Кіріспе

Қант диабетін басқару
Қант диабеті термині бірнеше түрлі метаболизмдік бұзылыстарды қамтиды, егер олар емделмесе, барлығында қанда глюкоза деп аталатын қанттың концентрациясы қалыптан тыс жоғары болады. 1-типті қант диабеті қуырық асты безінің инсулин гормонын маңызды мөлшерде өндіруді тоқтатуынан туындайды, әдетте, қуырық асты безінің инсулин өндіретін бета-жасушаларының аутоиммундық жойылуынан. 2-типті қант диабеті, керісінше, қазіргі уақытта қуырық асты безіне аутоиммундық шабуылдар және/немесе инсулинге қарсылықтан туындайды деп есептеледі. 2-типті қант диабетімен ауыратын адамның қуырық асты безі инсулиннің қалыпты немесе тіпті қалыптан тыс көп мөлшерін өндіре алады. Қант диабетінің басқа түрлері, мысалы, жасөспірімдерде кездесетін ересектердің қант диабетінің түрлі түрлері, инсулиннің жеткіліксіз өндірісі мен инсулинге қарсылықтың бірнеше комбинациясын білдіруі мүмкін. 1-типті қант диабеті бар адамда инсулинге белгілі бір деңгейде қарсылық болуы мүмкін. Қант диабетін басқару мен бақылаудың басты мақсаты – көмірсулар метаболизмін мүмкіндігінше қалыпты жағдайға келтіру. Бұл мақсатқа жету үшін инсулиннің абсолютті жетіспеушілігі бар адамдарға инсулин алмастыру терапиясы қажет, ол инъекциялар немесе инсулин сорғысы арқылы жүзеге асырылады. Инсулинге қарсылық, керісінше, диеталық өзгерістер мен физикалық жаттығулар арқылы түзетілуі мүмкін. Қант диабетін басқарудың басқа мақсаттары – аурудың өзінен және оның емделуінен туындайтын көптеген асқынулардың алдын алу немесе емдеу.

Мәселелер

Басқаруды қажет ететін негізгі мәселе – глюкоза циклы. Осы циклда қандағы глюкоза денедегі жасушаларға қолжетімді болады; бұл процесс глюкозаның қан ағынына енуінің және инсулиннің дене жасушаларына қажетті мөлшерде сіңуіне мүмкіндік беруінің екі циклдік процесіне байланысты. Осы екі жақтың әрқайсысын басқару қажет болуы мүмкін. Глюкоза циклымен байланысты тағы бір мәселе – негізгі органдарға глюкозаның теңдестірілген мөлшерін жеткізу, осылайша оларға зиян келтірмеу.

Алғашқы жетістіктер

XIX ғасырдың соңында зәрдегі қанттың (гликозурия) болуы диабетпен байланыстырылды. Әртүрлі дәрігерлер осы байланысты зерттеді. Фредерик Мэдисон Аллен 1909–1912 жылдары диабетті зерттеді, содан кейін "Гликозурия және диабет туралы зерттеулер" (Бостон, 1913) атты үлкен еңбегін жариялады. Ол диабетті емдеу үшін ашарлау арқылы емдеу әдісін ойлап тапты, ол Алленнің диабетке арналған емдеуі деп аталды. Оның диетасы диабетті басқарудың алғашқы қадамдарының бірі болды.

Қандағы қант деңгейі

Қандағы қант деңгейі глюкометр арқылы өлшенеді, нәтижесі қандағы мг/дл (АҚШ-та миллиграмм/децилитр) немесе ммол/л (Канада және Шығыс Еуропада миллимоль/литр) өлшемдерінде көрсетіледі. Денсаулығы жақсы адамның орташа ашқазан қандағы глюкоза деңгейі 4,5 ммол/л (81 мг/дл) құрайды, ал ең төменгі деңгейі 2,5 ммол/л-ге дейін, ең жоғарғы деңгейі 5,4 ммол/л-ге дейін (65-98 мг/дл) жетеді. Диабетті тиімді басқару үшін пациенттер өздерінің қандағы қант деңгейін өлшеп, тіркеуі керек. Қандағы қант деңгейін күнделікке жазып, тамақ пен физикалық жаттығулардың әсерін анықтау арқылы пациенттер өз өмір салтын өзгертіп, диабетті жақсырақ бақылауға мүмкіндік алады. Инсулин қабылдайтын пациенттер үшін тиімді дозаны және уақытын анықтауда пациенттің белсенді қатысуы маңызды.

Гипо және гипергликемия

Осы диапазоннан айтарлықтай жоғары немесе төмен деңгейлер проблемалы болып табылады және кейбір жағдайларда қауіпті болуы мүмкін. <3,8 ммоль/л (<70 мг/дл) деңгейі гипогликемиялық шабуыл (қандағы қанттың төмендеуі) ретінде сипатталады. Көптеген диабетпен ауыратындар "гипо" күйіне қашан баратынын сезеді және әдетте деңгейлерін көтеру үшін тамақ жейді немесе тәтті сусын іше алады. Гипергликемиялық (қандағы глюкозаның жоғарылауы) науқас, белгілі бір жағдайларда (мысалы, үнемі тамақтанбау немесе қарқынды жаттығудан кейін шаршау) уақытша гипогликемияға ұшырауы мүмкін. Қандағы қант деңгейін қалыпты жағдайға жақындатуға бағытталған күшті күш-жігерлер гипогликемияның ең ауыр түрінің қаупін үш есеге арттырады, онда науқасқа эпизодты емдеу үшін жанындағылардың көмегі қажет болады. 1989-1991 жылдар аралығында АҚШ-та диабеттік гипогликемияға байланысты жыл сайын 48 500 адам ауруханаға жатқызылды, ал 13 100 адам комаға түсті. Бір зерттеуде, қатаң қант деңгейін бақылау күшін күшейткен кезде, 1990-1993 жылдардан 1997-2000 жылдарға дейін диабеттік гипогликемияға байланысты ауруханаға жатқызу 50%-ға артқаны анықталды. 1-ші типті диабетпен ауыратын науқастардың арасында ауыр гипогликемияның 55%-і ұйқы кезінде пайда болады, ал 40 жасқа дейінгі диабетпен ауыратын науқастардың 6%-ы "төсекте қайтыс болу синдромы" деп аталатын түнгі гипогликемиядан көз жұмады. Ұлттық денсаулық сақтау институтының статистикасы бойынша, барлық диабетпен ауыратын науқастардың 2%-дан 4%-ы гипогликемиядан көз жұмады. Балалар мен жасөспірімдерде қатаң қант деңгейін бақылаудан кейін гипогликемиялық эпизодтардың 21%-і түсіндірілмейді. Диабеттік гипогликемиядан туындаған өлімдерден басқа, қандағы қанттың күрт төмендеуі миға қайтымсыз зақым келтіруі мүмкін. Диабеттік жүйке ауруы көбінесе гипергликемиямен байланысты болғанымен, гипогликемия да гипергликемияны төмендетуге тырысатын диабетпен ауыратын науқастарда невропатияны тудыруы немесе күшейте алады. 13-15 ммоль/л (230-270 мг/дл) жоғары деңгейлер жоғары саналады және олардың жоғары қалыптасуын болдырмау үшін мұқият бақылануы керек. Қандағы қант деңгейі 2-3 рет тексерілгеннен кейін де көтеріле берсе, науқасқа дереу медициналық көмекке жүгіну ұсынылады. Қандағы қант деңгейінің жоғарылауы гипергликемия деп аталады, оны гипогликемия сияқты оңай анықтау қиын және көбінесе сағаттар емес, күндер бойы дамиды. Егер оған ем жасалмаса, бұл диабеттік комаға және өлімге әкелуі мүмкін. Қандағы глюкозаның ұзаққа созылған және жоғары деңгейі, бақыланбаған және емделмеген жағдайда, уақыт өте келе, сезімтал адамдарда ауыр диабеттік асқынуларға, кейде тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Асқынуларға бейімділікті анықтаудың қазіргі уақытта тәсілі жоқ. Сондықтан диабетпен ауыратын адамдарға қандағы қант деңгейін күнделікті немесе бірнеше күнде бір рет тексеру ұсынылады. Қанды тексеру өндірушілерінен қол жетімді диабетті басқару бағдарламалық құралы нәтижелерді және уақыт өте келегі үрдістерді көрсетуге мүмкіндік береді. 1-ші типті диабетпен ауыратын науқастар инсулинмен емделуіне байланысты көбінесе жиі тексеріледі. Қандағы қант деңгейінің тарихын дәрігерге немесе маманға ұсыну диабетпен ауыратын адамға ауруды бақылау және емдеу үшін өте пайдалы. Тексерудің қатаң режимін сақтамау жағдайдың белгілерін жеделдетуі мүмкін, сондықтан кез келген диабетпен ауыратын науқастың глюкоза деңгейін үнемі қатаң бақылауы маңызды.

