Кіріспе
Веллингтон кабельдік вагоны – Жаңа Зеландияның Веллингтон қаласындағы фуникулерлік темір жол. Ол қаланың орталық бөлігіне қарап тұрған төбедегі Келберн ауданы мен қаланың басты сауда көшесі Ламбтон-Кей арасында орналасқан. Сапардың бір бағыты шамамен бес минутқа созалады. Веллингтон кабельдік вагоны Веллингтондағы ең танымал көрікті жерлердің бірі ретінде кеңінен танылған.
The Wellington Cable Car is a funicular railway in Wellington, New Zealand, between Lambton Quay, the main shopping street, and Kelburn, a suburb in the hills overlooking the central city, rising over a length of
The one way trip takes approximately five minutes. The Wellington Cable Car is widely recognised as a top visitor attraction in Wellington.
Жол және станциялар
Жол көбінесе тік, 1000 мм енді, бір рельстік, қарағай төсегі бар жолдардан тұрады. Бұрылыстар тек Талавера станциясындағы өткізу тізбегінде ғана кездеседі. Ең төменгі бөлігінен басқа, жол тұрақты еңіспен 1:5.06 (17.86% немесе 10.13 градус) көтеріледі, үш туннель мен үш көпірден өтеді. Төменгі терминал Лэмбтон Кейдің жанындағы кабельдік жол бойында орналасқан. Жоғарғы терминал Уэллингтон ботаникалық бағының жанында, Келберннің басты көшесі – Апленд Роудтың қала жағында орналасқан.
Автомобильдер және қозғалтқыш
Қимылсыз желіде екі вагондар бар, олар желінің қарама-қарсы ұштарынан басталып, ортасында қатар өтеді. Олар 30 мм диаметрлі кабель арқылы біріктірілген, бұл кабель жоғарғы жақтағы шкивтің айналасымен өтеді және 120 роликпен қолдауға ие. Шкивті жоғарғы жақта орналасқан 185 кВт қуатты 550 В тұрақты токпен жұмыс істейтін мотор қозғалтады. Бұл кабельді көлік – нағыз кабельді жол емес, фуникулер: вагондар кабельге бекітіліп, қажет болғанда тоқтап, қайта басталады, ал кабельді жол үздіксіз қозғалатын кабельді ұстап, босатады. 1-ші вагонның оңтүстік жағындағы және 2-ші вагонның солтүстік жағындағы дөңгелектерде қос фланц бар, ал әр вагонның қарсы жағындағы дөңгелектерде фланц жоқ, бұл Talavera-дағы орталық айналымдық жолға дұрыс бағытталғандығын қамтамасыз етеді. Вагондар еңіске сәйкес жасалған, ішкі сатылар көлденең едендерді қамтамасыз етеді. Қалыпты жұмыс жылдамдығы – , ал ең көп жолаушылар саны шамамен 100 (30 отыратын, 70 тұратын) адамды құрайды. Әр вагонның салмағы бос күйде шамамен , ал толық күйде шамамен .
Жолаушылар
Кәдімгідей, канат жолы жылына шамамен бір миллион жолаушы тасымалдайды. Таңертең және кешке оны Келберн мен қала арасында сапарлайтын жұмысшылар пайдаланады; күнінің қалған уақытында қала мен Веллингтон ботаникалық бағы арасында сапарлайтындар, Виктория университетінің студенттері және жақын жердегі студенттер жатақханаларында тұратындар, сондай-ақ көптеген туристер, әсіресе жаз айларында пайдаланады. 2023 жылдың 30 желтоқсанында жыл ішіндегі миллиондық жолаушы тіркелді – COVID-19 пандемиясынан кейін бұл көрсеткіштің алғаш рет жететіні.
