Кіріспе
Жапония мемлекетінің жаза орындау жүйесі
Жапонияның жаза орындау жүйесі (түрмелерді қоса алғанда) – Жапонияның қылмыстық әділет жүйесінің бір бөлігі болып табылады. Оның мақсаты – қылмыскерлерді қайта тәрбиелеу, түзету, оңалту және жазалау. Бұл жүйені Әділет министрлігінің Түзету бюросы басқарады.
Процедура
Тұтқындалғандар алдымен жынысына, ұлтына, жаза түріне, мерзіміне, қылмыстың ауырлығына және физикалық және психикалық денсаулығының жай-күйіне сәйкес жіктеледі. Содан кейін олар жекелеген қажеттіліктерін емдеуге арналған арнайы бағдарламаларға орналастырылады.
Білім
Жапониядағы түрмедегі білім берудің бастамасы кемінде 1871 жылға дейін барып жетеді, осы жылы Токиодағы түрмеде практикалық этика бойынша лекциялар енгізілді. 1881 жылға қарай түрме жүйесіне оқу мен жазу сабақтары іріктеліп енгізіле бастады. 1880-ші жылдардың соңында этика сабақтары тұтқындар үшін ең маңызды білім беру нысаны деп есептелді, ал 1890-шы жылдары білім беру түрме жүйесінің ең маңызды мәселелерінің бірі саналды. 1889 және 1892 жылдары түрме қызметкерлері басты назарда болған конференциялар түрме жүйесіндегі білім беруді жақсарту жолдарымен айналысты. Тұтқындарға моральдық білім берудің ең тиімді жолы бойынша бірлескен келісімге келмеді, сондықтан әртүрлі мекемелер өздерінің дербес бағдарламаларын іске қоса бастады. 1910 жылы Жапонияның түрме заңы барлық кәмелетке толмаған сотталғандарға, сондай-ақ мұқтаж деп танылған ересек сотталғандарға білім беруді міндеттеді. Ережелерде білім беруге күніне екі-төрт сағат бөлу қарастырылды. 1952 жылы барлық түрмелерде сырттай оқу курстары енгізілді, ал 1955 жылы Мацумото жасөспірімдер түрмесінде міндетті білімін аяқтамаған жасөспірімдер үшін орта мектеп ашылды. 2018 жылдан бастап ел бойынша еркек сотталғандар өтініш бойынша осы мектепке ауыстырыла алады. 2002 жылы алты түлек, ал 2018 жылы үш түлек бітірді.
Әкімшілік
Әділет министрлігінің түзеу бюросы ересектер түрмесі жүйесін, сондай-ақ кәмелетке толмағандардың түзеу жүйесін және жыныс жұмыскерлерін оңалтуға бағытталған үш әйелдерге арналған кеңес үйін басқарады. Министрліктің оңалту бюросы пробация және шартты түрде босату жүйелерін іске асырады. Түрме қызметкерлері Токиодағы институтта және түзеу бюросының қарауындағы сегіз аймақтық түзеу бас басқармаларының филиалдық оқу орталықтарында оқытылады. Кәсіби пробация инспекторлары Министрліктің Заңдық білім беру және ғылыми-зерттеу институтында оқиды. Жапониядағы түрме күзетшілері қару ұстамайды, бірақ арнайы қаруланған күзетшілер шақырылатын дабыл сигналин қоса алады. Бір күзетші 40 тұтқын жұмыс істеп жатқанда оларға қадағалауды жүзеге асыруы мүмкін.
Түрмедегі адамдар
1990 жылы Жапониядағы түрмедегілердің саны 47 мыңнан аспады; шамамен 7 мыңы қысқа мерзімді ұстау орындарында, ал қалған 40 мыңы түрмелерде отырды. Олардың 46 пайызы бұрын қылмыс жасағандар еді. Жапондықтардың қайта қылмыс жасауына полиция, прокурорлар және соттардың дискрециялық өкілеттіктері, сондай-ақ алғаш рет қылмыс жасағандарға балама жаза іздеуге бейімділік себеп болды. 2001 жылға қарай түрмедегілердің жалпы саны 61 242 адамға, яғни 100 000 адамға 48 тұтқынға жетті. 2009 жылдың соңына дейін түрмедегілердің саны тағы да 75 250-ге, яғни 100 000 адамға 59 адамға өсті. Осы өсімнің себептерінің бірі – қылмыс жасағаны үшін сотталған қарттардың санының артуы, мұның басты факторы – жалғыздық деп аталады.