Гликемиялық бақылау

Гликемиялық бақылау – қант диабеті бар адамның қандағы қант (глюкоза) деңгейінің қалыпты жағдайын білдіретін медициналық термин. Көптеген деректер қант диабетінің ұзақ мерзімді асқынуларының, әсіресе ұсақ қан тамырларының зақымдануының, көп жылдар бойы гипергликемиядан (қандағы глюкоза деңгейінің жоғарылауы) туындайтынын көрсетеді. Гликемиялық бақылауды жақсарту, емдеудің мақсаты ретінде, диабетке қарсы күтімнің маңызды бөлігі болып табылады. Дегенмен, соңғы зерттеулер диабеттің асқынуларына генетикалық факторлар немесе 1-типті диабетпен ауыратын адамдарда панкреас инсулин өндіру қабілетін жоғалтуға себеп болған аутоиммундық аурудың жалғасуы себеп болуы мүмкін екенін ұсынады. Қандағы қант деңгейі күні бойы өзгереді және глюкозаның өлшемдері осы өзгерістерді толыққанды көрсетпейді. Сондықтан, гемоглобиннің гликоздану пайызы зерттеулерде және диабетпен ауыратын адамдарға көрсетілетін медициналық көмекте ұзақ мерзімді гликемиялық бақылауды бағалау үшін қолданылады. Бұл тест – гемоглобин A1c немесе гликозданған гемоглобин, соңғы 2-3 айдағы орташа глюкоза деңгейін көрсетеді. Қалыпты глюкоза метаболизмі бар адамдарда гликозданған гемоглобин әдетте қолданылатын әдістерге байланысты 4-6% құрайды (қалыпты диапазон әдіске қарай өзгеруі мүмкін). "Мүкемел гликемиялық бақылау" дегеніміз – глюкоза деңгейінің әрқашан қалыпты (70-130 мг/дл, немесе 3.9-7.2 ммоль/л) болуы және диабеті жоқ адамнан ешқандай айырмашылықтың болмауы. Бірақ, емдеу шараларының толық еместігіне байланысты, тіпті "жақсы гликемиялық бақылау" дегеніміз де, көп жағдайда қандағы глюкоза деңгейінің қалыпты көрсеткіштен сәл жоғары болуын білдіреді. Сонымен қатар, 2-типті диабетпен ауыратын адамдар арасында жүргізілген сауалнамада, олардың қандағы қант деңгейін бақылауға бағытталған қарқынды емдеудің өмір сапасына тигізетін зияны, диабеттің орташа асқынуларынан туындайтын зиянмен бірдей деңгейде екені анықталды. 1990 жылдары Америкалық Диабет Қауымдастығы науқастар мен дәрігерлерді орташа глюкоза және гемоглобин A1c деңгейін 200 мг/дл (11 ммоль/л) және 8% төмен ұстауға шақыру үшін жарнамалық кампания жүргізді. Қазіргі уақытта көптеген науқастар мен дәрігерлер одан да жақсы нәтижелерге қол жеткізуге тырысады. 2015 жылғы нұсқаулар HbA1c деңгейін шамамен 7% немесе ашқазанға алынған глюкоза деңгейін 7.2 ммоль/л (130 мг/дл) төмен ұстауды ұсынады. Алайда, гипогликемия қаупі және өмір сүру ұзақтығын ескере отырып, бұл мақсаттар кәсіби медициналық кеңес алғаннан кейін өзгертілуі мүмкін. Қандағы қант деңгейін қатаң бақылаудың пайдасы мен зиянын теңестіруді ұсынатын нұсқауларға қарамастан, көптеген адамдар – мысалы, өмір сүру ұзақтығы тоғыз жылдан аз адамдар – пайда көре алмайды, бірақ оларға қате ем тағайындалады және клиникалық тұрғыдан маңызды нәтижелерге жете алмайды. Гликемиялық бақылаудың нашарлауы – қандағы глюкоза және гликозданған гемоглобин деңгейінің тұрақты түрде жоғарылауын білдіреді, бұл айлар мен жылдар бойы 200-ден 500 мг/дл (11-28 ммоль/л) және 9-15% немесе одан да жоғары деңгейде сақталуы мүмкін, содан кейін ауыр асқынулар пайда болады. 2-типті диабетпен ауыратын науқастардағы қатаң және консервативті гликемиялық бақылаудың әсерін зерттеген ірі зерттеулердің мета-талдауы, барлық себептерден туындаған жүрек-қантамырлық өлім, өлімге әкелмейтін инсульт немесе аяқ ампутациясы арасында ешқандай айырмашылықты көрсетпеді, бірақ өлімге әкелмейтін жүрек шабуылының тәуекелін 15%-ға төмендетті. Сонымен қатар, қатаң глюкоза бақылауы ретинопатия және нефропатияның прогрессиясының тәуекелін төмендетті, шеткершілік нейропатияның жиілігін азайтты, бірақ гипогликемия тәуекелін 2.4 есеге арттырды.

Бақылау

Гипергликемия немесе гипогликемия симптомдарының өзіндік бағалауы көбінесе қанағаттандырмайды, себебі жеңіл немесе орташа гипергликемия дерлік барлық науқастарда айқын белгілерді тудырмайды. Тағы бір ескеретін жайт – тағамның қорытылуы мен сіңуіне бірнеше сағат уақыт кетсе, инсулин енгізудің қандағы қантты төмендету әсері 2 сағаттан бастап 24 сағатқа немесе одан да ұзаққа созылуы мүмкін (қолданылатын инсулин препаратының түріне және науқастың жеке реакциясына байланысты). Сонымен қатар, ауыз арқылы қабылданатын гипогликемияға қарсы препараттардың әсер ету мерзімі мен ұзақтығы түрлеріне және науқастарға қарай өзгереді.

