Кіріспе

Банкалық үстел (Bank) – көптеген үлкен шіркеулердің қабырғаларының ішкі жағымен бойлап созылатын төменгі тас орындық. Банкалық үстелдер бағаналардың негіздерінің, вестибюльдердің және галереялардың маңында да кездеседі. Банкалық үстел – бір уақытта бірнеше адам отыруға арналған ұзын орындықпен жабдықталған үстелдің бір түрі. Әдетте, мұндай үстелдер бақша, саябақ сияқты сыртқы орындарда, сондай-ақ жаяу жүргіншілер жолының бойында орналасады. Бірақ ішкі кеңістіктерде де, әсіресе әуежайлар, мемлекеттік кеңселер және шіркеулер сияқты қоғамдық орындарда жиі кездеседі. Банкалық үстелдердің геометриялық пішіндері әртүрлі. Ең көп таралғандары – тіктөртбұрышты және дөңгелек пішінді үстелдер. Олардың ені мен ұзындығы орналасқан жеріне байланысты өзгеріп отырады. Әдетте, шіркеулердегі үстелдер тар енімен және ұзын ұзындығымен ерекшеленеді, бұл шектеулі кеңістікте көп адамды қабылдауға мүмкіндік береді. Ал саябақтар сияқты сыртқы орындардағы үстелдердің беті кең болып келеді, адамдар тамақтану, оқу және жұмыс істеу үшін заттарды қоюға ыңғайлы. Банкалық үстелдер әртүрлі материалдардан жасалады. Мұндай үстелдердің ең көп қолданылатын материалы – ағаш тақта. Еуропаның орта ғасырында ағылшын емені кең таралған материал болса, қазір жұмсақ ағаштар да қолданылады.

Ежелгі

Үстел ежелгі заманнан бері ағаш, металл және тас сияқты әртүрлі материалдардан жасалып келген. Мысырда ежелгі патшалық кезеңіне жататын қабірлерде көптеген жиһаз табылды. Мұнда тақтар, орындықтар, кіші орындықтар мен үстелдер билеуші топтың мәртебесі мен ресмилігін көрсететін әсем әшекейлермен кездеседі. Сол дәуірдегі үстелдердің дәл осы түрі болғаны белгісіз, бірақ үстелдің түрлері мен пішіндері көп болғандықтан, ол кезден бері қолданылған болуы мүмкін. Б.з.д. 1375 жылға жататын архитектор Ханың қабірінен төрт аяғы бар, тікбұрышты ағаш тақтасынан тұратын, күйдіріліп, боялған үстел табылған. Қабірден табылған үстелге тамақ қойылған, бұл, әдетте, құдайға арналған шаруашылық болған. Осылайша, ежелгі Мысыр дәуірінде үстелдер діни мақсаттарда, ежелгі Мысыр құдайларына құрбандық шалу үшін кеңінен қолданылған.

Орта ғасырлар

Орта ғасырлар, Рим империясы құлағаннан кейін пайда болған, 4-15 ғасырлар аралығындағы дін мен саясаттың араласқан мың жылдық кезеңі болды, бұл Шығыс Рим империясынан бастау алды. Сол кездегі жиһаз бен өнер діни және саяси нормаларға сәйкес жасалды. Ортағасырлық жиһаз негізінен төрт кезеңнен өтті: ерте христиандық, романдық, готикалық және византиялық. Содан кейін, Ренессанс дәуірінен бастап, жиһаз қажеттілікке айналып, дамуға көшті. Осы кезеңде аристократтар 15 ғасырда банктік және түрлі саудадан жинаған мол байлықтарын көрсету үшін көптеген сарайлар мен виллалар салуға кірісті, олардың ішкі безендірулері әсем әрі сәнді болды. Байлық, билік және құштарлық сезімі өсімдіктер, жануарлар, геометриялық, діни және классикалық мотивтерді жиһазға енгізу арқылы көрінеді. Акант үлгісі – ең көп таралған мотивтердің бірі, оны осы кезеңнің жиһазында кездестіруге болады. Сонымен қатар, жануарлар мотивтерінің пайда болуы билеушінің билікке құштарлығын ғана емес, сонымен қатар діни мәдениеттің өнерге тигізген әсерін де көрсетеді. Бұл кезеңде "пеу" деп аталатын жиһаз да пайда болды, ол шіркеулерде кеңінен қолданылатын үстел мен орындықтың біріктірілген түрі еді.

Қазіргі заманғы

Дөңгелек үстелдер көбінесе пікник, ашық ауада тамақтану және демалыс сияқты іс-шаралар үшін сыртта орнатылады. 19-шы ғасырдан бастап ашық ауада тамақтану танымал болды, содан бері паркте дөңгелек үстелдер мен орындықтар көбейе бастады.