Меншік
Кабельдік жол Веллингтон қалалық кеңесіне тиесілі Веллингтон кабельдік жол компаниясымен меншіктелген және басқарылады. Веллингтон кабельдік жол компаниясы сондай-ақ Веллингтон троллейбустарының жоғары кернеулі сымдарына да ие. 2007 жылдың басына дейін операция австралиялық Transfield Services компаниясына жүктелген, бірақ кейіннен қайтадан қалалық кеңестің басқаруына алынды. Веллингтон кабельдік жол компаниясы кабельдік жолдың барлық операцияларына жауапты, оның ішінде вагондар мен жолдарды күтіп ұстау, жүргізушілерді жұмысқа алу, билет сату және клиенттерге қызмет көрсету. COVID-19 пандемиясына дейін операция пайда әкелген, бірақ 2021-22 жылдары жолаушылар саны 72%-ға, кіріс 77%-ға төмендеді және кеңестен 1,3 миллион долларлық қаржылық көмек қажет болды. 2023 жылы кабельдік жол қайтадан пайда табуға қол жеткізді. Жаңа Зеландия мұрасымен байланысты екінші санатқа жатады.
Бастапқы сызық
19 ғасырдың соңында Веллингтон қаласы қарқынды дамып, қаланың төбелі ландшафтының салдарынан жақсы құрылыс участаларына сұраныс артып, бағасы өсті. Келбернге жаңа тұрғын үйлер салу жоспарланғанда, оларға оңай қол жеткізу үшін канат жолы немесе фуникулер салу ұсынылды. 1898 жылы тұрғын үйлерді дамытумен айналысқан бірнеше белгілі тұлға Келбурн және Карори трамвай компаниясын құрды. Жоспар қала мен Келберн арасында трамвай жолын салу және оны Карори елді мекенімен байланыстыру болды, Карори Келберннің алыс жағында орналасқан. Компания трамвай жолының құрылысына қажетті жерді сатып ала бастады және Карори билігімен жоғарғы аялдаманы Кароримен байланыстыратын жаңа жол (қазіргі Апленд жолы) туралы келіссөздер жүргізді. 1898 жылы қалалық кеңес осы жобаға рұқсат берді, бірақ кейіннен оны сатып алу құқығын өзінде сақтап қалу шартын қойды. Веллингтонның Виктория университетінің орналасуына компанияның Келбернде орналасқан жағдайда 1000 фунт стерлинг көлемінде қаржылық көмек беру туралы ұсынысы ықпал етті, себебі студенттер қала мен университет арасында саяхат жасағанда канат жолынан пайдалануы тиіс болды. Компания инвесторларының бірі, Мартин Кеннеди, Седдонның жақтасы болды, ол университет үшін баламалы Маунт Кук түрмесі участағы жерді беруді кешіктірді, бірақ бұл учаске Веллингтонда кең қолдауға ие болды. Жүйені жобалаушы – Дунединде туған инженер Джеймс Фултон болды. Фултон маршрутты таңдауға және пайдалану әдісін анықтауға жауапты болды, ол канат жолы мен фуникулердің аралас түріне жатты. Канат жолы сияқты, бұл жолда үздіксіз айналымды жүк көтеру арқаны бар, оны вагондар кабельдік тұтқа арқылы ұстап тұрды, сонымен қатар екі вагонда тұрақты бекітілген теңгерім арқаны болды, ол жолдың жоғарғы бөлігіндегі қозғалмайтын шынжыр арқылы