Кіріспе

Жапон үкіметінің министрлігі (1873–1947)

Ішкі істер министрлігі (内務省) – Мейдзи конституциясы бойынша құрылған, 1873 жылдан 1947 жылға дейін Жапон империясының ішкі істерін басқарған кабинет деңгейіндегі министрлік. Оның міндеттеріне жергілікті әкімшілік, сайлаулар, полиция, халықты бақылау, әлеуметтік саясат және коммуналдық жұмыстар кірді. 1938 жылы министрліктің әлеуметтік саясаты одан бөлініп, Денсаулық сақтау және әлеуметтік қамтамасыз ету министрлігі құрылды. 1947 жылы Достас елдердің Жоғарғы қолбасшысының басшылығымен Ішкі істер министрлігі таратылды, ал оның әкімшілік функциялары Ұлттық полиция агенттігіне, Құрылыс министрлігіне, Ішкі істер министрлігіне және тағы басқа органдарға жүктелді. 2001 жылы Ішкі істер министрлігі Басқару және үйлестіру агенттігімен және Пошта және телекоммуникация министрлігімен біріктіріліп, Мемлекеттік басқару, ішкі істер, пошта және телекоммуникация министрлігі құрылды. 2004 жылы аталған министрлік ағылшын тіліндегі атауын Ішкі істер және коммуникация министрлігі деп өзгертті. Яғни, Ішкі істер және коммуникация министрлігі – Ішкі істер министрлігінің тікелей мұрагері болып табылады.

Мейдзи дәуірінің басы

Мэйдзи қалпына келтіруінен кейін жаңа Мэйдзи үкіметінің басшылары ескі феодалдық тәртіпті алмастыру үшін жоғары орталықтандырылған мемлекет құруды көздеді. Император Мэйдзидің Жарғылық антына бірнеше ай өткен соң, Хэйан кезеңінің аяғындағы ежелгі рицурё құрылымы жаңа Дайджо кан жүйесінде заң шығару, әкімшілік және сот функцияларын бөлуге ерекше назар аударған түрінде қайта жаңғыртылды. 1873 жылы Ивакура миссиясынан оралған Окубо Тошимичи өзі басқаратын Дайджо кан ішінде Еуропа елдерінің министрліктері үлгісінде "Ішкі істер министрлігін" құру жоспарын ұсынды. Ішкі істер министрлігі 1873 жылғы қарашада үкіметтік департамент ретінде құрылды, бастапқыда наразылық білдіріп жүрген бұрынғы самурайлар мен Сейканрон пікірталасынан туындаған саяси тәртіпсіздіктерден үкіметке төнген қауіп-қатерлерді болдыру үшін ішкі қауіпсіздік агенттігі ретінде жұмыс істеді. Полиция әкімшілігін бақылаудан басқа, жаңа департамент Отбасы тіркелімі, азаматтық инженерия, топографиялық зерттеулер, цензура және ауыл шаруашылығын дамытуға да жауапты болды. 1874 жылы пошта басқаруы оның міндеттеріне қосылды. 1877 жылы діни институттарды бақылау міндеті қосылды. Ішкі істер министрлігінің басшысы "Үй иесі" деп аталды және тиімді түрде Үкімет басшысы ретінде жұмыс істеді. Ішкі істер министрлігі алғашында жергілікті өнеркәсіпті дамытуға жауапты болды, бірақ бұл міндет 1881 жылы Ауыл шаруашылығы және сауда министрлігіне берілді.

