Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Садриддин Айни (1878–1954) – тәжік жазушысы және зиялысы. (Садриддин Саидмуродович Саидмуродов; 15 сәуір 1878 – 15 шілде 1954) өлең, көркем әдебиет, журналистика, тарих және сөздік жазған. Тәжікстандықтар оны Тәжікстанның ұлттық ақыны және ел тарихындағы ең маңызды жазушылардың бірі деп есептейді.
Tajik writer and intellectual (1878–1954)
Sadriddin Ayni (, صدرالدين عينى, Садриддин Саидмуродович Саидмуродов; 15 April 1878 – 15 July 1954) was a Tajik intellectual who wrote poetry, fiction, journalism, history, and a dictionary. He is regarded by Tajiks as Tajikistan's national poet and one of the most important writers in the country's history.
Өмірбаян
Айни Бухара әмірлігінде (қазіргі Ғыждуван ауданы) Сақтар ауылында шаруа отбасында дүниеге келген. Оның анасы Зевар Шофиркон туманының (қазіргі Өзбекстан Республикасының Бұхара облысы) Махаллаи Бола ауылынан шыққан. 12 жасында жетім қалған ол, ағасына қосылу үшін Бухараға көшіп келді. Мир Араб медресесінде оқыған Айни бірге оқумен қатар, күзетшілік және ас пісіру жұмыстарын да істеді. Болашақ жазушы Садри Зия, Дамулла Икрам және басқа да Бұхараның көрнекті зиялыларымен жақын таныс болды. Садриддин Айни – жаңашылдар қозғалысының қатысушысы еді. Болашақ жазушының өміріндегі маңызды сәт – 1915 жылдың қыркүйегінен 1916 жылдың сәуіріне дейін жұмыс істеген Қызылтепе станциясындағы мақта тазалау зауытының жұмысшыларымен араласуы. Ол сол жерде алғашқы романдарының кейіпкерлерін тапты, олар көп жылдардан кейін жарық көрді. Бірақ жазушы болу үшін, Қазан төңкерісін шын жүректен қабылдамас бұрын, Айни тағы бір рухани және физикалық сынақтан өтуге мәжбүр болды. 1917 жылдың сәуір айында Бухарадағы әмір резиденциясының алдында әмірліктің реакциялық күштері, көбінесе дін қызметкерлері, шеру өткізді. Айни осы адалдық көрсетіліміне қатысудан бас тартты. Осыдан кейін ол үйінен ашулы фанатиктер ұстап алып, көпшіліктің алдында 75 таяқ соққысын алды. Азап шеккен Айни Обона түрмесінің қараңғы подвалына тасталды. Егер Когон жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің, әмірдің зорлық-зомбылығынан зардап шеккендерге көмектесу үшін жіберген большевиктер уақытында келмегенде, ол көптеген азаматтардың ауыр тағдырын бөлісер еді. Түрме алдындағы алаңда спонтанды митинг өтті. Сол кезде Айни алғаш рет революцияның қызыл туының астында тұрды. 1920 жылдардың басында Айни Өзбекстан мен Тәжікстанда Ресей революциясын насихаттауға көмектесті. 1934 жылы ол Тәжікстан өкілі ретінде жазушылардың бірінші Кеңес съезіне қатысты. Туған ұлттық ерекшеліктерін жазуларында көрсету арқылы, Орталық Азиядағы көптеген зиялыларды үнсіздікке мәжбүрлеген кеңес цензурасынан құтылуға мүмкіндік алды. 20 жыл бойы Тәжікстан Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды, үш рет Ленин орденімен марапатталды және Тәжік КСР Ғылым академиясының тұңғыш президенті атанды. 1992 жылдан кейін оның шығармалары Кеңес Одағының ыдырауынан аман қалған тәжік ұлтшылдығын нығайтуға көмектесті. Айни 1927 жылы "Дохунда" романын жазып, Тәжікстандағы түпкілікті тәжік әдебиетін дамытуға үлкен үлес қосты. 1934 және 1935 жылдары көрнекті ресейлік режиссер Лев Кулешов Тәжікстанда "Дохунда" фильмі бойынша екі жыл жұмыс істеді, бірақ билік бұл жобаны тәжік ұлтшылдығын қоздыруы мүмкін деген күдікпен қарап, тоқтатты. Фильмнің бірде-бір фрагменті сақталмаған. Айнның 1949-54 жылдары жазылған төрт томдық "Йоддошто" (Соңғы ойлар) естеліктері әйгілі және көп оқылады. 1956 жылы тәжік режиссері Борис (Бесион) Кимягаров (1920-1979) "Дохунданың" кино нұсқасына рұқсат алды. Айнидің алғашқы өлеңдері махаббат пен табиғат туралы болды, бірақ Тәжікстандағы ұлттық оянудан кейін оның тақырыбы жаңа дәуірдің таңы мен жұмысшы табына ауысты. Оның жазбаларында Бұхара әмірі жиі сынға алынды. Олардың екеуі "Құл" және "Бұхара палашылары" деп аталады. Айни Тәжікстанның астанасы Душанбеде қайтыс болды, қаласында оның құрметіне мавзолей орнатылған.