HbA1c сынағы

Пайдалы тест, әдетте зертханада жүргізілетін, – қандағы HbA1c деңгейін өлшеу. Бұл гликоздалған гемоглобиннің жалпы гемоглобинге қатынасы. Плазмадағы глюкоза деңгейінің тұрақты жоғарылауы осы молекулалардың үлесінің артуына себеп болады. Бұл тест диабетті бақылаудың орташа деңгейін өлшейді, бастапқыда шамамен 3 ай (қызыл қан клеткаларының орташа өмір сүру мерзімі) деп есептелген, бірақ соңғы кезде бұл көрсеткіш соңғы 2-4 аптаға көбірек байланысты деп саналады. Диабеті жоқ адамдарда HbA1c деңгейі 4,0-6,0% аралығында болады; қант диабетімен ауыратын және HbA1c деңгейін 6,5%-дан төмен ұстай алатын пациенттерде гликемиялық бақылау жақсы деп есептеледі. Егер диета немесе емдеу 6 аптадан кем уақыт ішінде өзгерсе, қызыл қан клеткаларының қартаю процесі бұзылса (мысалы, жақында қан кету немесе гемолитикалық анемия) немесе гемоглобинопатия (мысалы, дүрсінді клеткалық анемия) болса, HbA1c тестісі тиімді емес. Мұндай жағдайларда, соңғы 2-3 аптадағы орташа бақылауды көрсету үшін баламалы фруктозамин тестісі қолданылады.

Глюкозаның тұрақты бақылауы

Тұтынушыларға қолжетімді болған алғашқы CGM құрылғысы 1999 жылы GlucoWatch биографы болды. Бұл өнім қазір сатылмайды. Ол деректерді кейіннен қарауға арналған, нақты уақытта жұмыс ілемейтін құрылғы еді. Кейіннен тәулік бойы глюкоза деңгейін автоматты түрде үздіксіз бақылауға мүмкіндік беретін бірнеше нақты уақыттағы бақылау құрылғылары жасалды.

Электрондық медициналық жазбалар

Электрондық медициналық жазбаларын 2-түрлі қант диабетімен ауыратын адамдармен бөлісу олардың қандағы қант деңгейін төмендетуге көмектеседі. Бұл адамдарға өз денсаулығын жақсырақ түсінуге және оны басқаруға белсенді қатысуға мүмкіндік береді.

m-денсаулықты бақылау қолданбалары

Смартфондардың кеңінен қолданылуы мобильді қосымшаларды (приложениелерді) барлық түрдегі бағдарламалық құралдарды пайдаланудың танымал тәсіліне айналдырды. Осының салдарынан, адамдардың денсаулығын басқару және олардың созылмалы ауруларын қолдау үшін мобильді қосымшаларды пайдалану кеңінен тарауда, әсіресе денсаулық сақтау жүйелері арасында. Олар пациенттердің электрондық медициналық жазбаларына өздігінен жинаған деректерін енгізу және осыған сәйкес емдеу жоспарларын өзгерту және жақсарту үшін осы қосымшаларды пайдалануға үлкен бейімділік танытуда. App Store және Google Play дүкендеріндегі денсаулыққа қатысты қосымшалардың саны шамамен 100 000-ға жетеді, және осы қосымшалардың ішінде диабетке қатыстылары ең көп. Дәрі-дәрмек пен инсулин қабылдау, қандағы қант деңгейін тексеру, диета сақтау және дене шынықтыру сияқты тұрақты түрде өзін-өзі бақылау шараларын жүзеге асыру қиындық тудырады. Сондықтан, диета мен дәрі-дәрмектерді қабылдауды немесе қандағы глюкоза деңгейін тіркеу мақсатында диабетке қатысты қосымшаларды пайдалану пациенттердің денсаулығын жақсартуға үміт береді. Дегенмен, қосымшалардың көптігіне қарамастан, пациенттер арасында оларды пайдалану деңгейі жоғары емес. Мұның бір себебі олардың қолдануына кедерілтін дизайн мәселелері болуы мүмкін. Сонымен қатар, 2016 жылы Android жүйесі үшін жасалған 65 диабеттік қосымшаны зерттеу нәтижесінде инсулин мен қандағы глюкоза деңгейі сияқты құпиялы деректердің "тәртіпсіз түрде жиналып, үшінші тараптармен бөлісетіні" анықталды.

Аяқты тексеру

Адамның аяғын бақылау диабеттік аяқ жарасының пайда болу мүмкіндігін болжауға көмектеседі. Осы мақсатта қолданылатын әдіс – аяқ бетіндегі жараның пайда болуын көрсететін жоғары температуралы жерлерді анықтау үшін арнайы термометрді пайдалану. Дегенмен, үйде аяқ температурасын бақылаудың тиімділігін дәлелдейтін күшті ғылыми мәліметтер жоқ. Қазіргі Ұлыбританиялық нұсқаулар аяқ жарасының дамуын болжау үшін 8-10 дерек жинауды ұсынады. Зерттеушілер ұсынған қарапайым әдіс үш дерекке (сезімталдығының жоқтығы, аяқ пульсі, бұрынғы жаралар немесе ампутация тарихы) негізделген толыққанды тәуекел бағасын ұсынады. Бұл әдіс адамдардың өз аяқтарын үнемі тексеруінің орнына қолданылмайды, керісінше, оны толықтырады.

Өмір салтын өзгерту

2016 жылы Ұлыбританияның Ұлттық денсаулық сақтау жүйесі диабетке шалдығу қаупі бар 100 000 адамға арналған салмақ жоғалту және физикалық белсенділікті арттыру бағдарламасын іске қосты. 2019 жылы бағдарламаның табысты болғаны жарияланды. Денсаулықты сақтау шараларына белсенді қатысқан 17 мың адам барлығына 60 мың килограммнан астам салмақтан құтылды, сондай-ақ бағдарламаның көлемі еселенді.

Диета

Қандағы қант деңгейінің жоғарылауы, нашар бақыланатын диабет салдарынан туындайтын көптеген дереу және ұзақ мерзімді асқынуларға алып келуі мүмкін. Сондықтан, қандағы қант деңгейін мүмкіндігінше қалыпты жағдайға жақын ұстау өте маңызды, ал гликемиялық өзгергіштікті жақсы бақылайтын диета – қалыпты қант деңгейін қамтамасыз етудегі маңызды фактор. 1-типті диабетпен ауыратын, инсулин қолданатын адамдар, қалауынша тамақтана алады, бірақ дені сау, көмірсуларға бай диета ұсынылады. Ұзақ мерзімді перспективада, қандағы қантты басқаруды жеңілдету үшін көмірсулардың мөлшерін тұрақты ұстау пайдалы. 1-типті диабетпен ауыратын адамдар үшін төмен көмірсулы диетаның тиімділігін дәлелдейтін мәліметтер жоқ. Компьютерлік көмекпен тамақтану тарихын алу, ауызша немесе жазбаша түрде тамақтану тарихын алумен бірдей тиімді, алайда, тамақтану әдеттерін жақсарту, HbA1c деңгейін төмендету және диабеттің жалпы басқарылуына әсер ететін деректер жеткіліксіз.