өткен. Төмен түсетін вагон жүк көтеру арқанын ұстап, төмен тартылды, ал осы әрекеттің нәтижесінде жоғары көтерілетін вагон (ұсталмайтын) теңгерім арқанымен жоғары көтерілді. Тек төтенше жағдайларда қолданылатын Фелл жүйесіне ұқсас орталық рельс болды. Жол 3 фут 6 дюйм енділі екі рельстік болды. Құрылыс 1899 жылы басталды, үш команда тәулік бойы жұмыс істеді. Жол 1902 жылдың 22 ақпанында жұртшылыққа ашылды. Сұраныс жоғары болды, күн сайын мыңдаған адамдар осы жолмен саяхат жасады. 1903 жылы Веллингтондағы ескі атпен жүретін трамвайлар канат жолының тіркемелеріне айналдырылды, бұл жолдың сыйымдылығын арттырды. 1912 жылы жылдық жолаушылар саны бір миллионға жетті. 1933 жылы бумен жұмыс істейтін орама құрылғысы электр қозғалтқышымен ауыстырылды, бұл басқаруды жақсартты және пайдалану шығындарын азайтты. 1940 жылдары канат жолы бәсекелестіктің күшеюіне байланысты қиындыққа тап болды: қалалық кеңес автобустары Карори және басқа да батыс қалашықтарына жүріп, оны айналып өтті. Компания қалалық кеңестің жеке компаниямен бәсекелесуі дұрыс емес деп есептеді, соның салдарынан заңдық дау туды. Бұл дау қалалық кеңес компанияны сатып алуға келіскенде аяқталды, бұл 1947 жылдың 13 ақпанында болды. 1960-1970 жылдары канат жолының қауіпсіздігі мен жайлылығына қатысты шағымдар көбейді. Ескі ағаш вагондар көне деп есептелді. 1973 жылдың 10 мамырында жаңа автожолда жұмыс істейтін жұмысшы Клифтон аялдамасында канат жолының алдына шығып кеткен кезде ауыр жарақат алды, бұл тексеруді қажет етті. Құрылыс министрлігі канат жолының кейбір аспектілері, әсіресе тежегішсіз тіркемелерді пайдалану қауіпті екенін анықтады және жүйені жоюды ұсынды. Тіркемелер алынып тасталды, бұл жолдың сыйымдылығын едәуір төмендетті.
1978-1979 жылдардағы жаңарту
Веллингтон мэрі Майкл Фаулер бастаған халық наразылығына қарамастан, желі 1978 жылдың 22 қыркүйегінде Швейцарияның Habegger AG компаниясымен рельстерді ауыстыру және жаңа болат вагондары мен жабдықтарды орнату үшін жабылды, соның нәтижесінде толыққанды фуникулерге айналды. Келісімшартты Веллингтон инженерлік фирмасы Cory Wright and Salmon басқарды. Желі 1979 жылдың 22 қазанында қайта ашылды. Алғашқыда жаңартылған кабельдік көлік бірқатар мәселелерге тап болды. Техникалық себептермен және қауіпсіздік тексерулері үшін қызмет жиі үзіліп отырды. Осы мәселелердің көптігінен 1982 жылы жолаушылар саны 500 мыңға дейін төмендеді. 1988 жылы болған ауыр апаттан кейін, салдарынан вагондар бірнеше ай бойы қызметтен шығарылды, жүйе толық жаңартудан өтті. Бұл көптеген мәселелерді шешті және содан бері жолаушылар саны тұрақты түрде өсуде. Жыл сайын, әдетте тамыз айында, ірі қауіпсіздік сараптамасы жүргізіледі, ол 1 аптаға созылады.