Жасөспірім қылмыскерлер
Кейбір жас қылмыскерлер жалпы қылмыстық жүйе бойынша қарастырылса да, көпшілігі жеке жасөспірімдерді оқыту-тәрбие мектептерінде жазасын өтейді. Бұл мекемелер қылмыстық орындарына қарағанда тәуелсіздік беретіндей, жиырма жасқа дейінгі құқық бұзушыларға түзету білімі мен қалыпты білім беруді ұсынады. Қылмыс деңгейі төмен болғандықтан, түрмеде ересектер балаларға қарағанда көп. Жапонияда жасөспірімдерге 20 жасқа толмаған адамдар жатады. Барлық жасөспірімдердің істері алдымен отбасылық сотқа жіберіледі, онда судья жасөспірімді жалпы сотта (ересек адам ретінде) қарауға жіберуге шешім қабылдауы мүмкін. Жалпы сотқа өткізілмеген жасөспірімдер жасөспірімдерді оқыту-тәрбие мектептерінде (көбінесе жасөспірімдерді түзету мекемелері) ұсталады; 2014 жылдың соңында бұл тұтқындардың саны 2872 адамды құрады. 52 жасөспірімдер мекемесі түрме басқармасының қарауында. 18 жасқа толмағандарға өлім жазасы берілмейді. Жасөспірімдер түрмедегі тұтқындардың 4,5% құрайды.
Қамқорлықтан кейінгі емдеу
Әділет министрлігінің мәліметінше, мемлекеттің әлеуметтік тәртіпті сақтау жөніндегі жауапкершілігі қылмыскерді түрмеге қамаумен ғана шектелмейді, сонымен қатар, жазадан кейінгі көмек көрсетуге және түрме жазасын алмастыруға немесе толықтыруға арналған мекемеден тыс емдеуге де қатысты. Шартты жаза алған көптеген адамдар кәсіби пробация қызметкерлерінің жетекшілігімен еріктілердің қадағалауына жіберіледі. Ересектер әдетте белгілі бір мерзімге пробацияға алынады, ал кәмілетке толмағандар жиырма жасқа толғанға дейін пробацияда болады.
Шетелдік тұтқындар
Шетелдіктер жасаған қылмыстардың саны соңғы жылдары айтарлықтай төмендеді, 2005 жылы 43 622-ден 2016 жылы 15 276-ға дейін. Шетелдіктер жасаған ең көп таралған қылмыстар ұрлық (олардың Қылмыстық кодексте қарастырылған қылмыстарының 60%), иммиграциялық заң бұзушылықтар (Қылмыстық кодексте қарастырылмаған қылмыстардың 66%) және 2016 жылы есірткі құқық бұзушылықтары болды. 2016 жылы сотталған шетелдік сотталғандардың саны 3 509-қа жетті. Дегенмен, олардың көпшілігіне мерзімінен бұрын босату туралы үкім шығарылды, ал сол жылы тек 744 адам ғана түрмеге қамалды. Ең көп саны ұрлық жасағандар (122 адам) құрады, ал екінші орында есірткі құқық бұзушылары (96 адам) тұрды.
Еріктілерді пайдалану
Еріктілер шартты түрде босатылғандарды қадағалауға да жұмылдырылады, алайда, қайталап қылмыс жасау қаупі жоғары саналатын қылмыскерлерді әдетте кәсіби пробация қызметкерлері бақылайды. Еріктілердің арасында барлық әлеуметтік топтан адамдар кездеседі және олар бір уақытта бесеуден аспайтын іспен айналысады. Олар қылмыскерлердің мінез-құлқына бақылау жасауға және қосымша құқық бұзушылықтардың алдын алуға жауапты. Ерікті пробация қызметкерлері сондай-ақ бұрын сотталғандарға қоғамда заңға бағынушы өмірге бейімделуге көмектеседі және қолдау көрсетеді. Еріктілер кейде өздері қарап отырған адамдарға қарағанда тым егде жас деп сынға ұшырайды (70 пайыздан астамы зейнеткер, ал жасы елу беске толған немесе одан да асқан), соның салдарынан олардың алдында тұрған мәселелерді түсінбейді деген пікірлер айтылады. Дегенмен, көптеген билік өкілдері еріктілердің елдің қылмыстық әділет жүйесінде маңызды рөл атқаратынына сенімді.
