Кіріспе
Көрнекі нысандарды танудың бұзылуы – Көрнекі агнозия көрнекі нысандарды тану қабілетінің бұзылуы болып табылады. Бұл көру қабілетінің (көріс қабілеті, көру өрісі және қарау), тілдің, есте сақтаудың немесе интеллектінің жетіспеушілігінен туындамайды. Кортикальдық соқырлық бастапқы көру қабығының зақымдануынан пайда болса, көру агнозиясы көбінесе мидың артқы оқшылық және/немесе уақытша бөліктері сияқты алдыңғы қабығының зақымдануынан болады. [2] Көрнекі агнозияның екі түрі бар: апперцептивтік агнозия және ассоциативтік агнозия. Көрнекі нысандарды тану екі негізгі деңгейде жүзеге асады. Апперцептивтік деңгейде, тор қабықтан алынған көру ақпаратының ерекшеліктері бір объектінің сезімдік бейнесін құру үшін біріктіріледі. Ассоциативтік деңгейде объектінің мағынасы сезімдік бейнеге қосылады және объект анықталады. Егер адам заттарды танып-білуге қабілетсіз болса, өйткені ол заттардың дұрыс пішінін қабылдай алмайды, бірақ олар туралы білімі сақталса (яғни, оларда аномия жоқ), онда олар апперцептивтік агнозияға шалдыққан. Егер адам пішіндерді дұрыс қабылдаса және заттарды білетін болса, бірақ оларды анықтай алмаса, онда олар ассоциативтік агнозияға шалдыққан.
Visual agnosia is an impairment in recognition of visually presented objects. It is not due to a deficit in vision (acuity, visual field, and scanning), language, memory, or intellect. While cortical blindness results from lesions to primary visual cortex, visual agnosia is often due to damage to more anterior cortex such as the posterior occipital and/or temporal lobe(s) in the brain. [2] There are two types of visual agnosia: apperceptive agnosia and associative agnosia. Recognition of visual objects occurs at two primary levels. At an apperceptive level, the features of the visual information from the retina are put together to form a perceptual representation of an object. At an associative level, the meaning of an object is attached to the perceptual representation and the object is identified. If a person is unable to recognize objects because they cannot perceive correct forms of the objects, although their knowledge of the objects is intact (i. e. they do not have anomia), they have apperceptive agnosia. If a person correctly perceives the forms and has knowledge of the objects, but cannot identify the objects, they have associative agnosia.
Симптомдар мен белгілер
Көбінесе көру агнозиясы ересек жастағы адамдарда кездеседі, олар миына ауыр зақым келтірген. Алайда, даму кезеңінде миына аз зақым алған жас балаларда да осы симптомдар пайда болуы мүмкін. Көру агнозиясы көбінесе соқырлық немесе жартылай соқырлық, аномия, есте сақтау қабілетінің жоғалтылуы сияқты басқа себептер болмаған жағдайда заттарды тану мүмкін емеу ретінде көрінеді. Көру агнозиясының жиі кездесетін белгілеріне ұқсас пішіндегі заттарды анықтаудағы қиындық, заттардың сызбаларын танудағы қиындық және жылқының жоғарғы көзқарастан көрсетілген суреті сияқты, көбінесе кездеспейтін бұрыштардан көрсетілген заттарды тану кіреді. Ол бет-әлпет пен эмоцияларды тани алады, тіпті кейде беттің ерекше белгісі арқылы таниды, бірақ достарының, туыстарының және тіпті өзінің бетін тану үшін тек визуалды стимул жеткіліксіз. Бұл ауру бет-әлпетті есте сақтау қабілетіне де әсер етеді, жаңа естеліктерді қалыптастыру мен сақталған естеліктерді еске түсіруге кедерілді келтіреді. Мұндай жағдай көздерге немесе миға визуалды ақпарат жеткізетін көру жолдарына зақым келмеген кезде де болуы мүмкін. Шындығында, көру агнозиясы симптомдарды мұндай зақыммен түсіндіру мүмкін болмағанда пайда болады. Мидың артқы бөлігінің (ventral stream) белгілі бір аймақтарына зақым келтіру, проспагнозия сияқты, нақты визуалды ақпаратты тану қабілетін нашарлатады. Мысалы, Д.Ф. пациентінің қарынша бетіндегі зақымдар аперцептивті агнозияға алып келді.
Жіктеу
Жалпы алғанда, визуалды агнозия апперцептивті және ассоциативтік визуалды агнозияға бөлінеді. Аперцептивті агнозия – негізгі визуалды функциялар (көру қабілеті, түс, қозғалыс) және басқа да психикалық процестер, мысалы, тіл мен интеллект қалыпты болса да, объектілерді танудағы сәтсіздік. Ми сезімдік ақпараттан объектінің шеттері, жарықтығы және түсі сияқты ерекшеліктерін дұрыс біріктіріп, толық бейне жасауы керек. Егер осы процесте бұзылыс туса, объектінің бейнесі толық қалыптаспайды, демек оны тану мүмкін емес. Аперцептивті агнозиясы бар адамдарды көшіру, салыстыру немесе қарапайым суреттер салу сияқты тапсырмалар арқылы анықтауға болады, себебі олар мұндай тапсырмаларды орындай алмайды. Ассоциативтік агнозия – объектілерді анық қабылдап, олар туралы білгенімен, оларды анықтап тануға келмейтін жағдай. Бұл аперцептивті агнозияға қарағанда жоғары деңгейдегі процесті қамтиды.
