Дэн Бич Брэдли: Америкалық миссионер және Сиамдағы алғашқылар
Dan Beach Bradley
Дэн Бич Брэдли – америкалық миссионер, Сиамға (Таиланд) басылым, медицина және технологияны әкелген. Таиландтағы алғашқы газет пен сөздікті жариялаған.
American Protestant missionary to Siam (1804–1873)
Дэн Бич Брэдли (18 шілде, 1804 – 23 маусым, 1873) 1835 жылдан өліміне дейін Сиамға американдық протестант миссионері болды. Ол көптеген жаңалықтармен көзге түсті, оның ішінде Сиамға тай әліпбисін басуға арналған алғашқы станок әкелу, алғашқы тай газеті мен бір тілді тай сөздігін жариялау, Сиамда алғашқы хирургиялық операция жасау, сондай-ақ батыс медицинасы мен технологиясын енгізу.
Dan Beach Bradley (July 18, 1804 – June 23, 1873) was an American Protestant missionary to Siam from 1835 until his death. He is credited with numerous firsts, including, bringing the first Thai script printing press to Siam, publishing the first Thai newspaper and monolingual Thai dictionary, performing the first surgery in Siam, and introducing Western medicine and technology.
Ерте өмір
Ден Бич Брэдли 1804 жылдың 18 шілдесінде Нью-Йорк штатының Марселл қаласында дүниеге келді. Ол Нью-Йорк штатының Уайтхолл қаласындағы судья және пастор Дэн Брэдли мен Юнис Бичтің ұлы болды. Юнис ұлын туғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Бала кезінде Ден Бич Брэдли тамаша білімгер еді және оқуды өте жақсы көретін. Брэдли 20 жасқа келгенде бір апта бойы есітімі нашарлап, рухани өмірін зерделеуге себеп болды. Осы оқиғадан екі жыл өткен соң, Брэдли өмірін Иса Мәсіхке арнады. Брэдли өзінің жасы дін қызметкеріне оқуға қолайсыз деп ойлады, сондықтан ол Ауберн қаласындағы бір дәрігердің кеңсесінде медицинаны оқуға кірісті. Денсаулығына байланысты Брэдли оқудан қысқа ғана үзіліс жасады, бірақ Нью-Йорктегі Пенн Ян қаласында бір жыл бойы оқуын жалғастырды. Бір жыл оқығаннан кейін, 1830 жылы Брэдли Гарвард университетінде лекциялар тыңдады, содан кейін білімін жалғастыру үшін ақша табуға уақыт бөлді. Брэдли Нью-Йорк университетіне түсіп, 1833 жылдың сәуір айында медицина докторы манатын алды. 1832 жылдың қарашасында ол Американың шетелдегі миссионерлік миссиялары жөніндегі комиссиясы (ABCFM) тарапынан миссионерлік дәрігер ретінде қабылданды. Брэдли бастапқыда өзінің екі туысы – Джейн Брэдли немесе Ханна Гудйерге үйленгісі келді. Алайда Джейн 16 жаста болғандықтан Брэдлиге үйленуге жағдайы болмады, ал Гудйер Азияда миссионер болып қызмет етуге мүдделі емес еді. Ұзаққа соқпаған хат арқылы сүйіспеншілікке ұшырағаннан кейін, 1834 жылдың 5 маусымында Брэдли Эмили Ройске үйленді. Эмили, Брэдли сияқты, миссионер болып Құдайға қызмет етуді қалаған.
