Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мэн аралының үкіметі парламенттік өкілді демократия болып табылады. Ұлыбритания монархы сонымен қатар Мэн аралының мемлекет басшысы болып табылады және оны әдетте «Мэннің патшасы, Лорд» деп атайды. Мэн аралының заңнамасы «Мэн аралының Корольдік билігін» «Ұлыбританияның Корольдік билігінен» бөлек деп анықтайды. Оның аралдағы өкілі – Мэн аралының вице-губернаторы, бірақ оның рөлі көбінесе рәсімдік, әйткені ол Корольдік келісім беру құқығына ие (оның берілмеуі ветомен тең). Мэн аралы Ұлыбританияның құрамына кірмейді және аралдың Ұлыбритания парламентінде өкілдігі жоқ. Корольдік тәуелділік ретінде ол Ұлыбритания үкіметіне бағынбайды. Алайда, бұл үкімет қорғаныс және аралдың сыртқы істеріне жауапты, сондай-ақ барлық Корольдік тәуелділіктерінде «жақсы үкіметті» қамтамасыз ету үшін аралдың ішкі істеріне араласу құқығына ие. Манкс халқы Ұлыбритания заңдарына сәйкес британдық азаматтар болып табылады – жеке манкс азаматтығы жоқ. Үкіметтің заң шығару билігі екі палаталы (кейде үш палаталы деп аталады) парламентке, яғни Тинвальдқа (әлемдегі үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне парламент деп саналады) жүктелген, ол тікелей сайланған Кілттер палатасынан және жанама сайланған Заң шығарушы кеңестен тұрады. Әрбір Кілттер палатасының жалпы сайлауынан кейін Тинвальд мүшелері өздерінен Мэн аралының бас министрін сайлайды, ол бес жылға (келесі жалпы сайлауға дейін) үкімет басшысы болып қызмет етеді. Атқару билігі вице-губернаторға (Кеңестегі губернатор ретінде), бас министрге және Мэн аралының Министрлер кеңесіне жүктелген. Сот жүйесі атқару және заң шығару билігінен тәуелсіз. Мэн аралының ең ірі қаласы Дуглас – оның астанасы және үкімет орталығы, онда Үкімет кеңселері мен парламент палаталары (Тинвальд) орналасқан.
The government of the Isle of Man is a parliamentary representative democracy. The Monarch of the United Kingdom is also the head of state of the Isle of Man, and generally referred to as "The King, Lord of Mann". Legislation of the Isle of Man defines "the Crown in right of the Isle of Man" as separate from the "Crown in right of the United Kingdom". His representative on the island is the Lieutenant Governor of the Isle of Man, but his role is mostly ceremonial, though he does have the power to grant Royal Assent (the withholding of which is the same as a veto). The Isle of Man is not part of the United Kingdom, and the island has no representation in the UK parliament. As a Crown Dependency, it is not subordinate to the government of the United Kingdom. That government, however, is responsible for defence and island's external affairs and could intervene in the domestic affairs of the island under its residual responsibilities to guarantee "good government" in all Crown dependencies. Manx people are British citizens under UK law — there is no separate Manx citizenship. The legislative power of the government is vested in a bicameral (sometimes called tricameral) parliament called Tynwald (said to be the world's oldest continuously existing parliament), which consists of the directly elected House of Keys and the indirectly chosen Legislative Council. After every House of Keys general election, the members of Tynwald elect from amongst themselves the Chief Minister of the Isle of Man, who serves as the head of government for five years (until the next general election). Executive power is vested in the Lieutenant Governor (as Governor in Council), the Chief Minister, and the Isle of Man's Council of Ministers. The judiciary is independent of the executive and the legislature. Douglas, the largest town on the Isle of Man, is its capital and seat of government, where the Government offices and the parliament chambers (Tynwald) are located.
Атқарушы билік
Мемлекет басшысы – Манн лорды, бұл британ монархының (қазіргі король Карл III) мұрагерлік лауазымы. Вице-губернаторды король Ұлыбританияның Әділет министрінің кеңесімен бес жылға тағайындайды және ол корольдің атынан атқару билігін жүзеге асырады. Бас министрді әрбір Бас сайлаудан кейін Бас сайлаушылар палатасы (бұрынғы Тинуалд) сайлайды және келесі жалпы сайлауға дейін бес жыл қызмет етеді. Манн лорды ретінде әрекет еткенде, король Манн істері жөніндегі жеке кеңесші ретінде басты жауапкершілікті алатын Ұлыбританияның Әділет министрі мен Лорд-канцлерінің кеңесі бойынша әрекет етеді. Бас министрге бағынышты атқару билігі «Үкімет» немесе «Мемлекеттік қызмет» деп аталады және Министрлер кеңесі, тоғыз департамент, он заңды кеңес және үш кеңседен тұрады. Әр департаментті министр басқарады, ол тікелей Министрлер кеңесіне есеп береді. Мемлекеттік қызметте 2000-нан астам қызметкер жұмыс істейді, ал мемлекеттік сектордағы қызметкерлердің жалпы саны – мемлекеттік қызметкерлер, мұғалімдер, медбикелер, полиция және т.б. 9000-ға жуық адамды құрайды. Бұл арал халқының 10%-дан астамы және еңбекке қабілетті халықтың 23%-ы болып табылады. Бұл әскери күштерді қамтымайды, өйткені қорғаныс Ұлыбританияның жауапкершілігінде.
