Кіріспе
Нацистік Германияның Норвегиядағы Эспеланд тұтқын лагері (норвег. Espeland fangeleir, нем. Polizeihäftlingslager Espeland) 1943 жылы нацистік Германияның Норвегиядағы Эспеланд ауылының жанында, Бергендегі Арна ауданында ашылған тұтқын лагері болды. Жақын орналасқан Ульвен қамауда ұстау лагері жабылғаннан кейін тұтқындарды орналастыру үшін салынған Эспеланд, көп ұзамай Бергендегі тығыздықты азайту үшін қолданыла бастады. Ол транзиттік лагерь ретінде жұмыс істеді, көптеген тұтқындарды Грини тұтқын лагеріне және Еуропа материгіндегі лагерьлерге жіберді. Лагерьде зорлық-зомбылық жиі орын алды және тұтқында болған кезде қайтыс болғандардың жалпы саны белгісіз. Нацистік режимнің күні бұрын капитуляциялауынан кейін, лагерь 1945 жылдың 9 мамырында азат етілді. Кейін норвегиялықтар оны соғыстан кейінгі тұтқындарды орналастыру үшін пайдаланды. 2000 жылдан бері лагерьді білім беру және мұрағат орталығына айналдыру жөнінде жұмыстар жүргізілуде. Қазіргі уақытта оны Stiftelsen Espeland fangeleir (Эспеланд түрме лагері қоры) басқарады, ол 2021 жылдан бастап Норвегияның Гестапо мұражайымен біріктіру процесінде. Бұл лагерь әлемдегі ең жақсы сақталған нацистік концлагерьлердің бірі болып саналады және 2014 жылдың қарашасында ол қорғалатын ескерткіш деп жарияланды. 1942 жылдың жазында, Бергенге жақын орналасқан Ульвен тұтқын лагері – сол кезде Sicherheitsdienst (SD) және Sicherheitspolizei (SiPo) саяси тұтқындарды ұстау үшін пайдаланылған – жағалауға жақындығына байланысты британдық теңіз шабуылдарына ұшырау қаупі бар деп есептелді. Лагерьді Вермахтқа беру және оны әскери жаттығулар үшін қайта пайдалану туралы шешім қабылданды. Тұтқындар Бергеннің сыртындағы шағын ауыл Индре Арнадан бірнеше шақырым оңтүстікке орналасқан Эспеландтағы жаңа нысанға көшірілді. Тұтқындар барактары сегіз және он алты адамдық бөлмелерге бөлінді, олардың әрқайсысы шамамен 100 тұтқынға арналған. Жеке камералы казармалар 1,2 м x 4 м өлшемдегі бөлмелерден тұрды. Лагерьдің ең жоғары сыйымдылығы шамамен 380 адамды құрады.
Espeland detention camp (Norwegian: Espeland fangeleir, German: Polizeihäftlingslager Espeland) was an internment camp opened in 1943 by Nazi Germany in occupied Norway next to the village of Espeland in the borough of Arna, Bergen. Built to house prisoners after the closure of the nearby Ulven detention camp, Espeland was soon being used to mitigate overcrowding in Bergen. It functioned as a transit camp, sending many inmates further to Grini detention camp and to camps in mainland Europe. Abuse was common and the total number of people killed during captivity is unknown. Following the surrender of the Nazi regime the previous day, the camp was liberated on 9 May 1945. It was subsequently used by the Norwegians to house post war prisoners. Since 2000, there has been an effort to convert the camp into an education and archive centre. It is currently run by the Stiftelsen Espeland fangeleir (Espeland Prison Camp Foundation), which, as of 2021, was in the process of being merged with the Norwegian Gestapo Museum. It is among the most well preserved Nazi concentration camps in the world and in November 2014 the facility was declared a protected monument. In the summer of 1942, the Ulven detention camp near Bergen – at that time used by the Sicherheitsdienst (SD) and Sicherheitspolizei (SiPo) to hold political prisoners – was deemed to be at risk from British sea raids due to its proximity to the coast. A decision was made to transfer the camp to the Wehrmacht and repurpose it for military training. The prisoners would be relocated further inland to a new facility in Espeland, a few kilometres south of Indre Arna, a small village outside Bergen. Prisoner barracks were divided into eight and sixteen person rooms, each with a total capacity of around 100 prisoners. The single cell barracks were made up of rooms 1.2m x 4m in size. The maximum capacity of the camp was around 380.
Норвегиялықтардың азат етуі және соғыстан кейінгі пайдалануы
1945 жылы 9 мамырда Норвегиялық Қызыл Крест пен Норвегия полициясының келуі 209 қалған тұтқынның босатылуына әкелді. Лагерь елге опасыздық жасады деп айыпталған норвегиялықтарды ұстауға бейімделді және Espeland tvangsarbeidsleir (Espeland мәжбүрлі еңбек лагері) деп аталды. 1946 жылдың 1 сәуіріне дейін полиция бақылауында болды, содан кейін құқық Норвегияның түрмелер басқармасына берілді. Жағдай біртіндеп жақсарды: жеке камералы казармалар жалпыға ортақ болып өзгертілді, демалыс шаралары ұйымдастырылды және асхана салынды. Бірақ, опасыздық үшін жаза ретінде, сыртқы жұмыстарға нацистік жаппай қабірлерден мәйіттерді іздеу де кірді. 1948 жылдың 25 қазанында елге опасыздық жасады деген айыппен ұсталған қалған тұтқындар басқа жерге ауыстырылды және түрме Норвегиядағы соғыс қылмыстары үшін жазасын өтеп жатқан 60 немісті қадағалауға міндеттелді. 1952 жылдың 21 сәуіріне қарай осы тұтқындардың көпшілігі кешірілді немесе депортацияланды және Эспеланд мәжбүрлі еңбек лагері жабылды. Лагерьдің ғимараттары Норвегияның азаматтық қорғаныс күштеріне берілді, олар оны 1997 жылға дейін суық соғыс кезеңінде оқу мақсатында пайдаланды.
Эспеланд түрме лагерінің қоры
Кеңес Одағының ыдырауының тікелей салдарынан 1997 жылғы маусымда лагерь қажетсіз деп жарияланды. Осы кезде, үздіксіз пайдаланылуының нәтижесінде, ол Норвегиядағы ең жақсы сақталған нацистік концлагерь болып табылды. Жеке инвесторлар тобы және Арна қаласының әкімі Эрлинг Мьелде лагерьді білім беру және архивтік мақсаттар үшін сақтап қалуға ұсыныс жасады. Бұл бастаманы Мәдениет министрі Анн Энгер Ланштейн қолдады, соның нәтижесінде 2000 жылы «Эспеланд түрме лагері қоры» (Stiftelsen Espeland fangeleir) құрылды. 2015 жылдың 30 қаңтарында лагерь Норвегия мемлекеті тарапынан ресми түрде қорға берілді. 2020 жылы қор Норвегияның Гестапо мұражайымен біріктіріліп, «Ленкен қоры: Гестапо үйі мен Эспеланд түрмесі» (Stiftelsen Lenken: Gestapohuset og Espeland fangeleir) аталды. Бұл процесс жалғасуда.