Dan Beach Bradley was born on 18 July 1804 in Marcellus, New York. He was the son of Judge and Pastor Dan Bradley of Whitehall, New York, and Eunice Beach. Eunice died soon after giving birth to her son. As a child, Dan Beach Bradley was an astounding scholar and he loved to read. When Bradley was 20 years old, he suffered a week of deafness and it caused him to examine his spiritual life. Two years after this incident, Bradley dedicated his life to serve Jesus Christ. Bradley thought that his age was not appropriate to study for the ministry so he began studying medicine in the office of an Auburn physician. Bradley took a brief reprieve from his studies due to health concerns, but resumed his studies for a year in Penn Yan, New York. After a year of studying, Bradley attended lectures at Harvard University in 1830 before taking another break to earn money to continue his education. Bradley enrolled at New York University and graduated in April 1833 as a Doctor of Medicine. In November 1832, he had been accepted as a missionary physician by the American Board of Commissioners for Foreign Missions (ABCFM). Bradley had initially wanted to marry one of his two cousins, Jane Bradley or Hannah Goodyear. Jane, however, was only 16 years old and was not in a position to marry Bradley and Goodyear had no desire to serve as a missionary in Asia. After a brief mail courtship, on 5 June 1834 Bradley married Emilie Royce before the couple set sail for Siam. Emilie, like Bradley, wanted to serve God as a missionary.
Сиамға іссапар
1834 жылы 2 шілдеде Брэдли және оның әйелі Эмили Бостоннан Бангкокқа миссиялық сапарға шықты. 1835 жылы 12 қаңтарда олар Сингапурға келді. Монсондық дауылдардың салдарынан Брэдли және оның әйелі алты ай бойы Лондон миссионерлік қоғамына қарасты бос үйінде тұрды, дауыл тоқтағанға дейін. 1835 жылы 18 шілдеде Брэдли және оның әйелі Малайзиялық қарақшылармен кездескеннен кейін, тауарлары тоналып, төрт экипажды мүшесі қаза тапқаннан соң Сиамға келді. Олардың келесі балалары болды: Чарльз Брэдли 1835 жылы наурыз айында жолда туған, 1836 жылы 4 қарашада Бангкокта қайтыс болды; Эмели Джейн Брэдли, 1836 жылы 26 қарашада Нью-Йорк штатының Марселус қаласында туған, 1848 жылы 27 шілдеде Бангкокта қайтыс болды; Харриет Брэдли 1842 жылы 7 мамырда туған, 1842 жылы 30 желтоқсанда Бангкокта шешек ауруынан қайтыс болды. Олардың соңғы баласы Корнелиус Бич Брэдли (18 қараша 1843 – 17 наурыз 1936) болды. Эмили Ройс Брэдли 1845 жылы 2 тамызда туберкулезден қайтыс болды. Оның құжаттарына Нью-Йорк штатының Клинтон қаласында сақталған альбом және екі күнделік (1827-1830; 1831-1833; 1840-1842) кірді. Бангкоктағы құжаттарға күнделіктің микрофильм көшірмесі және қазіргі заманғы түсірмесі (1834-1836) кіреді, түпнұсқасы әлі де жеке тұлғалардың қолында болуы мүмкін; 1834-1835 жылдары Сиамға сапары кезінде кемеде жазылған хат-күнделік; және жіберілген хаттардың мазмұндамасын қамтитын жазба кітабы. Мазмұндамалардың көбі «үлкен хат кітабыма» сілтеме жасайды, бұл Эмилидің хаттарының тек бір бөлігі ғана сақталған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Доктор Чарльз Мейтленд түрік сарайына келген британдық елшінің бес жасар ұлын, елшінің әйелі Мэри Вортли Монтегюдің бұйрығымен сәтті екпе салды. Төрт жылдан кейін ол бұл тәжірибені Англияға енгізді.) Брэдлидің осы әдіспен жеткен табысын көргеннен кейін, патша сарайы Брэдлиді өз балаларын, сондай-ақ көптеген жергілікті тұрғындар мен құлдарды вакцинациялауға шақырды.