Жаттығу

2 типті қант диабетімен ауыратын адамдардың қандағы қант деңгейі қалыптыдан жоғары болуға бейім. Осы деңгейді басқарудың бір жолы – физикалық жаттығулар. 2 типті қант диабетімен диагнозы қойылған адамдар қандағы қант деңгейін сақтау үшін жаттығуларды пайдалана алады, және бұл дәрі-дәрмектермен бірдей тиімді. Жүру, жүзу немесе билеу болсын, калория жағып, қозғалысқа келтіретін кез келген физикалық белсенділік 2 типті диабетті жақсарта алады. 2 типті қант диабетімен ауыратын адамдар көптеген қиындықтарға тап болады, соның бірі – қандағы глюкоза деңгейін қадағалау. Жаттығулар қандағы қант деңгейін жақсартумен қатар, денеге инсулинге сезімталдығын арттырып, жүрек аурулары мен инсульт қаупін азайтады, бұл диабетпен байланысты жиі кездесетін аурулар. Жаттығу арқылы дене инсулинге сезімталдығын арттырады, бұл бұлшық ет жасушаларына глюкозаның жақсы сіңуіне мүмкіндік береді, бұл жаттығу кезінде ғана емес, содан кейін 24 сағатқа дейін де сақталады. Көптеген зерттеулер физикалық жаттығулар гликемиялық бақылауға көмектесетінін және HbA1c деңгейін шамамен 4.2 ммоль/моль (0.6%) төмендететінін көрсетті. Зерттеулер көрсеткендей, жаттығулар мен дұрыс тамақтанудың арқасында 2 типті диабетпен ауыратын адамдардың глюкозаға төзімділігі жақсарады. Сондықтан, 2 типті қант диабеті бар адамдарға аптасына орташа есеппен 150 минут жаттығу жасау ұсынылады. 1 типті диабетпен ауыратын адамдарда жаттығулардың қандағы глюкоза деңгейін қалай басқаруға көмектесетінін көрсететін зерттеулер жүргізілмеген. 1 типті диабетпен ауыратын жасөспірімдер мен жас ересектердегі зерттеулерде HBA1c бақылау тобында да, араласу тобында да 1-3 айлық және тіпті 5 айлық бағдарламалар кезінде гликемиялық бақылауға тұрақты әсер көрсетілмеген. 1 типті диабетте глюкоза деңгейін басқаруға жаттығулардың әсерін әсер ететін факторлар: жаттығу уақытына жақын энергия тұтынудың артуы, бұл мүмкін гипогликемиялық эпизодтарды ескеру үшін; бұл 1 типті диабетпен ауыратын адамдардың жаттығу кезінде қандағы глюкоза деңгейінің төмендеуін байқамауының себебі болуы мүмкін. 1 типті диабетпен ауыратын адамдар гипогликемиядан қорқып, жаттығу жасаудан қорқуы мүмкін. Жаттығулар 1 типті диабетпен ауыратын адамдарда қандағы глюкоза деңгейін төмендетуге тікелей әсер ете бермейді, бірақ олардың көптеген пайдасы бар, мысалы, жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупін азайту, қан қысымы, липидтік профильдер, эндотелиялық функция, дене құрамы және инсулинге сезімталдық. Аэробтық жаттығулар HbA1c деңгейін жақсартады және салмақ жоғалтуға, липидтер мен липопротеиндердің метаболизмін жақсартуға көмектеседі. Бұл тыныс-құбыр мен жүрек соғуын жоғарылататын кез келген үздіксіз жаттығу түрі болуы мүмкін. Соңғы 20 жылда күштік жаттығулар 2 типті қант диабетімен ауыратын науқастар үшін жаттығудың оңтайлы түрі ретінде мойындалды. Аэробикалық және күштік жаттығулардың үйлесімі, қазіргі ADA нұсқаулықтарында ұсынылғандай, 2 типті диабетте глюкоза мен липидтерді бақылауда ең тиімді. Американдық диабет қауымдастығы аптасына 150 минут орташа қарқынды аэробтық жаттығулар жасауды ұсынады, оларды 3-7 күнге бөліп жасау керек, әр жаттығу арасында 2 күннен аспауы керек, сонымен қатар күштік жаттығулардың 2-3 рет жасалуы керек, бірақ олар бірінен соң бірі жасалмауы керек. Инсулинге сезімталдықты арттыру үшін күнделікті жаттығулар жасау ұсынылады. Қауымдастық физикалық жағынан жарамды немесе жас науқастар үшін аптасына 75 минут жеткілікті екенін мәлімдейді. Бұл өте пайдалы болса да, нәтижелер 48-96 сағаттан кейін жоғалуы мүмкін. Сондықтан, осы жаттығулардың пайдасын сақтау үшін, үнемі жаттығулар жасау қажет. 1 типті қант диабетімен ауыратын науқастарға инсулин тікелей инъекциялау қажет, өйткені олардың денелері жеткілікті мөлшерде (немесе тіпті ешқандай) инсулин өндіре алмайды. 2010 жылға қарай 1 типті диабетпен ауыратын науқастарға инсулин енгізудің инъекциялық емес басқа тәсілдері клиникалық түрде қолжетімді емес: инъекция инсулин сорғысымен, реактивті инъектормен немесе гиподермалық инелердің кез келген түрінде жасалуы мүмкін. Инсулиннің ақуызы ас қорыту жолдарында ыдырайтындықтан, инсулин енгізудің инъекциялық емес әдістеріне қол жеткізу мүмкін емес. 2004 жылдан бері инсулин енгізудің бірнеше механизмдері зерттелуде, оның ішінде бауырға өтіп, қан ағынына инсулин жеткізетін капсула бар. Глутамин қышқылының декарбоксилазасын (GAD) пайдаланатын 1 типті диабетке қарсы вакциналар да ұсынылды, бірақ оларды патенттерді оларға сублицензия берген фармацевтикалық компаниялар қазір сынап жатқан жоқ. 2 типті диабетпен ауыратын науқастар үшін диабетті басқару диета, жаттығулар және салмақ жоғалтудың кез келген жетістікке жетуге болатын комбинациясынан тұрады. Семіздік 2 типті диабетте жиі кездеседі және инсулинге қарсы тұруға үлкен үлес қосады. Салмақты азайту және жаттығулар тіндердің инсулинге сезімталдығын жақсартады және оның мақсатты тіндерде дұрыс пайдалануына мүмкіндік береді. Өмір салтында өзгерістер жасағаннан кейін қант диабетін жақсы басқара алмайтын науқастарға әдетте ауызға қабылданатын гипогликемиялық препараттар тағайындалады. Кейбір 2 типті диабетпен ауыратын науқастар соңында оларға жарамайды және инсулин терапиясына көшуге мәжбүр болады. 2008 жылы жүргізілген зерттеу 2 типті диабетпен ауыратын науқастардың санының артуымен бірге, диабетті емдеудің күрделі және қымбат түрлері қолданылып жатқанын көрсетті. 1994 жылдан 2007 жылға дейінгі деректер талданды және емделген науқас басына диабетке қарсы препараттардың орташа саны 1994 жылы 1.14-тен 2007 жылы 1.63-ке дейін артқаны анықталды. Науқастарды біліммен қамтамасыз ету және емдеуге ұстану ауруды басқаруда өте маңызды. Дәрі-дәрмектерді және инсулинді дұрыс пайдаланбау өте қауіпті болуы мүмкін, гипо- немесе гипергликемиялық эпизодтарға әкелуі мүмкін.