Сотталғандардың еңбегі
Жапондық түзету жүйесінде тағайындалған еңбек басымдыққа ие. Заң бойынша, егер тұтқын жұмыс істеуден бас тартса немесе еңбек міндеттемелерін орындамаса, жаза қолданылуы керек. Жұмыс уақыты дүйсенбіден жұмаға дейін күніне сегіз сағаттан, ал сенбі күні төрт сағаттан тұрады, бірақ жеке жағдайларда бұл процедуралар ұзартылуы немесе қысқартылуы мүмкін. Көптеген түрмелерде жалақылы жұмыс істейтін тұтқындарға еңбекақы төленеді. Жапонияда түрмедегі еңбек арқылы тұтқынның тапқан ақшасы, оның жазасын өтегенге дейін "оныкі" деп есептелмейді. Оның орнына, кіріс арнайы банк шотына түседі, ал тұтқын түрме дүкенінен қажетті заттар сатып алу үшін ақшаның шағын бөлігін ғана пайдалана алады. Сондай-ақ, тұтқынға жиналған соманы айыппұл, сот шығындары және алимент төлеу үшін пайдалануға рұқсат етілуі мүмкін. Жапондық түзету жүйесінде тұтқынның санатына байланысты кәсіби оқыту да қарастырылған. Тұтқындарды қоғамға қайта оралуға дайындау мақсатында түрме мекемелері құрғақ тазалау, автомобиль жөндеу, фототипография, ағаш өңдеу және былғары бұйымдарын жасау бойынша оқыту ұсына алады. Бұл мүмкіндіктер тұтқынның өтінішіне негізделеді және түрме басшылығы оларды қабылдамауы мүмкін. 1995 жылы Окинавадағы зорлау оқиғасына қатысқандығы үшін жеті жылға қатаң еңбекке кесілген, бұрынғы АҚШ теңізшісі Родрико Харп, жазасын Йокосука маңындағы Курихама түрмесінде өтеді. Бостандыққа шыққаннан кейін "Жұлдыздар мен жолақтар" журналына берген сұхбатында, ол айына 30 доллардан кем жалақыға "Мазда" және "Ниссан" компаниялары үшін автокөлік бөлшектерін жасағанын айтты. Халықаралық қылмыстық қорғау адвокаты Майкл Гриффит бұл практиканы сынап, былай деді: "Олардың осы жұмысшыларды жалдауының қажеті жоқ. Оларды сақтандырудың, ауру ақысын төлеудің немесе кәдімгі зауыттағыдай міндеттемелерді орындаудың қажеті жоқ. Олар өз жұмыскерлерінің шағымдана алмайтынын, кәсіподаққа қосыла алмайтынын, бас ауруынан арыла алмайтынын, демалысқа шыға алмайтынын біледі. Неге осы компаниялар сотталғандардың еңбегінен пайда көруі керек? Бұл - ашық қанаушылық, және өзін өркениетті демократия деп санаған кез келген ел үшін ұят". 1994 жылдың маусым айында Гриффит өзінің клиенті Кристофер Лавингермен бірге Өкілдер палатасының Сыртқы істер комитетіне үсыныс жасады, ол бұрын есірткі сақтағаны үшін Фучу түрмесінде 16 ай жазасын өтеген. Лавингер Комитетке түрме фабрикасында сағатына жиырма центтен кем жалақыға SEGA үшін электрондық компоненттерді қоса алғанда, түрлі коммерциялық өнімдер жасау тәжірибесі туралы айтты. Кейіннен SEGA USA-ның аға вице-президенті және бас кеңесшісі Томас Клитгаард SEGA Japan-ның 300 қосалқы мердігерінің бірі SEGA ойындарының кейбір бөліктерін құрастыру үшін түрме еңбегін пайдаланғанын, бірақ бұл практика кейін анықталып, тоқтатылғанын мәлімдеді.
