Кіріспе

Tilia americana – Malvaceae тұқымдасына жататын ағаш түрі, Солтүстік Американың шығысында, оңтүстік-шығыс Манитобадан шығысқа қарай Нью-Брансуикке дейін, оңтүстік-батысқа қарай солтүстік-шығыс Оклахомаға дейін, оңтүстік-шығысқа қарай Оңтүстік Каролинаға дейін және батысқа қарай Ниобрара өзені бойымен Небраска штатының Черри округіне дейін таралған. T. caroliniana Т. americana-ның түршесі немесе жергілікті экологиялық типі ретінде қарастырылса, ол Батыс жарты шардағы осы туыстың жалғыз өкілі болып табылады. Көпте қолданылатын атаулары – американдық бассвуд және американдық липа.

Сипаттама

Америкалық бассу – орташа және ірі жапырақты ағаш, биіктігі ерекше, ал толық піскендегі діңінің диаметрі шамамен 5 см-ге жетеді. Ол Солтүстік Американың көптеген қатты ағаштарынан тез өседі, көбінесе америкалық шаған мен көптеген қайың түрлерінің жылдық өсу қарқынынан екі есе жоғары. Өмір сүру ұзақтығы шамамен 200 жылды құрайды, гүлдеу және тұқымдану әдетте 15 мен 100 жыл аралығында жүзеге асады, бірақ кейде тұқым өндіруі 8 жылдай ерте басталуы мүмкін. Жапырақтары дөңгелек пішіндес, бұтақтары кең жайылып, көбінесе төмен иілген. Қабығы сұрдан ашық қоңырға дейін болады, тар, анық көрінетін телімдермен жарылған. Тамыр жүйесі ірі, терең және кеңінен тараған. Жаңа бұтақтары тегіс, қызғылт жасыл, екінші жылы ашық сұр түске айналады, содан кейін қоңыр немесе қоңыр сұр түске өзгереді, бетінде қара түйіншелер тәрізді өскіндер болады. Қысқы бүршіктері тығыз, жұмыртқа тәрізді, сүйір, тегіс, қызыл түсті, екі қабықшасы көрінеді. Жапырақтары қарапайым, кезектесіп орналасқан, жұмыртқадан жүрек пішіндес, асимметриялық, тамырға жақын жағындағы бөлігі үлкен, ұзындығы мен ені (шамамен) ұзын және кең, ұзын, жіңішке сабақты, тісті жиекті және сүйір ұшы бар. Байн атап өткендей, кейде қалың, шырышты бұтақтарда 20 см-ге дейін ұзындығы және 15 см-ге дейін ені бар өте ірі жапырақтар пайда болады.

Экология

Американдық бассу қантты қарығай-бассу ормандық бірлестігінде басым түр болып табылады, бұл бірлестік Висконсиннің батысында және Миннесотаның орталығында ең көп кездеседі, бірақ Жаңа Англия мен Оңтүстік Квебекке дейін, салыстырмалы түрде жоғары pH көрсеткіші бар ылғалды топырақты жерлерде кездеседі. Сондай-ақ, ол көптеген басқа орман жамылғыларында да аз мөлшерде кездеседі. Оның гүлдері жәндіктерге көп мөлшерде нектар ұсынады. Тұқымдарын суырлар, егеуқұйрықтар және қаскырлар жейді. Қояндар мен тышқандар қабығын жеп, кейде жас ағаштарды толық айналып жейді. Жапырақтары түрлі лепидоптералардың (қараңыз, Тилиямен қоректенетін лепидоптералар) гусеницаларына тамақ ретінде қызмет етеді. Ribbed cocoon maker Bucculatrix improvisa түрі басқа өсімдіктерде табылған жоқ. Бұл түр ересек жапон қоңыздарына (Солтүстік Америкада бұрқын түр) өте осал, олар оның жапырақтарымен қоректенеді. Pholiota squarrosoides саңырауқұлағы ағаш діңгектерін шірітеді.