Инсулин

1-типті диабетпен ауыратын науқастарға өмір бойы инсулин инъекцияларын салу қажет, себебі 1-типті диабетпен ауыратын адамның ұйқы безінің бета-жасушалары жеткілікті инсулин өндіре алмайды. Дегенмен, 1 және 2-типті диабетпен ауыратын адамдар диеталарын өзгерту арқылы қандағы қант деңгейінде айқын жақсартуларға қол жеткізе алады, ал кейбір 2-типті диабетпен ауыратын адамдар диеталық түзетулер арқылы ауруды толық бақылай алады. Инсулинмен емдеуге қатаң бақылау және пациенттерді жан-жақты оқыту қажет, өйткені дұрыс емес қолдану өте қауіпті. Мысалы, егер тамақ мөлшері азайтылса, инсулиннің қажетті дозасы да азаяды. Бұрын қанағаттандырған доза, егер ақылмен түзетілмесе, азырақ тамақтанғанда тым көп болуы мүмкін және гипогликемиялық реакцияға әкелуі мүмкін. Дене жаттығулары инсулин қажеттілігін азайтады, себебі жаттығулар дене жасушаларының инсулинмен реттелетін глюкоза сіңіруін арттырады, және керісінше. Сонымен қатар, әсер ету уақыты мен ұзақтығы әртүрлі бірнеше инсулин түрлері бар. Қазіргі уақытта бірнеше компания инсулиннің инъекция қажеттілігін болдырмау үшін инвазивті емес нұсқасын жасау үстінде. Mannkind ингаляциялық нұсқасын жасады, ал Novo Nordisk, Oramed және BioLingus сияқты компаниялар ауызға қабылдауға арналған өнімді әзірлеуде. Сондай-ақ, инсулин мен GLP-1 агонисінің ауызға қабылдауға арналған комбинациялық препараттары да жасалуда. Инсулинмен емдеу тәуекелмен байланысты, себебі адамның қандағы глюкоза деңгейін үнемі білу және инсулин инфузиясын тиісінше реттеу мүмкін емес. Технологиядағы жаңа жетістіктер бұл мәселенің көп бөлігін шешті. Көптеген өндірушілерден шағын, тасымалдауға ыңғайлы инсулин инфузиялық сорғыларын алуға болады. Олар инсулиннің кішкентай дозаларын тері арқылы тәулік бойы үздіксіз инфузиялауға, сондай-ақ адам тамақ ішкенде немесе қандағы глюкоза деңгейі жоғарылағанда қосымша доза беруге мүмкіндік береді. Бұл ұйқы безінің жұмыс істеу принципіне өте ұқсас, бірақ бұл сорғыларда үздіксіз «кері байланыс» механизмі жоқ. Сондықтан, қандағы глюкоза деңгейін өлшемесе, пайдаланушы инсулиннің тым көп немесе тым аз дозасын беру қаупінде қалады. Инсулинмен емдеудің тағы бір қаупі – диабеттік микроангиопатия көбінесе гипергликемияның салдары ретінде түсіндірілсе де, егешқұйрықтарда жүргізілген зерттеулер гипергликемияны бақылау үшін диабетпен ауыратын адамдардың салған инсулиннің қалыпты деңгейден жоғары дозасының өзі кішкентай қан тамырларының ауруын тудыруы мүмкін екенін көрсетті.

Жүргізу

АҚШ және Еуропада жүргізілген зерттеулер 1-ші типті диабеті бар жүргізушілердің, диабеті жоқ жұбайларына қарағанда екі есе көп жағдайда апатқа ұшырағанын көрсетті, бұл 1-ші типті диабеті бар адамдар арасында көлік апатының қаупі жоғары екенін көрсетеді. Диабет жүргізу қауіпсіздігіне бірнеше тәсілмен нұқсан келтіруі мүмкін. Біріншіден, диабеттің ұзақ мерзімді асқынулары көлік құралын қауіпсіз басқаруға кедеріл келтіруі мүмкін. Мысалы, диабеттік ретинопатия (көрудің шеткі аймағының жоғалтылуы немесе көру қабілетінің төмендеуі) немесе шеткі нейропатия (аяқтардағы сезімнің жоғалтылуы) жүргізушінің жол белгілерін оқу, көліктің жылдамдығын басқару, тежегіштерге дұрыс күш салу және т.б. қабілеттерін нашарлатуы мүмкін. Екіншіден, гипогликемия адамның ойлау процесіне, координациясына және санасына әсер етеді. Мидың осы бұзылуы нейрогликопения деп аталады. Зерттеулер нейрогликопенияның салдары жүргізу қабілетін нашарлататынын көрсетті. 1-ші типті диабеті бар адамдармен жүргізілген зерттеуде, гипогликемияға байланысты екі немесе одан көп апатқа ұшыраған адамдар, мұндай жағдайға ұшырамаған адамдардан физиологиялық және мінез-құлқы жағынан ерекшеленеді деп анықталды. Мысалы, гипогликемия кезінде екі немесе одан көп апатқа ұшыраған жүргізушілер ескерту белгілерін аз сезінгенін, олардың жүргізу қабілеті нашарлағанын және денелері эпинефриннің (қандағы қант деңгейін көтеруге көмектесетін гормон) азырақ бөлінгенін хабарлады. Сонымен қатар, гипогликемияға байланысты апатқа ұшыраған адамдар қантты жылдам пайдаланады және ақпаратты өңдеуде көбінесе баяу болады. Бұл нәтижелер 1-ші типті диабеті бар кез келген адамның жүргізу кезінде гипогликемияға ұшырау қаупі бар екенін, бірақ 1-ші типті диабеті бар жүргізушілердің белгілі бір тобы осы оқиғаларға көбірек бейім екенін көрсетеді. Жоғарыда келтірілген зерттеулерді ескере отырып, 1-ші типті диабеті бар және бұрын апатқа ұшыраған жүргізушілерге, қандағы қант деңгейі 70 мг/дл-дан (3,9 ммоль/л) төмен болғанда көлік жүргізуге кеңес берілмейді. Оларға гипогликемияны жою және қандағы қант деңгейі 90 мг/дл-дан (5 ммоль/л) жоғары болғанға дейін жүргізуді кейінге қалдыру ұсынылады. Оқудың интернет-нұсқасы да маңызды нәтижелер көрсеткені дәлелденді. Қазіргі уақытта NIH қаржыландырумен 1-ші типті диабеті бар жүргізушілердің жүргізу қауіпсіздігін жақсартуға бағытталған интернет-бағдарламаларды әзірлеу бойынша қосымша зерттеулер жүргізілуде.

Эксенатид

АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) 2-ші типті қант диабетімен ауыратын науқастардағы қан қызылдың деңгейін реттеу үшін Гила монстрының сілекейіне негізделген Экзенатид атты емді мақұлдады.

