Кіріспе

Туат – Алжирдің орталық бөлігіндегі шөлді аймақ, кішкентай оазистер тізбегін қамтиды. Бұрын оазистер Сахара арқылы өтетін керуендер үшін маңызды болған.

География

Туат Grand Erg Occidental-дің оңтүстігінде, Erg Chech-тің шығысында және Тадемайт үстіртінің оңтүстік-батысында орналасқан. Онда Вади Саураның жалғасы болып табылатын Вади Мессаудтың шығыс шетінде орналасқан шағын оазистер тізбегі бар. Оазистер солтүстіктегі Буда ауданынан оңтүстіктегі Реганге дейін 160 км-ге созылып жатыр. Аймақтың ең ірі қаласы – Будадан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км жерде орналасқан Адрар. Адрар қаласы француздардың 1900 жылы жаулап алғаннан кейін салынды және 2002 жылы оның халқы 43 903 адамды құрады. Әрбір оазиске байланысты ксур (жекеше түрі ксар немесе гсар) деп аталатын кішкентай қоршалған ауылдар бар. Сонымен қатар, көптегені тасталып кеткен кейбір бекіністер (касбалар) де бар. Аймақта жауын-шашын өте сирек жауады, ал шаруашылық Континенттік аралықтағы үлкен сулы қабаттан алынатын жер асты суларына тәуелді. Бұл қабат Московий және Ценоман кезеңдері арасында шөгіндірген, 600 000 км²-ден астам аумақты алып жатқан кеуекті құмтастардан тұрады. Ол Алжир, Ливия және Тунис аумақтарын қамтиды. Бұл Солтүстік-Батыс Сахара сулы қабаттар жүйесінің (NWSAS) екі қабатының тереңірек жатқаны. Туат Континенттік аралықтың оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан, мұнда сулы қабат жер бетінен 2–6 метр тереңдікте жатыр. Оазистерде 4500 гектар жерге 700 000–800 000 құрма пальмасы (Phoenix dactylifera) өседі. Пальма тоғайлары тұманғаралар жүйесімен суарылады, бұл дәстүрлі гравитациялық жинау жүйесі. Олар вади маңындағы төмендіктен сулы қабатқа дейін көлбеу каналдар арқылы су жеткізеді. Канал бойындағы әр 10–20 метрде тік тесіктер желдетуді қамтамасыз етеді және құрылыс пен күтімге көмектеседі. Көптеген тұманғаралардың ұзындығы бір километрден асады. Олар әдетте секундтына 2–3 литр су береді. 1963 жылы Туат аймағында 531 тұманғара болған, олардың тек 358-і ғана жұмыс істеген. Жалпы су ағыны шамамен 2000 л/с құрады. Тұманғараларды салу және күтіп ұстау қымбатқа түседі. Олар қирағанда көбінесе жөнделмейді. Оның орнына, су тік құдықтардан және электрлік сорғылар арқылы алынып, орталықтандырылған суару жүйесімен астық өсіріледі. Бір құдықтан секундтына 30–50 литр су алуға болады. Судан басқа, Туаттың астындағы тау жыныстарында табиғи газ қалталары бар. Алжирдің мемлекеттік мұнай компаниясы Sonatrach осы газ қорларын игеру үшін шетелдік компаниялармен бірлескен кәсіпорындар құрып жұмыс істейді. Sonatrach және Қытайдың Ұлттық мұнай-газ барлау және даму корпорациясы (CNODC) Адрардан солтүстікке қарай 40 км жердегі Сбаа ауылының жанында мұнай өңдеу зауытын салған. Бұл зауыт 2006 жылы іске қосылды. Gaz de France (GDF Suez) және Total компаниялары бастаған жеке жобалар 2013 жылы газ беруді бастауға жоспарлануда. Хасси Р'Мелге қосылатын құбыр желісі салынып жатыр. Туаттың солтүстігінде де оазистері мен құрма пальмалары бар, тұманғаралармен суарылатын ұқсас аймақ – Горара орналасқан. Ең ірі қаласы Тимимун Адрардан солтүстік-шығысқа қарай 162 км жерде орналасқан.