Дизайн

Бэнк үстелдерінің түрлері олардың қолданылуына және орналасқан жеріне қарай әртүрлі болады.

Дизайн

Ең көп таралған скамейка-үстел пішіні – тікбұрышты пішінді үстел, яғни тікбұрышты орындықтары бар ұзын үстел. Дегенмен, скамейка-үстелдер әртүрлі геометриялық пішіндерде болуы мүмкін, тек тікбұрышты ғана емес, сонымен қатар дөңгелек, алтыбұрышты және тағы да басқа пішіндерде. Бұл үстелдердің қайда орналасқандығына және қалай қолданылатындығына байланысты өзгеріп отырады. Сонымен қатар, күн энергиясын өндіретін скамейка-үстелдер сияқты экспериментальді үстелдер де бар. Оның үстіңгі жағында күн энергиясы панелі орналасқан, ол үстелде отырғандарды жаңбырдан қорғайды, ал үстелдің астыңғы бөлігінде пайдалануға болатын батареясы бар.

Орналасқан жері

Ең көп кездесетін орын, яғни ойын-сауық үстелі орналасатын жер – ашық ауадағы қоғамдық орындар, мысалы, саябақтар. Ашық ауадағы қоғамдық орындардың ерекшелігі – көптеген адамдардың сол жерден өтіп, тоқтауы. Сондықтан, қоғамдық орындарда орналасқан ойын-сауық үстелдері көбінесе демалу және тамақтану үшін қолданылады. Қоғамдық орындардағы ойын-сауық үстелдері көбінесе еденге орнатылады. Дегенмен, ойын-сауық үстелдері жабық орындарда да кездеседі. Әдетте, шіркеулерде "Пью" деп аталатын ерекше үстел дизайны болады. Пью – үстел мен орындық функцияларын біріктіретін жиһаз түрі. Шіркеулерде діни қызметтер өткен кезде көп адам жиналады, бірақ ғимараттың көлемі шектеулі. Осы мәселені шешу үшін шіркеулер кеңістікті тиімді пайдаланатын, екі функциялы "Пью" жиһаздарын қолданады.

Ағаш

Ағаш – үстелдер мен ойындар жасауға қолданылатын кең таралған материал. Адамдар ежелгі заманнан бері ағаш тамырларына отырып, оны жиһаз ретінде пайдаланған. Көне заманнан бүгінгі күнге дейін ағаш жиһаз жасауда ең көп қолданылатын материал болып табылады. Ағаштың артықшылығы – болат, алюминий және пластик сияқты материалдардың ыстыққа төзімсіздік қасиеті бар, яғни олар қызғанда кеңейіп, беріктігін жояды. Бұл кеңею жиһаздың пішінін бұрмалауы мүмкін. Ал ағашқа температураның әсері тимейді. Ғылыми тұрғыдан алғанда, термиялық кеңею ағаш ылғалдылығы нөлден төмен түскенде ғана пайда болады, бірақ тіпті құрғақ аймақтарда да ағаш ылғалдылығы бес пайыздан кем болмайды. Ағаштың жоғары жылу сыйымдылығы бар, сондықтан оның температурасын көтеру үшін бетон сияқты басқа материалдарға қарағанда көбірек энергия қажет. Ойындар көбінесе саябақтар, жаяу жолдар және ғимараттардың алдында сияқты ашық ауада орналасады. Мұндай орындардың ерекшелігі – күн сәулесіне тікелей түсуі. Сондықтан ойындар жасауда ағашқа басымдық беріледі. Сонымен қатар, ағаш тотығады, бірақ металл сияқты тот баспайды. Дегенмен, ағастың да кемшіліктері бар. Ашық ауада орналасқандықтан, ойындарды жаңбырдан қорғайтын шатыр болмайды. Жаңбыр ағашта саңырауқұлақ өсіп, шіруіне себеп болуы мүмкін. Мұны болдырмау үшін ағашқа консервант жағу қажет. Консервант микроорганизмдердің өсуін және ылғалда еріуін тоқтатады.

Металл

Металл үстелдер қоғамдық орындарда жиі қолданылады, себебі металлға аз күтім қажет. Ашық ауада орналасқан үстелдердің басты мәселесі – вандализм. Қоғамдық үстелдерде кездесетін вандализм түрлері: граффити, ою-өрнек салу және үстелдерді бүлдіру. Металл басқа материалдарға қарағанда вандализмге қарсы тұруда тиімдірек. Мысалы, граффити жағдайында ағаш ылғалды сіңіретін қасиетке ие, сондықтан бояуды сызып тастағанда үстелге зақым келтіруі мүмкін. Сонымен қатар, ағашқа ою-өрнек салу оңай. Ал металға ою-өрнек салу қиын, граффитиді тазалау оңайырақ. Металдың бір кемшілігі – тотығу. Қаланың маңызды нысандары саналатын қоғамдық саябақтарда тотыққан үстелдер жағымсыз әсер қалдыруы мүмкін. Бұл мәселені бояу сияқты қорғау шараларын қолдану арқылы болдырмауға болады.