Басқа режимдер

Огайо университетінің инженерлік-техникалық колледжінің ғылыми қызметкері доктор Синтия Марлинг, Аппалачи ауылдық денсаулық сақтау институтының диабет орталығымен бірлесіп, диабетті басқаруға көмектесетін жағдайға негізделген ойлау жүйесін әзірлеп жатыр. Жобаның мақсаты – қазіргі диабетті басқару технологиясы ұсынатын деректердің көлемі артып келе жатқандықтан, оларды түсіндіріп, эндокринолог немесе диабетологтың көп уақытын алмай, диабетпен ауыратын науқастарға және олардың кәсіби медициналық қызметкерлеріне автоматтандырылған, интеллектуалды шешімдерді қолдау көрсету. Бұл жасанды интеллектке негізделген емдеу түрі алғашқы сынақтарда үміт беруде. Прототипті жүйенің сынақ нәтижелері көрсеткендей, тәжірибелі дәрігерлер бағалаған емдеу кеңесінің 70% - ы пайдалы деп танылса, тағы 25% - ы бейтарап нәтиже берген. "Диабет коучының" (жетекшісінің) қолданысы диабетті басқарудың танымал әдісіне айналуда. Диабет коучы – әдетте, диабет бойынша сертификатталған білім беруші (CDE) болып табылады, ол адамдарға диабеттің барлық аспектілерінде көмектесу үшін даярланған. CDE пациентке диета, дәрі-дәрмектер, инсулин инъекцияларын және помпаларын дұрыс пайдалану, физикалық жаттығулар және салауатты және белсенді өмір салтын сақтау арқылы диабетті басқарудың басқа да жолдары туралы кеңес бере алады. CDE-ді жергілікті жерде табуға болады немесе CDE-ді пайдаланатын, жекелендірілген диабеттік күтімді ұсынатын компанияға жүгінуге болады. Диабет коучтары пациентпен әрбір қоңырау үшін ақы алады немесе айлық төлем жоспары бойынша жұмыс істейді.

Тіс күтімі

Диабетпен ауыратын адамдарда қандағы глюкозаның жоғары деңгейі, әсіресе жасөспін шақтан кейін және қартаю кезінде, тіс және қызыл иек ауруларының дамуына қауіпті фактор болып табылады. Диабетпен ауыратын науқастарда тіс шіруі, сілекей бездерінің дисфункциясы, зең инфекциясы, қабыну тері аурулары, периодонтальды ауру, дәм сезудің бұзылуы және ауыздың кандидозы сияқты ауыз қуысының денсаулығымен байланысты проблемалар жиі кездеседі. Диабетпен ауыратын адамдарда ауыз ауруларын қандағы қант деңгейін жақсы бақылау, жүйелі тексерулер және тиімді ауыз гигиенасы арқылы болдырмауға болады. Ауыз қуысының жағдайын жақсарту арқылы диабетпен ауыратын адамдар түрлі периодонтальды жағдайлардың салдарынан тістерін жоғалту қаупін азайтады. Диабетпен ауыратын адамдар ауыз инфекциялары туралы білуі керек, себебі олар денсаулыққа екі есе күшті әсер етеді. Біріншіден, диабетпен ауыратын адамдар периодонтальды ауруға бейім, ол қандағы қант деңгейін жоғарылатып, көбінесе диабеттік асқынуларға әкеледі. Ауыр периодонтальды ауру қандағы қант деңгейін көтеріп, дененің қант деңгейі жоғары жұмыс істеу кезеңін ұзартады. Бұл диабетпен ауыратын адамдардың диабеттік асқынуларға ұшырау қаупін арттырады. Диабетпен ауыратын адамдарда тіс және қызыл иек инфекциясының алғашқы белгілері - сілекейдің азаюы және ауыздың немесе тілдің күйіп кетуі. Сондай-ақ, науқастар ауыздың құрғауы сияқты белгілерді сезінуі мүмкін, бұл тіс шіруінің көбеюіне әкеледі. Қандағы қант деңгейі нашар бақыланса, қызыл иек керілуі мүмкін, себебі тіс эмаліндегі қабықша зиянды белоктарды құрайды. Тіс шіруі және ойық тістер – диабетпен ауыратын адамдардың ауыз қуысының денсаулығына қатысты алғашқы проблемаларының бірі. Қандағы қант деңгейінің жоғарылауы тістерге зиян келтіретін және қызыл иек ауруларына әкелетін қанттар мен қышқылдардың көбеюіне себеп болады. Гингивит те қандағы қант деңгейінің жоғарылауы және тиімсіз ауыз гигиенасы салдарынан пайда болуы мүмкін. Периодонтит – бұл емделмеген гингивиттен туындайтын және тістерді қолдайтын жұмсақ тіндер мен сүйекті бұзатын ауыз ауруы. Бұл ауру қызыл иектің тістерден шегінуіне, олардың босануына және тіпті түсіп қалуына әкелуі мүмкін. Диабетпен ауыратын адамдарда периодонтит көбінесе ауыррақ өтеді, себебі диабет инфекцияға қарсы тұру қабілетін төмендетеді және жазылу процесін баяулатады. Сонымен қатар, периодонтит сияқты ауыз инфекциясы диабетті бақылауды қиындатады, себебі ол қандағы қант деңгейін көтереді. Диабеттік асқынулардың алдын алу және ауыр ауыз проблемаларынан сақтану үшін диабетпен ауыратын адамдар қандағы қант деңгейін бақылауда ұстап, дұрыс ауыз гигиенасын сақтауы керек. Journal of Periodontology журналында жарияланған зерттеуде, 2-типті диабеті бар және денсаулығын жақсы бақылай алмаған науқастардың периодонтальды ауруға шалдығу ықтималдығы, жақсы бақыланатын диабетпен ауыратын науқастарға қарағанда жоғары екені анықталды. Сондықтан, диабетпен ауыратын науқастар үшін стоматологиялық күтім, денсаулығы жақсы адамдарға қарағанда маңыздырақ. Тістер мен қызыл иекті сау ұстау үшін жүйелі түрде стоматологқа бару және тиімді ауыз гигиенасын сақтау сияқты профилактикалық шаралар қабылдануы керек. Сондай-ақ, ауыз қуысының денсаулығымен байланысты проблемаларды болдырмау үшін қандағы қант деңгейін мұқият бақылау қажет. Қандағы қант деңгейін және диабетін жақсы бақылайтын науқастар, ауруын орташа немесе нашар бақылайтын диабетпен ауыратын науқастармен салыстырғанда ауыз қуысының денсаулығымен байланысты проблемаларға аз ұшырайды. Нашар ауыз гигиенасы ауыз проблемаларына, әсіресе диабетпен ауыратын адамдарда үлкен фактор болып табылады. Диабетпен ауыратын адамдарға күніне кем дегенде екі рет, мүмкін болса, тамақтанғаннан кейін тістерін жуу ұсынылады. Алайда, таңертең және кешке тіс тазалау, тіс жіптерін қолдану және антибактериялық ауыз суын пайдалану міндетті. Диабетпен ауыратын адамдарға фторлы тіс пастасын қолдану ұсынылады, себебі ол ауыз инфекцияларымен және тіс шіруімен күресте ең тиімді деп дәлелденген. Тіс жіптерін күніне кем дегенде бір рет қолдану керек, себебі ол тістер арасындағы қабықшаны алып тастау арқылы ауыз проблемаларының алдын алуға көмектеседі. Диабетпен ауыратын науқастар алты ай сайын кәсіби стоматологиялық тазалаудан өтуі керек. Тіс хирургиясы қажет болған жағдайда, диабетке арналған дәрі-дәрмекті түзету немесе инфекцияны болдырмау үшін антибиотиктер қабылдау сияқты арнайы сақтық шараларын қабылдау қажет. Қызыл иек ауруының алғашқы белгілерін (қызылдық, ісіну, қан кету) анықтау және осы туралы стоматологқа хабарлау да одан әрі асқынулардың алдын алуға көмектеседі. Қызыл иек аурулары мен диабеттік асқынуларды болдырмау үшін темекі шегуден бас тарту ұсынылады. Диабетпен ауыратын адамдарға таңертең стоматологқа бару ұсынылады, себебі осы күнің уақытында қандағы қант деңгейі жақсы бақылауда болады. Соңғысы ретінде, диабетпен ауыратын адамдар өздерінің дәрігері мен стоматологына өз жағдайы, медициналық тарихы және периодонтальды жағдайы туралы хабарлауы керек.