Тұтқындардың құқықтарын бұзу туралы шағымдар
Халықаралық амнистия ұйымы Жапонияны түрме ережелерін бұзғаны үшін күзетшілердің тұтқындарға қатыгездік жасағаны үшін сынады. Бұл қатыгездік соққылар, жалғыздыққа қамау, тығыздық немесе "ұсақ жалғыздыққа қамау" (кейхеикин) түрінде көрінеді, ол тұтқындарды ұзақ уақыт бойы кішкентай камераларда тізе бүгіп немесе аяқтарын кесіп отыруға, сондай-ақ қолғаппен байлап ұстауға мәжбүрлейді. 2003 жылы Әділет министрлігі 1993 жылдан 2002 жылға дейінгі 1566 тұтқынның өлімін тергеу үшін арнайы топ құрды. Алдын ала есептемелерге сәйкес, жағдайлардың шамамен үштен бірі күдікті болып саналды. Бірақ маусым айында министрлік тек Нагоядағы екі өлімде ғана зорлық-зомбылықтың белгілері бар екенін мәлімдеді. Басқа күдікті өлімдерге қатысты министрлік шамамен 10 өлімнің нашар медициналық көмек салдарынан болғанын айтты. Билік Токиодағы Фучу түрмесінде тоғыз өлімнің құжаттары жоғалып кеткенін хабарлады. Қалған өлімдер "күдікті емес" деп танылды. Түрмедегі зорлық-зомбылықтың нәтижесінде 2007 жылдың 7 маусымында "Жаза орындау мекемелері және сотталғандармен қарым-қатынас туралы заң" күшіне енді, бұл заң түрмедегі жағдайды жақсартуға бағытталған, мысалы, "тұтқындардың сыртқы әлеммен байланысын кеңейту, түрмелерді тексеру үшін тәуелсіз комиссиялар құру және шағымдану механизмдерін жетілдіру". Алайда, 2010 жылы Жапония адвокаттар федерациясы (JFBA) шектеусіз жалғыздыққа қамауды қайта бекіту (мұндай тұтқындарға арналған жаңа түрдегі қолғаптармен бірге), Денсаулық сақтау, Еңбек және әлеуметтік қамсыздандыру министрлігінің қарауындағы тұтқындарға медициналық көмек көрсетілмеуі және өлім жазасын күтіп отырғандардың психикалық және физикалық денсаулығына қатысты алаңдаушылық білдірді.
Қылмыстық мекемелер
Жапондық "жаза орындау мекемелері" сотталған ересектерге арналған түрмелерді, сотталған жасөспірімдерге арналған жасөспірімдерді ұстау орталықтарын және сотқа дейінгі ұстауға алынғандарға арналған қамауға алу үйлерін қамтиды. Жапонияда 62 түрме, 7 жасөспірімдер түрмесі, 52 жасөспірімдер классификациялық үйі, 52 жасөспірімдер оқу-тәрбие мектебі, 10 қамауға алу үйі, 8 аймақтық шартты түрде босату комиссиясы және 50 пробация кеңсесі бар.
Түрмелер
Түрмелерге әртүрлі типтегі қылқыстар жіберіледі. Мысалы, Фучу түрмесі (Токио) және Йокогама түрмесі (Канагава) 10 жылдан кем мерзімге сотталған, қылмыстық бейімділігі жоғары қылқыстарды қабылдайды – мысалы, қылмыстық ұйымдарға қатысы барлар. Чиба түрмесіне қылмыстық бейімділігі жоғары емес және 10 жылдан аспайтын жаза алғандар жіберіледі – мысалы, қайталау қаупі жоқ кісі өлтірушілер. Ичихара түрмесі (Чиба) көлік құралдарына қатысты құқық бұзушыларға арналған – мысалы, көп рет қайталағандар және жүргізу кезінде адам өлтіргендер.
Логотип
Түзеу бюросының логотипі үш "С" әрпінен тұрады. Біреуі – қиындық, біреуі – өзгеріс, біреуі – ынтымақтастық.