Кіріспе

Фолкленд аралдарының саясаты конституциялық монархия және конституцияда белгіленген парламенттік өкілді демократиялық тәуелділік шеңберінде жүзеге асырылады. Онда губернатор монархтың қатысуы болмағанда мемлекет басшысының міндеттерін атқарады, ал атқарушы директор мемлекеттік қызметтің басшысы болып табылады. Жаңа заңдарды ұсыну, ұлттық саясатты қалыптастыру, қаржыны бекіту және атқарушы билікті бақылау құзыреты сайланған заң шығарушы жиналысқа жүктелген. Оңтүстік Атлант мұхитында орналасқан Фолкленд аралдары – британдық теңізасты аумағы, өздігінен басқару құқығына ие. Атқарушы билікті король атынан тағайындалған губернатор жүзеге асырады, ол негізінен Атқарушы кеңестің кеңесіне сүйене отырып әрекет етеді. Заң шығарушы билік үкімет пен заң шығарушы жиналыстың құзыретінде. Сот жүйесі атқарушы және заң шығарушы биліктен тәуелсіздікпен жұмыс істейді. Аралдардың әскери қорғанысы және сыртқы саясаты Ұлыбританияның жауапкершілігінде. Қазіргі таңда аралдарда саяси партиялар жоқ, сондықтан депутаттар тәуелсіз кандидаттар ретінде сайланады. Алайда, үкіметтік және сот іс-шаралары британдық стандарттарға өте жақын. 1982 жылғы Фолкленд соғысынан кейін лорд Шеклтон Фолкленд аралдарының экономикасы жөніндегі баяндама жариялады, онда көптеген модернизациялар ұсынылды. 1983 жылдың 1 қаңтарында Фолкленд аралдарының тұрғындары 1983 жылғы «Британдық ұлттығы (Фолкленд аралдары)» заңына сәйкес британдық азаматтыққа қол жеткізді, ал 1985 жылдың 3 қазанында Фолкленд аралдарының Конституциясы қабылданды. 2009 жылдың 1 қаңтарында күшіне енген жаңа Конституция жеке адамның негізгі құқықтары мен бостандықтарына қатысты тарауды жаңартып, өзін-өзі анықтау құқығын Конституцияның негізгі бөлігіне енгізді. Сондай-ақ, жаңа Конституция Заң шығарушы кеңесті Заң шығарушы жиналыспен алмастырып, губернатор мен атқарушы директордың рөлін нақтылады.

Әлемдік билік туралы сұрақтар

Аргентина Республикасы Фолкленд аралдарын (испан тілінде Islas Malvinas деп аталады) өзінің аумағының бір бөлігі деп талап етеді. Бұл талас Фолкленд аралдарының тұрғындары және Ұлыбритания тарапынан жоққа шығарылады. 1982 жылы Аргентина аралдарға басып кіріп, Фолкленд соғысын бастады. Соғыс басталғаннан кейін 74 күн өткен соң аралдар британдық әскерлер тарапынан азат етілді, бұл Аргентинадағы әскери диктатураның құлауына әкелді. Фолкленд аралдарының мәртебесі даулы болып қала береді, Аргентина аралдарды өзінің аумағының ажырамас және бөлінбес бөлігі деп санайды, "басып алушы мемлекет заңсыз түрде басып алған" деп мәлімдейді. Ұлыбритания және Фолкленд аралдарының Үкіметі арал тұрғындары өздерінің туған жерінің мәртебесін анықтауға құқылы екенін жақтады. 2013 жылы өткен референдумда Фолкленд аралдарының халқы Аргентинаның аралдарға деген талабын үлкен көпшілік дауысымен қабылдамады, сайлаушылардың 99,8% аралдардың Ұлыбританияның теңіз арты аумағы болып қалуын қолдады.