On 2 July 1834, Bradley and his wife, Emilie departed from Boston for their mission to Bangkok. On 12 January 1835, they arrived in Singapore. Due to monsoons, Bradley and his wife stayed in an unoccupied London Missionary Society home for six months, until the storms finally passed. Bradley and his wife arrived in Siam on 18 July 1835 after an encounter with Malay pirates that left goods stolen and four crew members dead. They had the following children: Charles Bradley born March 1835 in transit, died 4 November 1836 in Bangkok; Emelie Jane Bradley, born 26 November 1836 in Marcellus, New York, died 27 July 1848 in Bangkok; Harriet Bradley born 7 May 1842, died in Bangkok 30 December 1842 of smallpox. Their last child was Cornelius Beach Bradley (18 November 1843 – 17 March 1936). Emilie Royce Bradley died on 2 August 1845 of tuberculosis. Her papers included an album and two diaries (1827 1830; 1831 1833; 1840 1842) kept in Clinton, New York. Those in Bangkok include a microfilm copy and a modern transcription of a diary (1834 1836), the original of which may still remain in private hands; a journal letter written aboard ship during her voyage to Siam in 1834 1835; and a record book containing summaries of letters sent. The summaries often refer to "my large letter book", probably indicating that only a portion of Emilie's correspondence has survived. Dr. Charles Maitland successfully inoculated the five year old son of the British ambassador to the Turkish court under orders from the ambassador's wife Lady Mary Wortley Montagu. Four years later he introduced the practice to England.) Seeing the success that Bradley had with the technique, the royal court called on Bradley to vaccinate their children as well as many natives and slaves.
Патшалық байланыстары
Сиамда болған кезінде Брэдли көбінесе патша отбасымен байланыста болды. Принц Монгкуттың інісі, принц Чутамани, Брэдлиді патшалықтағы әйелдерді бала туғаннан кейін отқа жатудың денсаулығына зиянды екеніне көндіру үшін елге келуге шақырды. Оның танымалдығының арқасында Брэдлиді Сиам патшайымына баруға шақырды. Тақ бөлмесіне кірген соң және орынға отырғаннан кейін, Чутамани Брэдлимен бір деңгейде отырды, бұл теңдікті көрсетеді. Осы сапардан кейін көп ұзамай, принц Чутамани Брэдлиден ауырып жатқан принц Монгкутқа медициналық көмек көрсетуін сұрады. Брэдлидің емдеуі Монгкутты жазып шығарғаннан кейін, екеуі арасында достық қарым-қатынас орнады. Брэдлидің медициналық көмегі оны өмірінің соңына дейін патша отбасымен байланыстырды, бірақ олардың қарым-қатынасы 1835 жылы Брэдли Сингапурдан Сиамға сиамдық баспа машинасы әкелгенде ғана шынымен дамыды. Патшаның өтініші бойынша Брэдли 1839 жылы Сиамда мемлекеттік құжаттарды басып шығарудың бастауын берген опиум жарлығын басып шығарды. Монгкут баспа ісіне қызығушылық танытты және Лондонға сапар шеккеннен кейін, Брэдли мен Монгкут 1862 жылы Сиам тарихындағы алғашқы авторлық құқық мәмілесін жасады – Монгкуттың Лондон сапары туралы күнделігі. Патшаның рұқсатымен Брэдли Сиамдағы алғашқы газетті – «Бангкок рекордерін» құрды, ол 1844-1845 және 1865-1867 жылдары ай сайын жарық көрді. Сондай-ақ ол 1859 жылдан өліміне дейін жылдық «Бангкок күнтізбесі» альманахин басып шығарды. Брэдлидің патшалықпен байланысының ең көзден жасырылған нәтижесі – білім беру жүйесіндегі өзгерістер болды. Монгкут білімді жоғары бағалады және Брэдли батыстық үлгідегі білім алу үшін жергілікті балаларға арналған интернат мектептерін құрды. Интернат мектептері сәтті болмаса да, осы кезеңде Сиамда білім беруге берілген мәнге куәлік етеді. Брэдли патша сарайын өмірінің соңына дейін білім алуға шақырып отырды. Білім беруді қолдаушы ретінде Брэдли Монгкуттың балаларының мұғалімі Анна Леоновенске жоғары баға берді. Брэдли Леоновеннің табандылығына таң қалды, тіпті оған сиамдықтар құрметпен қарамаса да. Дегенмен, Брэдли Леоновеннің Сиамға елеулі әсер етпегенін мойындады, бұл оның «Сиам сотындағы ағылшын гувернансасы» (1870) еңбегімен басталатын екі томдық естеліктерімен келіспейтін пікір болды, кейін Маргарет Лэндонның «Анна және Сиам патшасы» (1944) романында көркемделіп суреттелді.