Мэйдзи конституциясы бойынша

1885 жылы кабинеттік жүйе құрылғанда Ішкі істер министрлігі Ямагата Аритомоның басшылығымен қайта ұйымдастырылды, ол алғашқы Ішкі істер министрі болды. Жалпы басқару, жергілікті басқару, полиция, қоғамдық жұмыстар, денсаулық сақтау, пошта басқармасы, топографиялық зерттеулер, діни мекемелер және ұлттық санақ жүргізуге жауапты бюролар құрылды. Хоккайдо және Карафуто префектураларының басқаруы да тікелей Ішкі істер министрлігінің қарауына өтті, ал барлық префектура әкімдері (орталық үкімет тағайындаған) Ішкі істер министрлігінің құзырына бағынды. 1890 жылы Теміржол министрлігі, ал 1892 жылы Байланыс министрлігі құрылды, пошта басқармасының функциялары Ішкі істер министрлігінен бөлініп шықты. Мемлекеттік синтоизм құрылғаннан кейін 1900 жылы Ішкі істер министрлігіне Діни істер департаменті қосылды. 1911 жылы «Жоғары мемлекеттік қылмыс» оқиғасынан кейін арнайы полиция күштері «Токко» құрылды. 1913 жылы Діни істер департаменті Білім министрлігіне берілді. 1920-ші жылдардан бастап, аграрлық наразылықтар мен большевиктердің ықпалымен туған еңбек дауларының күшеюіне байланысты, Ішкі істер министрлігінің назары ішкі қауіпсіздік мәселелеріне көбірек аударылды. 1925 жылы қабылданған «Бейбітшілікті сақтау туралы заң» # Қоғамдық қауіпсіздікті сақтау туралы заң арқылы Ішкі істер министрлігі саяси қарсылықты басу және социалистер, коммунистер мен еңбек қозғалысының қызметін шектеу үшін қауіпсіздік аппаратын пайдалана алды. «Токко» күші зор айтарлықтай кеңейіп, оның құрамына Жапонияның барлық префектураларындағы, ірі қалаларындағы және көптеген жапон тұрғындары бар шетелдердегі бөлімшелер кірді. 1920-ші және 1930-шы жылдардың соңында «Токко» Жапон Коммунистік партиясын жою мақсатымен бірнеше толқында белгілі мүшелерді, жақтастарын және күдікті жақтастарын (15 наурыз оқиғасы) жаппай тұтқындады. 1936 жылы Ішкі істер министрлігінде Ақпарат және үгіт комитеті құрылды, ол барлық ресми баспасөз хабарламаларын жариялады және цензура мәселелері бойынша Басылымдарды бақылау департаментімен бірлесіп жұмыс істеді. 1937 жылы Білім министрлігімен бірлесіп, Ішкі істер министрлігі Ұлттық рухани жұмылдыру қозғалысын жүргізді, ал 1938 жылы Ішкі істер министрлігі Жапонияны толық соғыс жағдайына келтіру үшін Ұлттық жұмылдыру заңын іске асыруға көмектесті. Министрліктің денсаулық сақтау функциялары 1938 жылы Денсаулық сақтау министрлігіне берілді. 1940 жылы Ақпарат және үгіт бөлімі (情報部) Ақпарат бюросына (情報局) дейін көтерілді, ол бұрынғы Императорлық Жапон Армиясының, Императорлық Жапон Әскери-теңіз флотының және Сыртқы істер министрлігінің жеке ақпараттық бөлімдерін Ішкі істер министрлігінің басшылығымен біріктірді. Жаңа «Жохокиоку» барлық жаңалықтарды, жарнамаларды және қоғамдық іс-шараларды толық бақылай алды. 1941 жылдың ақпан айында редакторларға мақалаларын енді жарияламауды ұсынған жазушылардың қара тізімін таратты. Сондай-ақ 1940 жылы «Тайсей Йокусанкай» саяси партиясы құрылғаннан кейін Ішкі істер министрлігі саяси қарсылықты бақылау және тежеу жөніндегі күш-жігерін күшейтті, сонымен қатар «Тонаригуми» жүйесін қолдану арқылы, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде азаматтық қорғаныс шараларын үйлестіру үшін де пайдаланылды. 1942 жылы Отарлық істер министрлігі таратылып, Ішкі істер министрлігі өзінің ықпалын Жапонияның сыртқы аумақтарына дейін кеңейтті.

Соғыстан кейінгі Ішкі істер министрлігі және таратылуы

Жапонияның капитуляциясынан кейін, Ішкі істер министрлігі оккупацияланған Жапонияда қоғамдық тәртіпті сақтау үшін одақтас оккупациялық күштермен тығыз үйлесімде жұмыс істеді. Соғыстан кейінгі Ішкі істер министрлігінің алғашқы қадамдарының бірі – 1945 жылдың 28 тамызында құрылған «Демалыс және ойын-сауық қауымдастығы» (Recreation and Amusement Association) басшылығымен ресми бекітілген жезөкшелер жүйесін құру болды. Бұл шараның ресми мақсаты – оккупациялық күштердің жыныстық құштарлығын бақылау, жапон халқын зорлаудан қорғау және «жапон ұлтының» «тазалығын» сақтау еді. Алайда, 1945 жылдың қазанына қарай Ішкі істер министрлігінің қызметтері шектеулі бола бастады, мемлекеттік Шинто діні таратылды, Токко жойылды, ал еңбек одақтарының қызметін цензуралау және бақылау тікелей американдық бақылауға алынды. Ішкі істер министрлігінің көптеген қызметкерлері қызметтерінен шеттетілді. Американдық биліктер биліктің бір министрлікте шоғырлануын Жапонияның соғысқа дейінгі тоталитарлық санасының себебі де, белгісі де деп есептеді, сондай-ақ полициялық билікті орталықтандырылған үлкен министрлікте шоғырландыру соғыстан кейінгі Жапонияның демократиялық дамуына қауіпті деп санды. Ішкі істер министрлігі 1947 жылдың 31 желтоқсанында саяси, азаматтық және діни бостандықтарға қатысты шектеулерді жою туралы заңға сәйкес ресми түрде таратылды. Оның функциялары Ішкі істер министрлігіне (自治省 Jiji shō), қазіргі Ішкі істер және коммуникациялар министрлігіне, Денсаулық сақтау және әлеуметтік қамтамасыз ету министрлігіне (厚生省 Kōsei shō), қазіргі Денсаулық сақтау, еңбек және әлеуметтік қамтамасыз ету министрлігіне, Ұлттық қоғамдық қауіпсіздік комиссиясына (国家公安委員会 Kokka kōan iinkai), Құрылыс министрлігіне (建設省 Kensetsu shō), қазіргі Жер, инфрақұрылым және көлік министрлігіне бөлінді.