Атқарушы

Фолкленд аралдарындағы атқарушы билік 8 қыркүйекте британдық таққа отырғаннан бері мемлекет басшысы болып табылатын Карл III-ге жүктелген. Патша аралдарда көп бөлігі уақытын өткізбегендіктен, атқарушы билік "Оның Ұлылығының атынан және Оның Ұлылығының тапсырмасымен" Фолкленд аралдарының губернаторы арқылы жүзеге асырылады. Элисон Блейк 2022 жылдың 23 шілдесінен бері губернатор қызметін атқарып келеді. Губернатор, әдетте, Фолкленд аралдарының Атқарушы кеңесінің кеңесі бойынша ғана әрекет етеді. Атқарушы кеңес – жыл сайын кеңесте жұмыс істеу үшін Ассамблея сайлаған Заң шығарушы жиналыстың үш мүшесінен, Бас атқарушы директордан, Қаржы директорынан және төрағалық етуші ретінде губернатордан тұрады. Заң немесе саясатта өзгеріс жасау үшін дауыс беруге құқығы бар жалғыз мүшелер – Атқарушы кеңесте қызмет ететін, демократиялық жолмен сайланған Заң шығарушы жиналыстың мүшелері. Конституция губернаторға Атқарушы кеңеспен кеңеспей және оның нұсқауларына қайшы келіп әрекет етуге рұқсат береді, бірақ екі жағдайда да губернатор Ұлыбританиядағы Сыртқы істер және Достастық істері жөніндегі Мемлекеттік хатшыға дереу хабарлауы тиіс, ол губернатордың әрекеттерін жоққа шығаруға құқылы. Үкімет саясатын және оны іске асыруды негізінен Атқарушы кеңестің үш депутаты шешеді. Бас атқарушы директор мемлекеттік қызметке жетекшілік етеді және Атқарушы кеңестің шешімдерін орындайды.

Сот жүйесі

Сот тармағы Жоғарғы Соттан, Апелляциялық Соттан, Аудандық Соттан және Магистрат сотынан тұрады. Сот билігі атқарушы және заң шығару билігінен толыққанды тәуелсіз, бірақ Мейірімділік туралы кеңес комитеті арқылы үкіметтің басқа салаларымен байланысы бар. Үкіметте алты заңгер (Бас прокурор, Заң комиссары, екі Король кеңесшісі және екі Заң жобалаушысы), саясат кеңесшісі және бір саясат қызметкері жұмыс істейді.

Соттар

Фолкленд аралдарының сот жүйесі Конституцияның VIII тарауында баяндалған және Англия мен Уэльстегі жүйеге ұқсас. Фолкленд аралдарының Жоғарғы соты кез келген азаматтық немесе қылмыстық істі қарау және шешу үшін шексіз өкілеттікке ие және Бас судьядан (CJ) тұрады, ол әдетте Ұлыбританияда сот тәжірибесі мол аға адвокат немесе солиситор болып табылады. Бас судья Фолкленд аралдарында тұрақты түрде тұрмайды, бірақ қажет болған жағдайда іс қарау үшін аралдарға келеді. Ең ауыр қылмыстық және азаматтық істер Жоғарғы сотқа қарастырылады. Азаматтық істерде, әдетте, қазылар алқасы болмайды, ал қылмыстық істерде айыпталушы сот және қазылар алқасы немесе тек судья арқылы сот таңдауға құқылы. Жоғарғы сотта міндетті түрде қаралуға тиіс бірнеше қылмыстық іс бар: кісі өлтіру, қазақстандық өлтіру, зорлау, қарақшылық, мемлекетке опасыздық және адам өмірін қауіпке ұшырату мақсатында өрт қою. Бас судья сондай-ақ Магистраттық соттан келіп түскен шағымдарды да тыңдайды. Жоғарғы соттан шағымдар Англия мен Уэльстің Апелляциялық сотына негізделген Фолкленд аралдарының Апелляциялық сотына жіберіледі. Апелляциялық сот президенттен және екі апелляциялық судьядан, сондай-ақ Жоғарғы соттың Бас судьясынан тұрады, ол экс-официо мүше ретінде қатысады. Президент және апелляциялық судьялар көбінесе Ұлыбританиядан болады және Англия мен Уэльстің Апелляциялық сотының судьялары болып табылады. Апелляциялық соттан шағымдар Таза кеңестің сот комитетіне жіберіледі. Фолкленд аралдарында өз адвокатурасы немесе заңгерлер қоғамы жоқ, бірақ «Фолкленд аралдарының заңгерлік қауымдастығы» бар. Адвокат пен солиситор арасында ешқандай айырмашылық жоқ; жеке практикамен айналысатын заңгерлер заңгерлер деп аталады. Заңгерлер туралы жарғы кімнің заңгер болып табылатынын және осылайша Фолкленд аралдарының соттарында сөз сөйлеу құқығына ие екенін анықтайды. Фолкленд аралдарының Бас судьясы ғана заңгердің заңгерлік практикасын тоқтатуға құқылы. Аралдардағы сот жүйесінде Әділет төрешілерінен (JPs) тұратын комиссия бар, олар қазылар алқасы жоқ Қысқа сотта отырады. Әділет төрешілерінің барлығы заңгер емес және «қауымдастықтың құрметті мүшелерінен» құралған. Олар ең қарапайым қылмыстық істерді тыңдайды (немесе аға судья аралдарда болмаған кезде отырады), сондай-ақ алкогольге қатысты өтініштерді қарастыратын лицензиялық судьялар ретінде әрекет етеді, мысалы, жұмыс уақытын ұзарту, арнайы іс-шараларға лицензия беру және т.б. Аға судья (SM) губернатор тағайындайды және қазылар алқасы жоқ Магистраттық сотқа төрағалық етеді. Аға судья әдетте Ұлыбританияда білікті заңгер, кем дегенде 10 жыл адвокаттық тәжірибесі бар және көбінесе сот тәжірибесі бар. Аға судьяның өкілеттік мерзімі үш жылдан аспайды, содан кейін оның орнына басқа адам тағайындалады. Аға судья аралдарда тұрады және қарапайым қылмыстық және азаматтық істерден бастап, өте ауыр қылмыстық істерге дейін немесе күрделі азаматтық істерге дейін көптеген істерді тыңдайды. Сонымен қатар, Аға судья Қысқа соттан келіп түскен шағымдарды да тыңдайды.