Дерегуляция
1991 жылы жолаушылар тасымалы либералдану кезінде, кабельдік жолдың болашағына қатысты әртүрлі болжамдар айтылды. Кеңестер енді көлік қызметтерін тікелей ұсына алмай, оларды жекешелендіруге немесе корпоративтік ұйымға айналдыруға міндетті болды. Қалалық кеңес автобус тасымалын сатты, бірақ халықтың талабына байланысты кабельдік жол мен троллейбус желілерінің иелігін сақтап қалды, ал операциялар мен техникалық қызмет көрсету жеке келісімшарттар бойынша жүзеге асырылды. Бастапқыда екі келісімшартты да автобустарды сатып алған Stagecoach Group пен Веллингтондағы паром операторы East by West компанияларының бірлескен кәсіпорны – Harbour City Cable Car Ltd жеңіп алды. 1994 жылы қалалық кеңес өз күштерімен техникалық қызмет көрсетуді жүзеге асыруға шешім қабылдады, соның нәтижесінде Wellington Cable Car Ltd өз техникалық қызмет көрсету базасын құрды. 1997 жылы операциялық келісімшартты Serco жеңіп алды, кейін ол Transfield Services компаниясымен сатып алынды. Wellington Cable Car Ltd 2007 жылдың басында операцияны өз басқаруына алды. 1999 жылғы жылдық тексеру кезінде Талавера станциясының астындағы туннельде жарықтар анықталды. Олар металл анкерлермен бекітіліп, темір бетонмен жабылды. 2006 жылдың шілдесінде Ламбтон станциясының жаңарту жұмыстары басталды, мақсаты – оның сыртқы келбетін және қолжетімділігін жақсарту болатын. Жұмысқа 1,3 миллион доллар бюджет бөлінді, аяқталуы қараша айының басына жоспарланды. 18 желтоқсанда жаңартылған станция автоматтандырылған турникеттермен (және бағаның айтарлықтай өсуімен) пайдалануға берілді. Билет жүйесін жаңарту кезінде туындаған мәселелер 2007 жылғы қазан айындағы жылдық тексеру кезінде шешілді. Сондай-ақ, тексеру барысында машинаны бұратын механизмге жаңа компьютер қосылды, бұл вагондардың жұмысында уақытша қиындықтарға әкеп соқты.
2016 жылы электрлік қозғалтқыш пен басқару жүйесін жаңарту
2016 жылы кабельдік жол электр жетегі мен басқару жүйесін жаңарту үшін жапсарынды жаңартудан өтті. 1979 жылғы жаңартудан бері әрбір вагон бір миллионнан астам сапар жасады. Кабельдік жол осы мүмкіндікті пайдаланып, қолдағы вагондардың сыртқы түрін жақсартты және персоналдық жағдайларды өзгертті. Кабельдік жол тоқтатылған кезде Веллингтон қалалық кеңесі кабельдік жол бойында және Лэмбтон Кей терминалында да құрылыс жұмыстарын жүргізді. Олар:
1. ескі, ағып тұратын шатырды күн сәулесін өткізетін әдемі жаңа шыны шатырмен ауыстыру (1-кезең)
2. жаңа билет сату орынды салу және билет алу және кезекте тұруды жеңілдету үшін кіреберіс қақпаларын жылжыту (1-кезең)
3. тарихи ескерткіш саналатын Стоунхэмс ғимараты үшін жаңа төсеме, белгілер және түс схемасы (2-кезең – 2017 жылы жолдың соңғы кезеңі)
1. replacing the old leaky canopy with an elegant new glass one that will let the sunshine in (Phase 1)
2. building a new ticket booth and moving the entry gates to make queuing and buying tickets easier (Phase 1)
3. new paving, signs and colour scheme for the heritage listed Stonehams building (Phase 2 – final phase of work on the lane in 2017)
Қызықты деректер
Келберн терминалында 1905 жылы Келберн киоскінің ескерткіші салынды. 1982 жылы күдікті өртке ұшырап, толығымен өртеніп кетті. 1984 жылы оның орнына Skyline мейрамханасы салынды. Жаңа Зеландиядағы алғашқы әйел канат жолы жүргізушісі Лоррейн Рука Исаак болды, ол 1979 жылдан 1981 жылға дейін канат жолын жүргізді. 2022 жылдың наурыз айында Келберн терминалы ғимаратының терезелеріне құстардың соқтығысуын болдырмау мақсатында, жануарлар дүниесін қорғау шарасы ретінде, жапсырмалар (наклеткалар) орнатылды. Бұл бастаманың қаржыландырылуына жергілікті табиғатты қорғау ұйымы Urban Wildlife Trust тарапынан халықтан жиналған қаражат көмектесті.