The Head of State is the Lord of Mann, which is a hereditary position held by the British monarch (currently King Charles III). The Lieutenant Governor is appointed by the King, on the advice of the UK's Secretary of State for Justice, for a five year term and nominally exercises executive power on behalf of the King. The Chief Minister is elected by the House of Keys (formerly by Tynwald) following every House of Keys general election and serves for five years until the next general election. When acting as Lord of Mann, the King acts on the advice of the Secretary of State for Justice and Lord Chancellor of the United Kingdom having prime responsibility as Privy Counsellor for Manx affairs. The executive branch under the Chief Minister is referred to as "the Government" or the "Civil Service", and consists of the Council of Ministers, nine Departments, ten Statutory Boards and three Offices. Each Department is run by a Minister who reports directly to the Council of Ministers. The Civil Service has more than 2000 employees and the total number of public sector employees including the Civil Service, teachers, nurses, police, etc. is about 9000 people. This is somewhat more than 10% of the population of the island, and a full 23% of the working population. This does not include any military forces, as defence is the responsibility of the United Kingdom.
Заң шығарушы билік
Манс заң шығарушы органы – екі палатадан немесе "бөлімшеден" тұратын Тинвальд. Кейс палатасы 24 мүшеден тұрады, олар бүкіл арал бойынша екі орындық сайлау округтерінде бес жылдық мерзімге сайланады. Дауыс берудің ең төменгі жасы – 16. Заң шығарушы кеңес он бір мүшеден тұрады: Тинвальд президенті, Содор және Мэн епископы, Бас прокурор (дауыс беру құқығы жоқ) және Кис палатасының бес жылға сайлаған сегіз басқа мүшесі, олардың төртеуі бір уақытта отставкаға шығады. (Бұрын олар көбінесе Кис палатасының мүшелері болған, бірақ Кеңеске сайланған жағдайда Кис палатасынан шығуы керек.) Тинвальд сотының (екі палатаның бірлескен отырысы) бірлескен мәжілістері де өткізіледі.
The Manx legislature is Tynwald, which consists of two chambers or "branches". The House of Keys has 24 members, elected for a five year term in two seat constituencies by the whole island. The minimum voting age is 16. The Legislative Council has eleven members: the President of Tynwald, the Bishop of Sodor and Man, the Attorney General (non voting) and eight other members elected by the House of Keys for a five year term, with four retiring at a time. (In the past they have often already been Members of the House of Keys, but must leave the Keys if elected to the Council.) There are also joint sittings of the Tynwald Court (the two branches together).
Саяси партиялар мен сайлаулар
2021 жылғы Манкс жалпы сайлауында Манкс лейбористік партиясы екі орынды, ал Либералды Ваннин партиясы бір орынды жеңіп алды; қалған 21 орынның барлығы тәуелсіз кандидаттарға бұйырды. Манкс саясаткерлерінің көпшілігі саяси партиялардың өкілдері ретінде емес, тәуелсіздер ретінде сайлауға түседі. Саяси партиялар болғанымен, олардың ықпалы Ұлыбританиядағыдан әлдеқайда әлсіз. Осының салдарынан, Манкс заңнамасының көп бөлігі Тинвальд мүшелері арасындағы келісім арқылы дамиды, бұл британ Парламентінің өте қарсыластық сипатынан өзгеше. Ең ірі саяси партия – Либералды Ваннин партиясы, ол либерализмді, Манкс тәуелсіздігін арттыруды және үкіметтегі жауапкершілікті күшейтуді жақтайды. Манкс лейбористік партиясы британдық Лейбористік партиямен байланысы жоқ. Саяси қысым тобы Мек Ваннин тәуелсіз республика құруды жақтады. 2016 жылы құрылған Мэн аралының Жасыл партиясы жергілікті басқаруда екі орынға ие және Жасыл саясатты қолдайды. Бұрын аралда Манкс Ұлттық партиясы да болған. Кельт лигасының Манкс мүшелері бар, бұл саяси қысым тобы кельт елдері арасындағы ынтымақтастықты және олардың саяси автономиясын күшейтуді жақтайды.
