды. Мысалы, Моли кланында екі ағайынды (Тиби мырза және Томбе Селестино) соғыста қарама-қарсы жаққа шықты. Тиби SPLA-ға қосылса, Celestino мырза Драрумен бірге кетті. Мади қоғамының екі жаққа...
Маңызды туристік орындар
Угандада 1879 жылы Чарльз Джордж Гордон таңдаған жерге жақын жерде Эмин Паша 1879 жылы Дуфиле қаласында қамалдың едәуір жер жұмыстары бар. Дуфиле бастапқыда бу кемелерінің порты ретінде пайдаланылған және бүгінгі таңда жолаушылар паромдары оны Нимулемен байланыстырады. Суданда Нимуле ұлттық паркі және Фулла теңізінің су құбыры бар, ол бүкіл аймаққа гидроэлектр энергиясын жеткізудің негізгі көзіне айналуы мүмкін.