Кіріспе

Фантазия немесе ғылыми фантастика жанрларының субжанры. Жоғалған әлем – бұл белгісіз жер цивилизациясын табумен байланысты фантазия немесе ғылыми фантастика жанрларының субжанры. Ол кеш Виктория дәуірінің оқиғалық романдарының субжанры ретінде пайда болды және 21 ғасырда да танымал. Бұл жанр батыс археологтары египтология, ассириология немесе Мезоамериканы зерттеу сияқты ғылымдар арқылы бұрын оларға белгісіз болған әлемдегі өркениеттерді ашқан және зерттеген дәуірде туындады. Осылайша, археологиялық жаңалықтардың нақты оқиғалары осы тақырыпта жазылған шығармаларға ықпал етті. 1871 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін әр континентте орын алған жоғалған әлем туралы әңгімелердің саны едәуір артты. Жанр Атлантида және Эльдорадо сияқты "мифтік патшалықтармен" ұқсас тақырыптарды қамтиды.

Тарих

Х. Райдер Хаггардтың "Соломон патшаның кен орындары" (1885) кейде алғашқы жоғалған әлем туралы повесть деп саналады. Хаггардтың романы осы жанрдың формасын қалыптастырды және кейіннен жазылған жоғалған әлем туралы шығармаларға әсер етті, соның ішінде Рудьярд Киплингтің "Патша болғысы келген адам" (1888), Артур Конан Дойлдің "Жоғалған әлем" (1912), Эдгар Райс Берроуздың "Уақыт ұмытқан жер" (1918), А. Мериттің "Ай тоғаны" (1918) және Х. П. Лавкрафттың "Аңсыз тауларда" (1931). Эдвард Бульвер-Литтонның "Врил: Келе жатқан нәсілдің күші" (1871) және Сэмюэл Батлердің "Эревхон" (1872) сияқты ертеректегі туындылар романтикалық оқиғалардың орнына Свифттік әлеуметтік сатираны жеткізу үшін ұқсас сюжеттерді пайдаланды. Басқа ерте мысалдар: Саймон Тиссо де Патоның "Жак Массе саяхаттары мен оқиғалары" (1710), онда тарихқа дейінгі фауна мен флора бейнеленген, және Роберт Палтоктың "Питер Уилкинстің өмірі мен оқиғалары" (1751) – Дефо мен Свифттен шабыттанған 18-ғасырғы қиял саяхаты, онда Питер Уилкинс атты адам Бурроуздың "Каспак" романындағыдай биік жартастармен қоршалған оқшау аралда қанатты адамдардың нәсілін табады. 1820 жылы жарық көрген "Жыйырылған Жер" романы "Симзония" да жоғалған әлемнің алғашқы үлгісі ретінде жиі айтылады, ал Жюль Верннің "Жер орталығына саяхат" (1864) және "Ағаштардағы ауыл" (1901) тарихқа дейінгі түрлердің тірі қалған қалталары тақырыбын кеңінен танымал етті. Кейінірек J. H. Rosny aîné "Hareton Ironcastle-дың таңғажайып саяхаты" (1922) романын жариялады, онда Африканың тереңіне жасалған экспедиция басқа әлемнің экожүйесіне ие, ерекше өсімдіктер мен жануарлар дүниесі бар құпия аймақты ашады. Эдгар Аллан Поның "Нантакеттен келген Артур Гордон Пимнің баяны" (1838) повесінің соңында жоғалған әлемнің кейбір элементтері бар. Джеймс Хилтонның "Жоғалған көкжиең" (1933) жанрды танымал философия мен әлеуметтік ой-пікірді дамыту үшін пайдаланып, үлкен сәттілікке жетті. Бұл кітап "Шангри-Ла" атауын енгізді, ол жоғалған әлемді жұмақ ретінде бейнелеудің символына айналды. Жоғалған әлемнің тұрғындары сырттан келгендерге қарағанда жоғарырақ тұрған деп бейнеленген ұқсас кітаптарға Джозеф О'Ниллдің "Англияның астындағы жер" (1935) және Дуглас Валдер Даффтың "Джек Хардингтің ізденуі" (1939) жатады. Герже де бұл тақырыпты өзінің Тинтин комикстерінде – "Жеті кристалл шар" және "Күннің тұтқындары" (1944–1948) шығармаларында зерттейді. Мұнда басты кейіпкерлер Анд тауларында орналасқан белгісіз инка патшалығына кездеседі.