Дәрі-дәрмектерді қабылдамау

Көптеген диабетпен ауыратын науқастарда екі немесе одан да көп қосымша аурулар болады, сондықтан олар көбінесе бірнеше дәрі қабылдауға мәжбүр. Дәрілерді қабылдамау жиілігі қант диабеті сияқты созылмалы аурулары бар науқастардың арасында жоғары, ал дәріні қабылдамау денсаулық сақтау саласындағы мәселелерге және жоғары шығындарға әкеледі. Дәрілердің құны – дәріні қабылдамаудың бір себебі. Денсаулық сақтау мамандары үшін дәрінің құнына байланысты қабылдамауды анықтау маңызды, себебі бұл дәрілерді төлеуге қиналатын науқастарға көмектесу стратегияларын әзірлеуге мүмкіндік береді. Мұндай стратегиялардың арасында жалпы қолданылатын дәрілерді немесе емдік баламаларды пайдалану, рецепт бойынша алынатын дәріні рецептсіз дәрімен алмастыру және таблеткаларды бөлу бар. Дәріні қабылдауды жақсартуға бағытталған шаралар диабеттен туындаған ауру мен өлім-жітімді азайтуға, сондай-ақ денсаулық сақтау жүйесінің шығындарын айтарлықтай төмендетуге мүмкіндік береді. Смартфон қолданбаларының диабетпен ауыратын адамдардың өзін-өзі бақылауын және денсаулық жағдайын жақсартуы, мысалы, белгілі бір уақытта еске түсіретін дабылдар арқылы дәлелденген. Сонымен қатар, психикалық денсаулық мамандарымен жұмыс істеу диабетпен ауыратын адамдарға дәрі-дәрмектерін тиімді басқаруға және өзін-өзі бақылаудағы қиындықтарды шешуге көмектеседі.

Бариатриялық хирургия

Салмақ жоғалту 2-типті диабетпен ауыратын науқастарда гликемиялық бақылауды жақсартуда айқын пайдалы болғанымен, салмақты ұзақ сақтау өте қиын болуы мүмкін. Дене массасының индексі 35 немесе одан жоғары және басқа тәсілдермен салмақ жоғалта алмаған диабетпен ауыратын адамдар үшін бариатриялық хирургия осы мақсатқа жетуге көмектесетін тиімді нұсқа болып табылады. 2018 жылы Пациентке бағытталған нәтижелерді зерттеу институты қаржылаған зерттеу жарияланды, онда 2-типті диабеті бар науқастардағы тұрақты салмақ жоғалту мен ұзақ мерзімді гликемиялық бақылауға үш кең таралған бариатриялық хирургия түрінің әсері талданды. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, бариатриялық операциядан кейін бес жыл өткен соң пациенттердің көп бөлігінде айқын салмақ жоғалту байқалды. Одан да маңыздысы, бұл зерттеуде дене массасының индексі 35 немесе одан жоғары 2-типті диабеті бар науқастарда бариатриялық хирургия процедура жасағандардың 40%-ында диабеттің толық ремиссиясына қол жеткізуге мүмкіндік беретіні анықталды. Кез келген операция сияқты, бариатриялық хирургия да тәуекелдер мен асқынуларсыз емес, сондықтан мұндай процедураны қарастыратын адамдар осы тәуекелдерді және ықтимал пайдаларды мұқият салыстырып қарауы керек.

1- типті диабет

1-ші типті қант диабеті симптомдар тудыру үшін жеткілікті бета-жасушалардың жойылуынан пайда болады; бұл жасушалар, қан тоқпандығының Лангерганс аралдарында орналасқан, инсулин – қаннан глюкозаның жасушаларға өтуіне жауапты жалғыз гормонды (сондай-ақ глюкоза гомеостазы үшін қажетті амилин гормонын) өндіріп, секрециялайды. Сондықтан, "1-ші типті қант диабетін емдеу" дегеніміз – "қандағы глюкоза деңгейіне жауап ретінде денеде инсулин өндіру қабілетін сақтау немесе қалпына келтіру" және қарсы реттеуші гормондармен үйлесімді жұмыс істеуді білдіреді. Осы бөлімде тек 1-ші типті қант диабетінің түпкі себебін жоюға бағытталған тәсілдер қарастырылады, яғни денеге қандағы глюкоза деңгейіне жауап ретінде инсулинды эндогендік түрде, in vivo өндіруге мүмкіндік беру арқылы. Бұл бөлім басқа тәсілдерді, мысалы, жабық циклді интеграцияланған глюкометр/инсулин сорғысы құрылғыларын қамтымайды, олар 1-ші типті қант диабетімен ауыратын адамдардың өмір сапасын жақсартуға мүмкіндік береді және кейбір мамандар оларды "жасанды қан тоқпандығы" деп атайды.

Инкапсуляциялау әдісі

Жасанды безге биологиялық тәсіл – биоинженерлік жолмен жасалған, аралша жасушаларын қамтитын тірі ұлпаны имплантациялау. Бұл жасушалар сезілген қандағы глюкоза деңгейіне жауап ретінде қажетті мөлшерде инсулин, амилин және глюкагонды бөліп шығаруы тиіс. Эдмонтон протоколы бойынша аралша жасушаларын трансплантациялау инсулин өндірісін (және гликемиялық бақылауды) қалпына келтірді, бірақ бұл үшін иммунодепрессанттарды қабылдауды жалғастыру қажет болды. Трансплантацияланған жасушаларға иммундық реакцияны тоқтату үшін аралша жасушаларын қорғаушы қабықшамен капсулалау әзірленді, бұл иммуносупрессияның салмағын азайтады және трансплантацияның ұзақ мерзімді нәтижесіне оң әсер етеді.