Пластик

Пластикалық үстелдер кеңселер, университеттер, сауда орталықтары және мейрамханалар сияқты қоғамдық орындарда ғана емес, сонымен қатар үйлер сияқты жеке орындарда да жиі қолданылады. Олардың күтімі оңай, салмағы жеңіл, түрлі-түсті және әртүрлі дизайнға ие болуы себеп. Пластмасса түрлерінің ішінде (жоғары тығыздықты полиэтилен) жиһаз жасауда ең көп пайдаланылады. Пластмассаның беріктігін арттыру үшін, оны ағаш ұнымен араластырады (Gao, 2004).

Тас

Тас үстелдердің беріктігі жоғары, бірақ құны қымбат. Тас өте ауыр болғандықтан, тас үстелдер бір орында бекітіліп орнатылады және көбінесе сыртқы алаңдарда қолданылады.

Вандализм

Көбінесе ашық ауада орналасқан үстелдердің ерекшелігіне байланысты вандализм жиі кездеседі. Вандализмнің түрлері – граффити, ою-өрнек салу және үстелдерді қирату. Самдал мен Кристенсеннің (1985) мәліметінше, вандализм орын алған жерлерде осы сияқты вандализм жиірек болады. Экологиялық психология бойынша, бұрын жасалған және ескерілмеген вандализм одан әрі вандализмға алып келеді. Бұл мінез-құлықты Келлинг пен Уилсон 1982 жылы «Сынған терезелер теориясы» арқылы зерттеді. «Сынған терезелер теориясы» бойынша, 1980 жылдары Нью-Йоркте жылына 600 мыңнан астам қылмыс тіркелді, саяхатшылар ашық түрде Нью-Йорк метросына мінбеуді айтты және полиция күнделікті метроны патрульдесе де, Нью-Йорктің қауіпсіздігі нашар болды. 1984 жылы Көлік бюросының бір қызметкері граффитилерді өшіру үшін метро вагондарының базасына жіберілді. Нәтижесінде Нью-Йорк метросындағы ауыр қылмыстар 75 пайызға азайды. Демек, вандализмнің алдын алу үшін үстелдерді әрдайым таза күйде ұстау маңызды. Парктер, ғимараттар немесе қоғамдық орындардың басшылары граффитиді одан әрі вандализмға себеп болмас үшін дереу жоюға тиіс. Граффити кез келген материалдан жасалған үстелдерде кездесе алады, бірақ ою-өрнек салу әдетте ағаш үстелдерде болады, себебі ағашқа басқа материалдарға қарағанда ою салу оңай.

Қоршаған ортаға әсері

Ағаш – ойын үстелдерін жасауда қолданылатын ең көп таралған материалдардың бірі болғандықтан, орманды кесуге әсер етеді. 2018 жылы Дүниежүзілік ресурстар институты Индонезияның Бразилиямен бірге ең ірі ормандық аумақтарының бірі екенін хабарлады. Бірақ ғалымдардың пікірінше, Суматраның жаңбырлы ормандары алдағы 20 жылдың ішінде жойылу қаупі бар. Осы орманның жойылуы салдарынан Индонезияның жаңбырлы ормандарында мекендейтін орангутан, жолбарыс және қара мүйіз сияқты жануарлар өздерінің тұратын жерлерін жоғалтып, құрып кетуі мүмкін. Сонымен қатар, көмірқышқыл газын орман сіңіруі тиіс, бірақ орманды кесудің салдарынан орманның оны сіңіру қабілеті төмендеп, атмосферадағы парниктік газдардың мөлшері артып, ғаламдық жылынуға алып келеді. Ойын үстелдері көбінесе ұлттық саябақтар сияқты демалыс орындарында орналасқан, сондықтан оларды пикниктер мен басқа да демалыс шаралары үшін үстел ретінде көптеген адамдар пайдаланады. Дегенмен, адамдар көбінесе демалыс орындарында қоқыс қалдырып кетеді. Қоқыс тастау жануарлардың құрып кету қаупіне әкеледі. Бұзылған банкалар мен бөтелкелердің өткір жиектері жабайы жануарларға ауыр зиян келтіруі мүмкін. Сонымен қатар, жануарлар пластик бұйымдарды жеуге тырысып, олардың тамаққа қабылуына және ас қорыту органдарына зақым келтіруі мүмкін.