Қазіргі үлгілер

Қазіргі заманғы американдық жазушы Майкл Крайтон өзінің "Конго" (1980) романында осы дәстүрді пайдаланады, онда Сүлеймен патшаның кеніші іздестіріледі, ол Зинж деп аталатын жоғалған африкалық қалада бар деген әңгіме тараған. 1990 жылдары Джеймс Гурни Динотопия деп аталатын жоғалған арал туралы жасөспірімдерге арналған романдар сериясын жариялады, онда адамдар тірі динозаврлармен қатар өмір сүреді. Видео ойындарда бұл мотив ең айқын түрде Tomb Raider және Uncharted франшизаларында кездеседі. Ханна Барбераның "Space Ghost" мультсериалында "Жоғалған аңғардағы динозавр бала" атты бөлім бар, ол Оңтүстік Америкадағы құпия долинаға ұшақ апатынан аман қалған Тодд есімді жас бала туралы айтады. Ханна Барбераның тағы бір мультсериалы "Динозаврлар аңғары" ғылым профессоры Джон Батлер және оның отбасы – әйелі Ким, жасөспірім қызы Кэти, кішкентай ұлы Грег және иті Диггер – Амазонка өзенінің бойындағы белгісіз өзен каньонымен салмен саяхаттап жатқанда, кенеттен үңгірге түсіп, айналма жолға ілігіп қалады. Су бетіне шыққаннан кейін, олар түрлі доисториялық жаратылыстардың, соның ішінде динозаврлардың адамдармен бірге өмір сүретін құпия әлемде екенін көреді. Батлерлер неандертальдық үңгір адамдарының бір тайпасымен танысып, достық қарым-қатынас жасайды. Фильмдерде Индиана Джонс франшизасы осыған ұқсас идеяларды қолданады. Комикстер де осы идеяны пайдаланады, мысалы, Marvel Comics-тегі Savage Land және DC комикстеріндегі Themyscira.

Географиялық орналасуы

Ертедегі жоғалған әлем романдары әдетте еуропалықтар әлі зерттемеген аймақтарда өріледі. Ең танымал орындары – Африканың ішкі аймақтары (Хаггардтың көптеген романдары, Берроуздың Тарзан романдары) немесе Оңтүстік Американың ішкі аймақтары (Дойлдың «Жоғалған әлем», Мериттің «Адбистің бет-бейнесі»), сондай-ақ Орталық Азия (Киплиннің «Патша болғысы келген адам», Хаггардтың «Айша», «Оның оралуы», Мериттің «Металл монстр», Хилтонның «Жоғалған көкжиек») және Австралия (Джеймс Фрэнсис Хоганның «Жоғалған саяхатшы» және Оуэн Холдың «Эврика» (Жаңа Зеландия саясаткері Хью Лусктің псевдонимі)). Кейінгі жазушылар Антарктиканы, әсіресе тарихқа дейінгі жандарға пана ретінде таңдады. Берроуздың «Уақыт ұмытқан жер» және оның жалғаулары Оңтүстік мұхитындағы Капрона (Каспак) аралында өріледі. Эдисон Маршаллдың «Жоғалған жердің Дианасы» (1935) романында Кро-Магнон, неандерталь және мамонттар құрлықтың қорғалған, жылы бұрышы – «Мосс елінде» тіршілік етеді. Деннис Уитлидің «Соғысты жіберіп алған адам» (1945) романы да континенттегі жылы және жасырын аймаққа тоқталады, онда Атлантиданың ұрпақтары сияқты адамдар өмір сүреді. Джереми Робинсонның «Антарктиданың оянуы» (2007) романында мұздық еріген кезде динозаврлар мен нефилимдер пайда болады. Мэтт Джонсонның «Пим» (2011) кітабында мұз үңгірлерінде тұратын алып ақ адамзат бейнеленген. Иан Кэмеронның «Дүние түбіндегі таулар» (1972) кітабында Антарктидада емес, Чилидің оңтүстік Анд тауларында өмір сүретін Paranthropus популяциясы суреттелген. Виктор Уоллес Герменстің «Крузо Уорбертон» (1954) кітабында Оңтүстік Атлантикадағы жоғалған, оқ-дәрі танымас бұрынғы империя бар арал туралы айтылады. Аллиен Беккердің сөзіне сәйкес, жоғалған әлем жанрынан планеталық романс жанрына логикалық эволюция болды: «Жер бетінде зерттелмеген бұрыштар қалмағанда, жоғалған әлемдер романы ғарышқа бет бұрды». Төменде «Lost Worlds: The Ultimate Anthology» жинағынан алынған классикалық жоғалған әлемдердің тізімі келтірілген. Таңдау 333: Ғылыми-фантастикалық романның библиографиясы, Джессика Аманда Салмонсонның жоғалған нәсілдер тізімі және Э. Ф. Блайлердің «Ғылыми фантастика, алғашқы жылдар» еңбегінен жасалды.