In the 2021 Manx general election, the Manx Labour Party won two seats and the Liberal Vannin Party won one seat; all 21 remaining seats were won by independents. Most Manx politicians stand for election as independents rather than as representatives of political parties. Though political parties do exist, their influence is not nearly as strong as in the United Kingdom. Consequently, much Manx legislation develops through consensus among the members of Tynwald, which contrasts with the much more adversarial nature of the British Parliament. The largest political party is the Liberal Vannin Party, which promotes liberalism, greater Manx independence and more accountability in Government. The Manx Labour Party is unaffiliated to the British Labour Party. A political pressure group Mec Vannin advocates the establishment of a sovereign republic. The Isle of Man Green Party, which was founded in 2016, holds two local government seats and promotes Green politics. The island also formerly had a Manx National Party. There are Manx members in the Celtic League, a political pressure group that advocates greater co operation between and political autonomy for the Celtic nations.
Біріккен Корольдіктің араласуы
Ұлыбритания Парламенті Мэн аралының барлық мәселелері бойынша заң шығаруға жоғары билікке ие, бірақ бұл мәселелердің ішіндегі тұрмыстық ("аралдық") мәселелерде Тинуалдтың келісімінсіз заң шығармайды деген ұзақ жылдардан бері қалыптасқан дәстүр бар. Кейде Ұлыбритания Парламенті Тинуалдтың пікіріне қайшы келеді: соңғы мысал – 1967 жылғы Теңіз және басқа да радио хабарларын тарату (Құқық бұзушылықтар) заңы, ол Манс суларында пираттық радиостанциялардың жұмыс істеуіне тыйым салды. Осы мақсаттағы заң жобасы Кейтс палатасында екінші оқылымда қабылданбады, нәтижесінде Вестминстер тікелей заң шығаруға мәжбүр болды. Ұлыбританияның екінші деңгейдегі заңнамасы (ережелер мен нормативтік құжаттар) Мэн аралына қолданылмайды. Ұлыбритания Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сотпен Тайерге қарсы Ұлыбритания ісі және содомияға қатысты Мэн аралының заңдары бойынша бірнеше дау туындады.
The UK Parliament has paramount power to legislate for the Isle of Man on all matters, but it is a long standing convention that it does not do so on domestic ("insular") matters without Tynwald's consent. Occasionally, the UK Parliament acts against the wishes of Tynwald: the most recent example was the Marine, &c., Broadcasting (Offences) Act 1967, which banned pirate radio stations from operating in Manx waters. Legislation to accomplish this was defeated on its second reading in the House of Keys, prompting Westminster to legislate directly. The UK's secondary legislation (regulations and statutory instruments) cannot be extended to apply to the Isle of Man. The UK has had several disputes with the European Court of Human Rights about the Isle of Man's laws concerning birching (corporal punishment) in the case of Tyrer v. the United Kingdom, and sodomy.
Сот тармағы
Мэн аралының төменгі соттарын Бейбіт судьялармен бірге Бас сот орындаушысы мен Бас сот орындаушысының орынбасары басқарады. Жоғары сот үш азаматтық бөлімнен тұрады және оған Димстер төрағалық етеді. Апелляциялық шағымдарды Үкімет штабы қарастырады, ал соңғы апелляция Ұлыбританиядағы Құпия кеңесінің сот комитетіне беріледі. Сот жүйесінің басшысы – Бірінші Димстер және Рельс кеңсесінің меңгерушісі. Басқа жоғары және апелляциялық сот судьялары – Екінші Димстер, Димстер және Апелляциялық судья, олардың барлығын Губернатор-лейтенант тағайындайды. Жалпы түрмеге сот жіберу соты – ауыр қылмыстар бойынша қылмыстық сот (фактически Англиядағы Король сотына балама). Теориялық тұрғыдан Жоғары соттың құрамына кірмейді, бірақ іс жүзінде соттың қылмыстық бөлімшесі болып табылады. Екінші Димстер әдетте осы сотта судья болып отырады. 1992 жылы оның Құрметті Димстер Каллоу британдық аралдардағы сотта соңғы өлім жазасын шығарды (кейін ол өмір бойына түрме жазасына ауыстырылды). Мэн аралында өлім жазасы 1993 жылы Тинвальдпен ресми түрде жойылды (дегенмен аралдағы соңғы атқарылған жаза 1872 жылы болған).
The lowest courts in the Isle of Man are presided over by the High Bailiff and the Deputy High Bailiff, along with lay Justices of the Peace. The High Court of Justice consists of three civil divisions and is presided over by a Deemster. Appeals are dealt with by the Staff of Government Division with final appeal to the Judicial Committee of the Privy Council in the United Kingdom. The head of the Judiciary is the First Deemster and Clerk of the Rolls. The other High and Appeal Court Judges are the Second Deemster, The Deemster and the Judge of Appeal, all of whom are appointed by the Lieutenant Governor. The Court of General Gaol Delivery is the criminal court for serious offences (effectively the equivalent of a Crown Court in England). It is theoretically not part of the High Court, but is effectively the criminal division of the court. The Second Deemster normally sits as the judge in this court. In 1992, His Honour Deemster Callow passed the last sentence of death in a court in the British Islands (which was commuted to life imprisonment). Capital punishment in the Isle of Man was formally abolished by Tynwald in 1993 (although the last execution on the island took place in 1872).