Тарих

Саад Туатты Мали империясының Малинкесі құрған болуы мүмкін деп санайды, бұл Тимбукту дәстүршілерінің мәліметтеріне және Туаттың Тимбуктуда өзін ұсынушыларының әрқашан болғандығына негізделген. Туат оазистері Танезруф жолының солтүстік ұшында орналасқандықтан, сахаралық сауда үшін маңызды болды. Реггане Гао қаласынан шамамен 1150 км солтүстікте, ал Тимбуктудан да сондай-ақ қашықтықта жатыр. Суданнан келген керуендер Сиджилмаса немесе Тлемцен сияқты қалаларға қарай солтүстікке қарай жалғастыратын. Ерте араб географтары оазистерді есімдерімен атамаған, бірақ оазистерде ерте заманда яһудилер тұрған деген мәлімет бар, себебі Буда аймағындағы бір ауылдан табылған қабір тасында 1329 жылғы еврей жазуы бар. Туат туралы ең алғашқы жазба мәліметтерді Ибн Батута келтіреді. Ол 1353 жылы қазіргі Нигердегі Такеддадан 1390 км қашықтықтағы Сахарадан өтіп Будаға келді. Ол 600 құл қызды қамтыған үлкен керуенмен бірге сапар шекті. Ол былай деп жазды: Ибн Батута Будада бірнеше күн болды, содан кейін керуенмен Сиджилмасаға аттанды. Буда, Сиджилмаса, Тимбукту және Гао 1375 жылғы Абрахам Крескестің Каталондық атласында көрсетілген. Бір кезде Буда тасталып, оның орнына Таментит аймақтың басты ксуры болды. Таментит орталықта орналасқан және қорғануға ыңғайлырақ болды. Араб географы және тарихшысы Ибн Халдун (Тунис қаласында 1332 жылы туып, 1406 жылы Мысырда қайтыс болды) өзінің «Китаб әл-ибар» еңбегінде өзі бармаған Туатты сипаттайды: Олардың бірі Сиджилмасадан оңтүстікке қарай үш кезең жерде орналасқан және Туват деп аталады. Ол батыстан шығысқа қарай созылған 200 кшурдан тұрады, олардың ең шығысқысы Тамантит деп аталады, қазіргі уақытта дамыған орын және Мағриб пен Судан Мали жері арасында саудагерлердің өтетін бағыты. Бұл кшурлердің ең батысқысы Буда қаласы Мали аумағының аванпосты Уалатанға қарайтын жол болған, бірақ Сус шөлінен келген бедуин арабтары қарақшылық жасап, керуендерді мазалаған кезде тасталып кетті. Олар сол жерден шығып, Тамантит арқылы Судан еліне қарай жолға шықты. Адрардың шындығында Сиджилмасадан оңтүстік-шығысқа қарай 540 км қашықтықта екенін ескеру керек, бұл Ибн Халдун айтқан үш кезеңнен әлдеқайда көп. Сонымен қатар, оазистер батыстан шығысқа емес, солтүстік-солтүстік-батыстан оңтүстік-оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр. Туат туралы толық мәліметтерді 1447 жылы итальяндық Антонио Малфанте Генуядағы саудагерге латын тілінде жазған хатынан білеміз. Малфанте Таментит болған деп есептелетін ауылды былай сипаттады: «Бұл жер – маврлар елінің базары, онда саудагерлер өз тауарларын сатады: алтын осында жеткізіледі және жағалаудан келгендер сатып алады. Бұл жер Де-Амаментте (Таментит) орналасқан, мұнда байлар көп. Алайда, олардың көпшілігі өте кедей, себебі олар егін екпейді және тек өмір тіршіліктеріне жететін құрмаларды ғана жинай алады. Олар тек қана төсеніш етін жейді, ол сирек кездеседі және қымбатқа бағаланады». Ол яһуди халқы туралы да былай дейді: «Бұл жерде көптеген яһудилер жақсы өмір сүреді, себебі олар әрқайсысы өз клиенттерін қорғап отырған бірнеше билеушілердің қорғауында. Осылайша олар әлеуметтік тұрғыдан өте сенімді. Сауда олардың қолында, және олардың көпшілігіне үлкен сеніммен сенуге болады». Тлемцендегі Зиянид әулетінің сұлтаны Әбу Хамму II (1359-1389) Гурара аймағына бас сауғалап, жақсы қабылдады. Сұлтан Тимимундағы (Гурараның астанасы) себханың жанындағы ксарда Меринидтерден Тлемценді қайтарып алғанға дейін біраз уақыт сол жерде тұрды. Бұл ксар әлі күнге дейін солтанның атымен – Тал н Хамму деп аталады. Рулық одақтар арқылы Зиянидтер Туатқа белгілі бір ықпал етті. 15 ғасырдың басынан бастап аймақтар арасында Тлемцен патшалығымен саяси қатынастар орнатылды. Француздық Ардагерлік легион офицері Альфред Жорж Пол Мартин келтірген Туаттық дереккөзге сәйкес, белгілі бір әл-Амури жазған мәтінде 1435 жылы көшпелілер тобы (Оулед Али ибн Харис) мен Тамантит яһудилері арасындағы қақтығыс туралы айтылады. Көшпелілер кейбір құрмаларды несиеге сатып алды және оларға ақы төлеуден бас тартты, Тамантит яһудилері Тлемцен сұлтаны Абуль Аббас Ахмад аль Акилге (1430-1466) шақырды, сұлтан қақтығысты тоқтату үшін шағын экспедиция жіберді. Осман империясының Туатты басып алу әрекеттері 1578 жылы Алжир түркілері, ал 1582 жылы Триполи түркілері тарапынан сәтсіз аяқталды. 1583 және 1588 жылдар аралығында Марокконың Саади сұлтаны Ахмад әл-Мансур Туат пен Гурара оазистерін басып алды. Тафилалттың Алауит сұлтаны Сиди Мұхаммед ибн Шәриф шығыс Сахараға жорық жасап, 1645 және 1652 жылдары Туатты жаулап алды, содан кейін ол оазиске қаидтарын тағайындады, ол Аогрутқа дейін сузерен ретінде қабылданды. 1692 жылдан бастап, сұлтан Мулай Исмаилдың билігі кезінде және одан кейінгі жүз жыл бойы Гурара, Туат, Тидикелт Марокко губернаторлары тарапынан басқарылды. Империясы бойынша үнемі көтеріліспен бетпе-бет келген сұлтан Мулай Слиман 1796 жылы Гурара, Туат, Тидикелттен губернаторын қайтарды, себебі олар Алауиттерге қарсы көп рет көтеріліс жасады және Туат аймағына олардың номиналды бақылауы болды.