Ayni was born into a peasant family in the village of Sāktare in what was then the Emirate of Bukhara (now Gʻijduvon District). His mother Zevar came from the village of Mahalla i Bālā of Shofirkon tuman (now Bukhara Region of the Republic of Uzbekistan). He became an orphan at 12 and moved to join his older brother in Bukhara, where he attended a Mir i Arab madrasa and learned to write in Arabic. Studying in madrasa, Ayni simultaneously worked as a janitor and cook. The future writer was closely acquainted with prominent Bukhara intellectuals, among whom were Sadr i Ziya, Damulla Ikram and others. Sadriddin Ayni was a participant of the movement of enlighteners jadids. An important moment in the life of the future writer was the communication with the workers of the cotton ginning plant at Kızıltepe station, where he worked from September 1915 to April 1916. It was there that he found the heroes of his first novels, published many years later. But before becoming a writer, before unconditionally and joyfully accepting the October Revolution, Ayni had to pass another moral and physical test. In April 1917, in front of the Emir's residence in Bukhara, there was a performance by the extreme reactionary forces of the Emirate, mainly representatives of the clergy. Ayni refused to participate in this demonstration of loyalty. For this he was seized at home by furious fanatics and publicly punished: he received 75 blows with sticks. The tormented Ayni was thrown into the grim dungeon that is Obhona Prison. He would have shared the hard fate of many of his fellow citizens, if soon Bolsheviks, whom the Soviet of Workers' and Soldiers' Deputies of Kogon had sent to help the victims of the Emir's terror, had not come to the rescue. On the square in front of the prison a spontaneous rally arose. It was then that Ayni for the first time stood up under the red banner of the revolution. In the early 1920s, Ayni helped to propagate the Russian Revolution in Uzbekistan and Tajikistan. In 1934, he attended the first Soviet Congress of Writers as the Tajik representative. By purporting national identity in his writings, he was able to escape the Soviet censors that quieted many intellectuals in Central Asia. He was member of the Supreme Soviet of Tajikistan for 20 years, was awarded the Order of Lenin three times, and was the first president of the Academy of Sciences of Tajik SSR. After 1992, his writing helped to bind together a sense of Tajik nationalism that survived the collapse of the Soviet Union. Ayni gave indigenous Tajik literature in Tajikistan a boost in 1927 by writing Dokhunda, the first Tajikistani novel in the Tajik language. In 1934 and 1935, leading Russian director Lev Kuleshov worked for two years in Tajikistan at a movie based on Dokhunda but the project was regarded with suspicion by the authorities as possibly exciting Tajik nationalism, and stopped. No footage survives. Ayni's four volume Yoddoshtho (Memoirs), completed 1949 54 are famous and widely read. In 1956, Tajik director Boris (Besion) Kimyagarov (1920–1979) was finally able to get approval for a movie version of Dokhunda. Ayni's early poems were about love and nature, but after the national awakening in Tajikistan, his subject matter shifted to the dawn of the new age and the working class. His writings often criticized the Amir of Bukhara. Two well known are The Slave and The Bukhara Executioners. Ayni died in Dushanbe, the capital of Tajikistan, where a mausoleum stands in his honor.
Аудармалар
Айнӣ, Садриддин және Джон Р. Перри. 1998 жыл. Оқсус құмдары: Садриддин Айнӣ еске алулары. Коста-Меса, Калифорния: Mazda Publishers.
Ainī, Sadriddin, and John R. Perry. 1998. The sands of Oxus: boyhood reminiscences of Sadriddin Aini. Costa Mesa, Calif: Mazda Publishers.