Өмірбаян
Пациент К. К. 1961 жылы Англияда дүниеге келді. 1980 жылы Канадаға көшіп келді. 1988 жылдың қаңтар айында К.К. жүгіріп бара жатқанда көлік апатынан бас жарақат алды. Апаттан кейін К.К. көптеген танымдық қиындықтарды, көңіл-күйдің ауытқуларын, жадының нашарлауын және ашушаңдық шабуылдарын бастан өткерді. Сондай-ақ, К.К. сол жақ денесінің әлсіздігімен және сол жақ гемианопиясымен күресті. Ол жақсы сауығып, қалыпты интеллектісін және көру қабілетін сақтап қалды. Ол тарих бойынша магистратураны аяқтап, кейін ірі корпорацияда менеджер болып жұмыс істеді. Оның танымдық қабілеттерінің басқа да салалары жақсы жазылса да, К.К. әлі күнге дейін көрінетін әлемді түсінуде қиналады.
Ассоциативтік көру агнозиясы
Магниттік-резонанстық томография (МРТ) К.К.-ның екі жақты сақина тілімінің жұқаруын көрсетті, нәтижесінде ассоциативті көру агнозиясы пайда болды. К.К. заттарды анықтауға тырысқанда көп қателіктер жасайды. Мысалы, ол есептегішті "шашлыкке арналған сүйектер" деп атады, ал бадминтон ракеткасын "фехтовальщик маскасы" деп атады. Дәрілік садақ "қауырсын" деп қате түсіндірілді, ал транспортирді "ұшақ кабинасы" деп жаңылыстырды. Көзбен көретін заттарды тану қабілеті бұзылғанына қарамастан, К.К. сурет салу, көру қиялын пайдалану және ішкі қиялын жасау сияқты көптеген қабілеттерін сақтап қалды. Англияда туғандықтан, оған Англияны суреттеп, Лондонды және туған жерін белгілеу тапсырылды. Англияны дәл суреттегені – оның сурет салу қабілетінің бір мысалы ғана.
Адамның бетін және нысанды өңдеудің екі есе ажыратылуына дәлел
Пациент К.К. бет-әлпетті тану мен визуалды нысандарды тану арасындағы екі жақты ажыратуды дәлелдеді. Прозопагнозиямен ауыратын науқастардың фузиформалық беттік аймағы (FFA) зақымдалады және олар тік бет-әлпеттерді тани алмайды. К.К. бет-әлпеттерді тануда ешқандай қиындыққа тап болмады және танымал бет-әлпеттерді тік күйде анықтау тапсырмасы берілген кезде бақылау тобымен бірдей нәтижелер көрсетті. Бірақ, танымал адамдардың кері бұрылған бет-әлпеттерін көрсеткен кезде, К.К. бақылау тобынан айтарлықтай нашар нәтижелер көрсетті. Бұл себебі кері бұрылған бет-әлпеттерді тану бөлік-бөлік стратегияны қажет етеді. К.К.-ның нәтижелері, бет-әлпетті тану қабілеті нашарлаған, бірақ кері бұрылған бет-әлпеттерді жақсы танитын прозопагнозиямен ауыратын науқастармен салыстырылды. Бұл бет және нысанды тану арасындағы екі жақты ажыратудың алғашқы дәлелі болды, бұл бетке тән тану жүйесінің бар екенін көрсетеді.
Танымал мәдениетте
Бұл жағдай туралы әйгілі есеп – Оливер Сакстың "Әйелін шляпа санаған адам" кітабындағы тақырыптық эссе. "Шетелдіктер" атты "Picket Fences" эпизодындағы кісі өлтіру күдіктісі агнозиямен ауырған деген болжам бар. "Жағымсыз оқиғалар" эпизодындағы пациент агнозияға шалдыққан. "Preacher" комиксіндегі Лори кейіпкері бір көзімен туғандықтан агнозияның өте ауыр түріне ұшыраған. Мысалы, ол беті қатты деформацияланған Арсефейсті жас Джеймс Динге ұқсас деп қабылдайды. Вал Килмердің кейіпкері "Бірінші көрісте" фильмінде визуалды агнозияға тап болады. "X-файлдар" телесериалының бесінші маусымындағы "Folie à Deux" эпизодында Малдер телемаркетер Гэри Ламберт сияқты, өзінің бастығы Грег Пинкус гипноз арқылы нағыз келбетін жасыратын монстр деген сенімге келеді. Скалли бұл ойды абсурдты деп есептесе де, Малдер сипаттағанның туындаған визуалды агнозияға ұқсас екенін айтады. Тед Чиангтың "Көргеніңді ұнату: деректі фильм" атты әңгімесі, физикалық сұлулыққа деген көзқарасты өзгертетін инвазивті емес медициналық процедураның мәдени әсерін зерттейді.