Көздік жасушалар

Бірнеше орталықтарда сақина тәрізді жасушалардың (islet cells) жасалуы үшін дің жасушалар зерттелуде. Дің жасушаларды зерттеу де емдеудің мүмкін болатын жолы ретінде қарастырылуда, себебі ол емделген адамның генетикалық құрамына жататын сақина тәрізді жасушалардың қайта өсуіне мүмкіндік береді, соның салдарынан иммуносупрессанттар қажеттілігінен құтылуға болады. [48] Бұл жаңа әдіс – автологты, миелоабляциялық емес гематопоэтикалық дің жасушаларын трансплантациялау, бразилиялық және американдық ғалымдар тобы (Др. Хулио Вольтарелли, Др. Карлос Эдуардо Кури, Др. Ричард Берт және әріптестері) жасаған. Бұл адамдардағы қант диабетін емдеу үшін дің жасушалық терапияны қолдану бойынша алғашқы зерттеу болды. Алдымен бұл әдіс егешқұйрықтарда сыналып, 2007 жылы осы диабет түрін емдеу үшін дің жасушалық терапия туралы алғашқы хабарлама жарияланды. 2009 жылға дейін 23 науқас қатыстырылып, орташа есеппен 29,8 ай (7 айдан 58 айға дейін) бақыланды. Зерттеу барысында иммундық жүйені «өшіру» мақсатымен циклофосфамид пен антитимоцит глобулинінің жоғары дозаларын қолданатын күшті иммуносупрессия жасалды, содан кейін жаңа иммундық жүйені қалпына келтіру үшін автологты гематопоэтикалық дің жасушалары қайтадан енгізілді. Қорыта айтқанда, бұл панкреатикалық инсулин өндіретін жасушаларға қарсы аутоиммундық шабуылды тоқтататын «иммундық жүйені қайта орнату» тәсілі. 2009 жылдың желтоқсанына дейін 12 науқас 14 айдан 52 айға дейін үздіксіз инсулинсіз өмір сүрді, ал 8 науқас 6 айдан 47 айға дейін инсулинсіз болды. Осы 8 науқастың 2-сі ситаглиптин қолданғаннан кейін қайтадан инсулинге тәуелділікке түсті, бұл препарат тек 2-типті диабетпен ауыратын науқастарды емдеуге бекітілген DPP-4 ингибиторы. Бұл зерттеуде осы препаратты қолдану арқылы 1-типті диабеті бар науқастарда толық инсулинсіздікке қол жеткізілгені алғаш рет құжатталды. Инсулин қолдануын тоқтатумен қатар, эндогенді инсулин секрециясының жанама өлшемдері пациенттердің барлық тобында, күнделікті экзогенді инсулин қажеттілігіне қарамастан, айтарлықтай жоғарылағанын көрсетті.

Гендік терапия

Гендік терапия технологиясы қарқынды дамып, эндокриндік функцияны қолдаудың көптеген жолдары пайда болып, диабеттің толыққанды емделуіне мүмкіндік береді. Гендік терапия инсулиннің тікелей өндірілуін қамтамасыз ете алады: инсулин тізбесін қамтитын вирустық векторлардан тұратын ауызға қабылданатын дәрі-дәрмектер асқазан-ішек жүйесінде қорытылып, гендерін жоғарғы ішекке жеткізеді. Бұл жағдайда ішек жасушалары вирустық инфекцияға ұшыраған жасуша сияқты қызмет етеді және инсулин ақуызын көбейтеді. Вирустың жұқтыру қабілетін глюкозаға сезімтал жасушалармен шектеуге болады, осылайша инсулин тек қандағы глюкоза деңгейі жоғары болғанда ғана өндіріледі. Дәріге түскен векторлардың саны шектеулі болғандықтан, ішек жасушаларының аз бөлігі ғана әсерге ұшырайды және бірнеше күн ішінде табиғи жолмен өледі. Сондықтан, ауызға қабылданатын дәрінің мөлшерін өзгерту арқылы гендік терапия арқылы өндірілетін инсулин мөлшерін қажеттілікке қарай арттыру немесе азайту мүмкін. Инсулин өндіретін ішек жасушаларының өліміне байланысты, олардың орны ауызға қабылданатын қосымша дәрілермен толықтырылады. Гендік терапия бета-жасушаларының жойылу себебін емдеуге, соның салдарынан бета-жасушаларының толыққанды жойылуына дейін жаңа диабетпен ауырған науқасты емдеуге мүмкіндік береді. Гендік терапияны он екі елі ішектің жасушаларын және оның ересек дің жасушаларын инсулин мен амилинды табиғи түрде өндіретін бета-жасушаларына айналдыру үшін қолдануға болады. Он екі елі ішек жасушаларына бета-жасушаларының ДНК-сын жеткізу арқылы, бірнеше ішек жасушалары бета-жасушаларына айналады, ал ересек дің жасушалары бета-жасушаларына дамиды. Бұл он екі елі ішектегі бета-жасушаларының өзін-өзі жаңартуын қамтамасыз етеді, ал бета-жасушалары тұтынылған көмірсулар мөлшеріне пропорционалды инсулин өндіреді.

Моноклоналды антиденелер

2022 жылдың қарашасында FDA Teplizumab моноклоналды антиденелік дәрісін мақұлдады, ол иммундық жүйені қайта бағдарлау арқылы 1-типті қант диабетінің басталуын кешіктіруге бағытталған, өйткені ол қателікпен бүйрек безі жасушаларын шабуылдайды.

2 типті қант диабеті

2-түрлі диабеттің алғашқы емдеуі әдетте дене белсенділігін арттыру, қаныққан майларды жою және қант пен көмірсулардың мөлшерін азайту арқылы салмақ жоғалтуға бағытталған. Бұл, тіпті салмақ жоғалту шамалы болған жағдайда да (мысалы, шамамен 5 кг, яғни 10-15 фунт), инсулинге сезімталдықты жақсартуға көмектеседі, әсіресе іш майы жинақталған кезде. Қаныққан майларға азырақ толы диета инсулинге қарсы тұруды жеңуге көмектеседі. Когнитивтік-мінездік терапия – дәрілерді қабылдауға, депрессияға және гликемиялық деңгейді бақылауға тиімді әдіс, ол 2-түрлі диабеті және бір мезгілде депрессиясы бар ересектерде диабетті өздігінен басқару мен гликемиялық деңгейді бақылауда тұрақты және клиникалық маңызды нәтижелер береді. Сонымен қатар, тестостерон панкреатикалық бета-жасушаларды қорғауға қабілетті, бұл андроген рецепторлары арқылы жүзеге асылатын механизмдер мен қабыну цитокиндерінің әсеріне байланысты болуы мүмкін. Жақында асқазан айналма жолы арқылы жасалатын операцияның бір түрі, қант диабеті бар және ауыр семіздікпен күресіп жатқан науқастардың 80-100% -ында қандағы глюкоза деңгейін қалыпқа келтіруге көмектеседі деген болжам бар. Бұл құбылыстың нақты себептері қазіргі таңда зерттелуде. Нәтижелер тек салмақ жоғалтумен байланысты болмауы мүмкін, себебі қандағы қант деңгейінің жақсаруы дене салмағындағы өзгерістерге дейін байқалады. Бұл тәсіл 2-түрлі диабеті бар кейбір науқастар үшін емдеуге айналуы мүмкін, бірақ әзірге перспективалық клиникалық сынақтарда зерттелмеген. Бұл операция ауыр семіздікпен ауыратын адамдарда барлық себептерден болатын өлім-жітімді 40%-ға дейін төмендетуге қосымша мүмкіндік береді. 2-түрлі диабеті бар және қалыпты немесе орташа семіздік деңгейіндегі науқастардың шағын тобы мұндай операцияны сәтті өткізген. MODY – диабеттің сирек кездесетін генетикалық түрі, көбінесе 1- немесе 2-түрлі диабет деп жаңылысады. Медициналық басқару әрбір жеке жағдайға байланысты өзгереді. 2-түрлі диабеттегі созылмалы қабынуға қарсы бірнеше иммунодепрессанттар сынақтан өткен.