Кіріспе

Садриддин Айни (1878–1954) – тәжік жазушысы және зиялысы. (Садриддин Саидмуродович Саидмуродов; 15 сәуір 1878 – 15 шілде 1954) өлең, көркем әдебиет, журналистика, тарих және сөздік жазған. Тәжікстандықтар оны Тәжікстанның ұлттық ақыны және ел тарихындағы ең маңызды жазушылардың бірі деп есептейді.

Өмірбаян

Айни Бухара әмірлігінде (қазіргі Ғыждуван ауданы) Сақтар ауылында шаруа отбасында дүниеге келген. Оның анасы Зевар Шофиркон туманының (қазіргі Өзбекстан Республикасының Бұхара облысы) Махаллаи Бола ауылынан шыққан. 12 жасында жетім қалған ол, ағасына қосылу үшін Бухараға көшіп келді. Мир Араб медресесінде оқыған Айни бірге оқумен қатар, күзетшілік және ас пісіру жұмыстарын да істеді. Болашақ жазушы Садри Зия, Дамулла Икрам және басқа да Бұхараның көрнекті зиялыларымен жақын таныс болды. Садриддин Айни – жаңашылдар қозғалысының қатысушысы еді. Болашақ жазушының өміріндегі маңызды сәт – 1915 жылдың қыркүйегінен 1916 жылдың сәуіріне дейін жұмыс істеген Қызылтепе станциясындағы мақта тазалау зауытының жұмысшыларымен араласуы. Ол сол жерде алғашқы романдарының кейіпкерлерін тапты, олар көп жылдардан кейін жарық көрді. Бірақ жазушы болу үшін, Қазан төңкерісін шын жүректен қабылдамас бұрын, Айни тағы бір рухани және физикалық сынақтан өтуге мәжбүр болды. 1917 жылдың сәуір айында Бухарадағы әмір резиденциясының алдында әмірліктің реакциялық күштері, көбінесе дін қызметкерлері, шеру өткізді. Айни осы адалдық көрсетіліміне қатысудан бас тартты. Осыдан кейін ол үйінен ашулы фанатиктер ұстап алып, көпшіліктің алдында 75 таяқ соққысын алды. Азап шеккен Айни Обона түрмесінің қараңғы подвалына тасталды. Егер Когон жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің, әмірдің зорлық-зомбылығынан зардап шеккендерге көмектесу үшін жіберген большевиктер уақытында келмегенде, ол көптеген азаматтардың ауыр тағдырын бөлісер еді. Түрме алдындағы алаңда спонтанды митинг өтті. Сол кезде Айни алғаш рет революцияның қызыл туының астында тұрды. 1920 жылдардың басында Айни Өзбекстан мен Тәжікстанда Ресей революциясын насихаттауға көмектесті. 1934 жылы ол Тәжікстан өкілі ретінде жазушылардың бірінші Кеңес съезіне қатысты. Туған ұлттық ерекшеліктерін жазуларында көрсету арқылы, Орталық Азиядағы көптеген зиялыларды үнсіздікке мәжбүрлеген кеңес цензурасынан құтылуға мүмкіндік алды. 20 жыл бойы Тәжікстан Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды, үш рет Ленин орденімен марапатталды және Тәжік КСР Ғылым академиясының тұңғыш президенті атанды. 1992 жылдан кейін оның шығармалары Кеңес Одағының ыдырауынан аман қалған тәжік ұлтшылдығын нығайтуға көмектесті. Айни 1927 жылы "Дохунда" романын жазып, Тәжікстандағы түпкілікті тәжік әдебиетін дамытуға үлкен үлес қосты. 1934 және 1935 жылдары көрнекті ресейлік режиссер Лев Кулешов Тәжікстанда "Дохунда" фильмі бойынша екі жыл жұмыс істеді, бірақ билік бұл жобаны тәжік ұлтшылдығын қоздыруы мүмкін деген күдікпен қарап, тоқтатты. Фильмнің бірде-бір фрагменті сақталмаған. Айнның 1949-54 жылдары жазылған төрт томдық "Йоддошто" (Соңғы ойлар) естеліктері әйгілі және көп оқылады. 1956 жылы тәжік режиссері Борис (Бесион) Кимягаров (1920-1979) "Дохунданың" кино нұсқасына рұқсат алды. Айнидің алғашқы өлеңдері махаббат пен табиғат туралы болды, бірақ Тәжікстандағы ұлттық оянудан кейін оның тақырыбы жаңа дәуірдің таңы мен жұмысшы табына ауысты. Оның жазбаларында Бұхара әмірі жиі сынға алынды. Олардың екеуі "Құл" және "Бұхара палашылары" деп аталады. Айни Тәжікстанның астанасы Душанбеде қайтыс болды, қаласында оның құрметіне мавзолей орнатылған.

Аудармалар

Айнӣ, Садриддин және Джон Р. Перри. 1998 жыл. Оқсус құмдары: Садриддин Айнӣ еске алулары. Коста-Меса, Калифорния: Mazda Publishers.