Соңғы заманауи кезең

1800 жылы Муалай Слиман оларға жергілікті тәуелсіздік берген кезде, Туат халқы салық төлеуге келісті, өз аумақтарын басқаруды жергілікті салмалы кеңеске тапсыруды жөн көрді. 1830 жылға дейін Туат халқы Алжирдің дейіне салық төлеп тұрған, бірақ Алжир соғыстары кезінде тоқтатты. 1890 жылға дейін Сахара оазистері «блед-эс-сиба» деп аталатын аймақтардың құрамында болды, бұл аймақтар номиналды түрде Мароккоға қарасты, бірақ орталық үкіметтің билігіне бағынбаған. Бұл кешен француз Алжирге келгенге дейін көп ғасырлар бойы Марокко империясының бір бөлігі болды. 1893 жылы француз үкіметі Жюль Камбонға Гуарара мен Тидикельтті басып алуға рұқсат берді, тіпті оған Эль-Голеада әскер жинауға мүмкіндік берді, бірақ әскерлері шығуға дайын болғанда соңғы сәтте бұл бұйрық кері қайтарылды. Француз үкімшілігі кезінде бұл аймақ «Сахара оазистерінің аймағы» деп аталды. 1903 жылы жергілікті тайпалардың коммуникация желілеріне жасаған шабуылдары француз әскерлеріне ауыр шығын келтірді. 8 маусымда Фигиг қаласы француз әскерлерімен бомбаланды, бұл тайпаларды жазалау мақсатында жасалды. 2 қыркүйекте көшпелілер тобы Тагитке бара жатқан керуенді Эль-Мунгар деген жерде шабуылдады. Жеті сағаттан астам соғысқаннан кейін француз әскерлері күшейтіліп, шабуылдаушылар шегінді. 115 жауынгердің арасында француз әскерінен 38 адам қаза тауып, 47 адам жараланды. Өздерінің позицияларын нығайту үшін француз билігі оазистерді Алжир Сахарасымен автомобиль және теміржол арқылы байланыстыруға шешім қабылдады.