Өсіру және пайдалану

Америкалық бассу ағашын кесу, жапсыру және тұқым арқылы көбейтуге болады. Көбейтілген өсімдіктер құнарлы топырақта жылдам өседі, бірақ көптеген зиянкестерге осал. Америкалық бассу ағашы Солтүстік Америкадағы тұқымнан көбейтуге ең қиын ағаштардың бірі ретінде белгілі, себебі олардың өміршеңдік деңгейі төмен (барлық тұқымдардың шамамен 30% ғана өміршең), сонымен қатар олар өте қатты тұқым қабығын тез дамытады, ол өскінді екі жылға дейін кешіктіруі мүмкін. Егер оларды отырғызу керек болса, тұқымдарды күздің басында жинап, кеуіп, қабық түзілмес бұрын себу ұсынылады. Бұл тұқымның бірден өнуіне мүмкіндік береді. Жалпы алғанда, тұқымдар ағаштың көбею стратегиясының маңызды бөлігі емес, оның орнына көбінесе өзінен-өзі жаңадан өру арқылы таралады. Жастық шағындағы бассу ағаштары өте оңай жаңадан өседі, тіпті ескі ағаштар да кесілген кезде сабағынан жаңа өрмелер шығарады. Америкалық бассу ағашын жапырақтарының көптігі немесе терең көлеңке жасау үшін сәндік ағаш ретінде ұсынуға болады; осы жағынан оны жергілікті ешбір ағаш басып өтпейді. Ол көбінесе бақтың жел соққан жағына жас және нәзік ағаштарды қорғау үшін отырғызылады. Жапырақтары мен гүлдері жеуге жарамды, бірақ жас жапырақтары дәмдірек. Бұл түр де тозаңдаушыларды тартуға пайдалы. Бал аралары оның гүлдерінен хош иісті, аздап дәмді бал өндіреді. Ішкі қабығы бұрынғыда себет, арқан және балық аулау торларын жасау үшін талшықтар ретінде қолданылған. Бассу ағашы жапондық қоңыздар сияқты көптеген жәндік зиянкестерін тартады, сондықтан қаңқаланған жапырақтар жиі кездеседі. Жапырақшаларда кенелердің ісікшелері көбінесе пайда болады. Сорттарына 'Нова', тік тәжді 'Дюрос', пирамида пішіндес 'Фронтярд' және конус тәжді 'Редмонд' жатады. Ағаш 1752 жылы Ұлыбританияға әкелінді, бірақ онда жақсы өспеді, себебі шөгуге бейім.

Ағаш

Ағаш ашық қоңыр түсті, кейде ақшыл немесе қызғылт реңді; жеңіл, жұмсақ, ұсақ тірілісті; түйіндері жоқ, бірақ оңай тіркелмейді. Оның беріктігі төмен және бумен иілуге қабілеті нашар. Дақтарды және лактарды қиындықсыз сіңіреді, жақсы жоңдалады, желімделеді, бұрандаланады және шегеленеді. Көбінесе липа атымен сатылады. Оның тығыздығы 0,4525 (суға шаққанда). Ағаш иіссіз деп есептеледі. Осы қасиеті оны ағаш ыдыстар мен жиһаз жасауға бағалы етеді. Сонымен қатар, ағаштан ою-өрнек жасауға да қолданылады. Ішкі қабығы өте берік және талшықты, бұрын арқан жасау үшін пайдаланылған. Бояуды және жабындыларды жақсы қабылдайды. Әдетте, мөлдір емес боялған гитаралар үшін қолданылады, себебі оның айқын тірілісі болмағандықтан, мөлдір жабындымен тартымды көрінбейді. Өте тепе-тең, біркелкі дыбыс береді және жақсы төменгі-орта жиілікті проекциялайды, бұл оны әртүрлі музыкалық қолданыстарға ыңғайлы етеді. Көбінесе шаған ламинаттарымен жұптастырылып, орта жиіліктің дыбысын шағанға тән жоғары жиілікпен теңестіріп, жақсы үйлесімді дыбыс құралын жасауға қолданылады. Сонымен қатар, ол салыстырмалы түрде арзан, сондықтан ірі зауыттардың таңдауына айналған. Әсіресе, ауыр металл музыкасын ойнайтын музыканттарға арналған аспаптарда кең таралған. Бұл оның дыбыстық сипаттамасы қазіргі рок және метал музыканттары гитараларында көпір ретінде қолданатын жұқа, қалайыдай дыбысты тегістеуге көмектеседі. Липа гүлдері суық тию, жөтел, қызба, инфекция, қабыну, жоғары қан қысымы, бас ауруы (әсіресе мигрень), диуретик (несеп шығаруды күшейтеді), спазмолитик (асқазан-ішек жолының тегіс бұлшық еттерінің спазмын азайтады) және тыныштандырғыш ретінде қолданылады. Гүлдер гистерияны басу үшін ваннаға қосылған, ал көңілсіздікке байланысты асқазан бұзылыстарын, жүрек соғудың бұзылуын және құсуды жеңілдету үшін шай ретінде демделген. Жапырақтары терлеуді күшейтеді, қызуды төмендетуге көмектеседі. Ағаш бауыр және өт қабы ауруларына, сондай-ақ целлюлитке (терінің және айналасындағы жұмсақ тіндердің қабынуына) қолданылады. Көмірге айналдырылған ағаш ішек ауруларын емдеу үшін ішке қабылданады және терідегі инфекцияларды, мысалы, целлюлитті немесе аяқ жараларын емдеу үшін сырттан қолданылады. Оның әрекет ету механизмі флавоноид кверцетинге байланысты, себебі ол гистаминнің бөлінуін тежейді.