Мейірімділік туралы консультативтік комитет

Губернатор қылмысқа қатысы бар немесе сотталған кез келген адамға кешірім беруге құқылы, бірақ Губернатор бұл құқықты Мейірімділік туралы кеңесші комитетпен кеңескеннен кейін ғана пайдалана алады. Комитет Заңнамалық Ассамблеяның екі сайланған депутатынан (Заңнамалық Ассамблеяның ұсынысы бойынша Губернатор тағайындайды), Бас атқарушыдан, Бас прокурордан және Бас медициналық қызметкерден тұрады.

Бас прокурор

Губернатор тағайындаған Бас прокурор (AG) Фолкленд аралдары үкіметінің басты заң кеңесшісі болып табылады. Бас прокурордың негізгі міндеті – үкіметтік рәсімдер мен әрекеттердің заңдылығын анықтау, сондай-ақ кез келген сотта қылмыстық іс қозғау және оны жүргізу, басқа адам немесе орган қозғаған қылмыстық іс жүргізуді қабылдап, жалғастыру, немесе сот шешімі шығарылғанға дейін басқа адам немесе орган қозғаған немесе бастаған қылмыстық іс жүргізуді кез келген сатыда тоқтату құқығына ие. Өкілеттіктерін жүзеге асырғанда Бас прокурор ешқандай адамның немесе органның басшылығына немесе бақылауына бағынбайды. Бас прокурор сондай-ақ Мейірімділік құқығы жөніндегі консультативтік комитеттің мүшесі болып табылады, Заңнамалық Ассамблеяда спикер сайлау кезінде төрағалық етеді және Ассамблеяның барлық отырыстарына, сондай-ақ Атқарушы кеңестің барлық отырыстарына қатысуға конституциялық құқығы бар. Қазіргі Бас прокурор – Саймон Янг, ол 2017 жылдың желтоқсан айында қызметке кірісті.

Қаржы

Фолкленд аралдарының Қаржы директоры заң шығарушы жиналыстың өкілеттігімен аралдардағы мемлекеттік шығындарға жауапты. Директор сондай-ақ, өкімшілік кеңес пен заң шығарушы жиналыстың құрамына қызмет ететін лауазымдық мүше болып табылады. Губернатордың (сайланған депутаттармен кеңесе отырып) тағайындаған төрағасы және екі мүшесінен, сондай-ақ заң шығарушы жиналыстың сайланған екі мүшесінен тұратын Мемлекеттік есеп комитеті де бар. Заң шығарушы жиналысқа есеп беретін комитет аралдардағы экономиканы, мемлекеттік шығыстарды, барлық мемлекеттік есептерді және аудит есептерін қадағалайды. Қаржы директоры Мемлекеттік есеп комитетінің мүшесі бола алмайды.

Сайлаулар мен партиялар

Көптеген парламенттік демократиялардағыдай, Фолкленд аралдары үкіметінің атқарушы билігіне тікелей сайлаулар өткізілмейді. Оның орнына, халық заң шығарушы органы сайлайды, ол атқарушы билікке кеңес береді және оның құрамына кіреді. Заң шығарушы жиналысты сайлайтын жалпы сайлаулар кем дегенде төрт жылда бір рет өткізілуі керек. Фолкленд аралдарында сайлау құқығы барлық азаматтарға берілген, дауыс беруге жарамды ең төменгі жас – он сегіз. Заң шығарушы ассамблеяның он мүшесі бар, олардың сегізі топтық дауыс беру жүйесімен сайланады (Стенли сайлау округінен бесеу және Камп сайлау округінен үшеу), ал қалған екеуі – лауазымдық мүшелер (Бас атқарушы және Қаржы директоры). 2021 жылдың 4 қарашасында өткен соңғы жалпы сайлауда Фолкленд аралдарында белсенді саяси партиялар болмағандықтан, тәуелсіз кандидаттар ғана сайланды. Келесі сайлау 2025 жылы өтеді.