During his time in Siam, Bradley was almost always associated with the royal family. Prince Chutamani, the younger brother of Prince Mongkut, had urged Bradley to visit the kingdom in order to convince women of the kingdom that the practice of lying by fire after childbirth was harmful to their health. Due to his popularity, Bradley was asked to visit the Queen of Siam. Upon entering the throne room and taking a seat, Chutamani sat on the same level as Bradley, signifying equality. Shortly after this visit, Prince Chutamani requested the medical services of Bradley to care for the ailing Prince Mongkut. When Bradley's treatment healed Mongkut, a friendship was born between the two. While the medical attention given by Bradley linked him with the royal family for the remainder of his life, it was not until 1835, when Bradley brought a Siamese printing press to Siam from Singapore, that their relationship truly flourished. At royal request, Bradley printed the Opium Edict in 1839, which marked the beginning of printing public documents in Siam. Mongkut took a strong interest in the printing press and after he took a visit to London, Bradley and Mongkut made the first copyright transaction in the history of Siam in 1862, a travel journal of Mongkut’s visit. With royal approval, Bradley founded the first newspaper in Siam, The Bangkok Recorder which was published monthly from 1844 1845 and 1865 1867. He also printed the annual almanac, The Bangkok Calendar, from 1859 till his death. Perhaps one of the most overlooked outcomes from Bradley's relationship with royalty is the change that took place in the educational system. Mongkut valued education highly and Bradley created boarding schools for native children to learn in a Western educational setting. The boarding schools, while unsuccessful, showed the emphasis put on education in Siam during this period. Bradley advised the royal court to pursue education until his death. As an advocate of education, Bradley had high regard for Anna Leonowens, the teacher of Mongkut's children. Bradley admired the perseverance of Leonowens even though she was not treated with respect from the Siamese. Bradley did admit, however, that Leonowens did not have a significant impact on Siam, an opinion at odds with hers which she recorded in her two volumes of memoirs beginning with The English Governess at the Siamese Court (1870), later fictionalized in Margaret Landon's novel Anna and the King of Siam (1944).
Басқа салымдар
Сиамға баспа машиналарын әкелгенімен қатар, алғашқы газетті шығарып, көптеген кітаптар жазған Брэдли Ескі Ғимаратты сиам тіліне аударғандық үшін де мақталады. Брэдли Сиамның теңдігін қолдады және француз саясатын сиам тіліне аударды.
Besides bringing the printing press to Siam, starting the first newspaper, and writing many books, Bradley is credited with translating the Old Testament into Siamese. Bradley was an advocate for Siam's equality and translated French policies into Siamese.
Өлім және мұра
Брэдли 1873 жылғы 23 маусымда қайтыс болды. Ол Тайландта вакцинацияны, батыс медицинасын және баспахананы енгізгені үшін, сондай-ақ сиамдықтардың теңдігін қадағалап, білім беру жүйесін жақсартуға үлкен мән бергені үшін еске алынады. Ол Бангкок протестанттық зиратында жерленген. 1981 жылы Бангкок христиан ауруханасы Брэдлидің құрметіне 13 қабатты жаңа ғимараттың құрылысын бастады: Мо (หมอ) Брэдли ғимараты (อาคารหมอบรัดเลย์). Ол 1987 жылғы 3 тамызда ресми түрде ашылды.
Bradley died on 23 June 1873. He is remembered in Thailand for introducing vaccination, Western medicine, and the printing press to Thailand, as well as stressing Siamese equality and a better education system. He is buried in the Bangkok Protestant Cemetery. In 1981, Bangkok Christian Hospital began construction on a new 13 story edifice named in Bradley's honor: Mo (หมอ Dr.) Bradley Building (อาคารหมอบรัดเลย์). It officially opened on 3 August 1987.