Кіріспе
1923 жылы Канада мен АҚШ арасындағы келісім-шарт
Галибут келісім-шарты – 1923 жылы Канада мен Америка Құрама Штаттары арасындағы Тынық мұхитының солтүстігінде балық аулау құқықтарын регламенттеген келісім. Келісім Тынық мұхитындағы палибутты (Hippoglossus stenolepis) бірлесіп басқару үшін Халықаралық Тынық мұхиты палибут комиссиясын (IPHC) құрды, сол кезде оның саны күрт азайған еді. Комиссия бастапқыда төрт мүшеден тұрған, қазір алты мүше бар, олар өнеркәсіп және мемлекеттік органдардан сайланады. Мүшелердің жартысы канадалық, жартысы – Америка Құрама Штаттарынан. Келісімде жабық маусымды белгілеу қарастырылған, сондықтан палибутты қыстың қауіпті айларында аулауға болмайды. Келісімге көп рет түзетулер енгізілді, көбінесе IPHC және оның ғылыми зерттеушілер тобының ұсыныстары негізінде.
The Halibut Treaty was a 1923 Canadian–American agreement concerning fishing rights in the northern Pacific Ocean. The treaty established the International Pacific Halibut Commission (IPHC) as a mechanism for the joint management of the Pacific halibut (Hippoglossus stenolepis) which, at that time, was in severe decline. The commission originally had four members but now has six, which are selected from industry and related government agencies. Half the members are Canadian and half are from the United States. The treaty also had a provision for a closed season, so halibut could not be fished during the more dangerous winter months. The treaty has been revised numerous times, often based on recommendations from the IPHC and its team of scientific researchers.
Өмірбаян
1907 жылы Канада өз сауда келісімдерін жүргізуге кірісті. Оған дейін келісімдер Канада үкіметінің атынан Лондондағы британ үкіметі тарапынан келісілген болатын. Дегенмен, 1907 жылдан бері келісілген барлық келісімдерге Канададағы британ елшісі қол қойды. 1916 жылы Британдық Колумбия үкіметі Солтүстік Тынық мұхитында палтус қорының азайып бара жатқаны туралы хабардар болды. Ірі масштабта палтус балық аулау, Солтүстік Тынық мұхит темір жолының Канаданың Тынық мұхит жағалауына ашылуынан кейін басталды, бұл палтусты Канаданың шығыс бөлігіне тасымалдауға және сатуға мүмкіндік берді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Канада мен АҚШ арасындағы сауда мәселелері бойынша ынтымақтастық күшейді. Соғыс барысында палтустың құны артты. Соғыстан кейін 1919 жылы АҚШ және Канада шалыбас маусымы және шалыбас балық аулау ережелерін қамтитын келісімге келді. Алайда, келісім АҚШ Сенатында мақұлдамалды. Канаданың премьер-министрі Уильям Лайон Маккензи Кинг Канаданың Британ империясындағы рөлін тек Парламент арқылы анықтай алатынына сенді. Раш-Багот келісімі бойынша келіссөздер британдықтардың араласуына байланысты сәтсіз аяқталғаннан кейін Кинг Канаданың үлкен тәуелсіздігіне қол жеткізуді көздеді. Кингтің келісімге қол қоюына Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігі қарсылық көрсетті. 1921-22 жылдары американдық палтус балық аулау өнеркәсібінің бір бөлігі ерікті шалыбас маусымымен жұмыс істеді.
1922 жылғы ұсыныс
1922 жылы Канада тек қана палибут балығына қатысты келісім ұсынды. Тынық мұхитының солтүстік бөлігіндегі палибут балықтарын сақтау жөніндегі конвенция деп аталған бұл келісім Халықаралық балық шаруашылығы комиссиясын (ХБК) құрды, ол бастапқыда басқару емес, зерттеу институты ретінде көзделген. Келісім бұрынғы шабақ және палибут келісімінің VII бабынан туындады. Келісімде 16 қарашадан 15 ақпанға дейін коммерциялық балық аулауға жабық маусым белгіленді. Осы кезеңде ұсталғандарға айыппұл салынды, соның ішінде балық аулау құралдары тәркіленді. 1920 жылдары палибуттың қоры барлық тараптар үшін едәуір төмендеді, ал 1923 жылы келісім АҚШ Конгресі тарапынан ратификацияланды. Келісім 1927 жылы күшіне енді. Сол кездегі стандартты империялық практикадан өзгешелік ретінде, 1923 жылдың наурыз айында Кинг британдық қосалқы қол қоймастан келісімге жеке қол қоюды талап етті. Британдықтар бастапқыда бас тартты, бірақ Кинг Вашингтонға тәуелсіз канадалық дипломатиялық өкілді жіберумен қорқытқанда, олар келісімге келісті. Келісімге 23 наурызда Канаданың Теңіз және балық шаруашылығы министрі Эрнест Лапонте және АҚШ Мемлекеттік хатшысы Чарльз Эванс Хьюз қол қойды, оның мерзімі бес жылға белгіленді.
Нәтиже
Бұл келісімді Ұлыбританиядан тәуелсіз Канада ғана келіссөздер жүргізіп, қол қойды. Британдықтар корольдің Вашингтонға делегация жіберу ниеті британдық билікті айналып өтетініне көнді. Британдықтар Канаданың жасаған әрекеті заңсыз екенін дұрыс дәлелдеді. Алайда, 1923 жылғы Императорлық конференцияда британдықтар Халибут келісімінің британдық доминиондардың рөлі үшін жаңа үлгі орнатқанына сенді, ол бірқатар оқиғалардан кейін пайда болды, соның ішінде Чанак дағдарысы. Келісімді ратификациялау британдық отарлардың одан әрі тәуелсіздігіне жол ашты, оның ішінде 1926 жылғы Императорлық конференциядағы Бальфур декларациясы, ол британдық доминиондарды «Британ империясы шегіндегі автономды қауымдастықтар, мәртебесі тең, ешқандай бағынышты емес» деп таныды. 1931 жылғы Вестминстер статуты отарлық заңдардың жарамдылығы туралы заңды жойды және британ үкіметінің бұрынғы отарларына қатысты заң шығару мүмкіндігінің соңғы қалдықтарын жойды. IFC-ге берілген реттеушілік өкілеттіктердің жетіспеуі палибут қорының үнемі азаюына әкелді. 1930 жылы комиссия екінші конвенцияда реттеушілік өкілеттіктерді қосу үшін кеңейтілді. Келісім 1937 және 1953 жылдары қайта қаралып, 1979 жылы хаттама жасалды. IFC Халықаралық Тынық мұхитының палибут комиссиясы деп аталды және алты мүшеге дейін кеңейтілді. Квебек егемендігі қозғалысының пайда болуынан кейін, Халибут келісімі Квебек провинциялық үкіметінің Канададан тәуелсіздік алу үшін пайдаланатын құрал ретінде ұсынылды.