Кіріспе

Биологияда организмдерді бөлу процесі, компьютерлік графикада рендеринг техникалары.

Іріктеу – қажетті немесе қажетсіз белгілеріне сәйкес организмдерді топтан бөліп алу процесі. Мал шаруашылығында бұл белгілі бір қасиетіне байланысты өсіп-өндірілетін малдан жануарларды алып тастау немесе бөліп алу болып табылады. Бұл қажетті қасиеттерді күшейту үшін немесе популяцияның генетикалық құрамын өзгерту арқылы қажетсіз қасиеттерді жою үшін жасалады. Мал және жабайы жануарлар үшін іріктеу көбінесе алынған жануарларды олардың жынысына немесе түрлік жататындығына байланысты өлтіруді білдіреді, сондай-ақ жұқпалы аурулардың таралуын болдырмау мақсатында да қолданылады. Жеміс-жидектер мен көкөністерде іріктеу – жаңа жиналған өнімді саудаға жарамды партияларға бөлу немесе сұрыптау, ал саудаға жарамсыз партиялар жойылады немесе азық-түлік өңдеуге немесе басқа да өңдеу емес қызметтерге жіберіледі. Мұндай іс-шаралар көбінесе шаруашылықтарда немесе олардың жанында орналасқан жинау орталықтарында жүзеге асырылады.

Этимология

"Cull" сөзі латын тіліндегі "colligere" етістігінен шыққан, "жинау" деген мағынаны білдіреді. Бұл термин кең мағынада жиынды екі топқа бөлуді білдіретін болады: сақталып қалатын топ және қабылданбайтын топ. "Cull" – таңдау процесінде қабылданбаған элементтердің жиынтығы. Таңдалған топтың қажетті мөлшері мен сапасы қамтамасыз етілгенше іріктеу процесі қайталануы мүмкін.

Тандем әдісі

Тандем әдісі – жануарларды селекциялық өсірудің бір түрі, онда селекционер жануардың бір қасиетіне қарай назар аударады, басқа қасиеттерін өзгеріссіз ұстап, тек сол қасиет бойынша белгілі бір шектен жоғары көрсеткіш беретін жануарларды іріктейді. Бір қасиеттің қажетті деңгейіне қол жеткізгеннен кейін, селекционер екінші қасиетке көшіп, сол қасиет бойынша іріктеу жүргізеді. Жұмыртқа тууға арналған тауықтардың шамамен жартысы еркек болады, олар әтештерге айналады. Бұл жануарлар жұмыртқа тумайтындықтан, оларды өндірістік жұмыртқа шаруашылығында пайдалану қиын, сондықтан көптеген еркек балапандар өсіп шыққаннан кейін көп ұзамай қырылады. Шаруашылық жануарларын қыру – ауыз және тырнақ ауруы, құс тұмауы, А вирусының H5N1 субтипі және сиырдың губка тәрізді энцефалопатиясы ("құрғақ ауру") сияқты зиянды және қауіпті аурулардың таралуын болдырмау үшін қажетті шара саналады.

Жабайы табиғат

АҚШ-та аң аулау лицензиялары мен аң аулау маусымдары – жабайы жануарлар популяциясын сақтау құралы. Әр маусымда аңшыға белгілі бір мөлшерде жабайы жануарларды өлтіруге рұқсат беріледі, бұл рұқсат жануардың түріне және жынысына байланысты анықталады. Егер популяцияда аналықтары жеткілікті болса, аңшыларға сол аң ауру маусымында оларды көбірек аулауға рұқсат етіледі. Егер популяция қажетті деңгейден төмен болса, аңшыларға сол түрді аулауға рұқсат берілмеуі мүмкін, немесе тек еркектердің шектеулі санын аулауға рұқсат беріледі. Мысалы, бұғы сияқты жабайы жануарлар популяциясы, егер олар қысқы малға арналған жемді тым көп жесе, бейресми түрде қысқартылуы мүмкін. Мұндай жағдайларда шаруа аңшыларға өз жерінде аң аулауға рұқсат береді, бұл жабайы жануарлардың санын бақыланатын деңгейге дейін азайтуға мүмкіндік береді. Бұл шаралар қысқы жем-шөп қорының шамадан тыс азаюына қарсы бағытталған. Басқа басқарылатын қысқару шараларына қатал қыстарда немесе популяцияның арту кезеңдерінде мемлекеттік балық шаруашылығы және аң аулау агенттіктерімен басқарылатын қосымша аңшылық лицензияларын беру немесе қосымша «арнайы аң ауру маусымдарын» енгізу кіреді. Популяцияны бақылау үшін жануарларды қысқарту жабайы табиғатты басқаруда, әсіресе Африкадағы аң шаруашылықтарында және Австралияның ұлттық парктерінде кең таралған. Піл сияқты өте ірі жануарлардың жағдайында көбінесе ересектер нысанаға алынады. Олардың қараусыз қалған балалары, оңай ұсталып, тасымалданатындықтан, басқа қорықтарға көшіріледі. Жануарларды қысқарту Африканың көптеген елдерінде даулы мәселе болып табылады, бірақ соңғы жылдары бұл тәжірибені қайта енгізу ұсынылды, әсіресе Оңтүстік Африкадағы Крюгер ұлттық паркінде, 1995 жылы қысқарту тоқтатылғаннан бері пілдердің саны артып келеді.

Жабайы жануарларды жоюға қарсы дәлелдер

Өшіру – күшті таңдау факторы болып табылады және осылайша түрдің популяциялық генетикасына әсер ете алады. Мысалы, мөлшері сияқты нақты белгілерге негізделген өшіру, бағытталған таңдауды күшейтеді және осы белгілерді популяциядан жояды. Бұл популяцияның генетикалық әртүрлілігіне ұзақ мерзімді салдарлары болуы мүмкін. Жануарлар құқығын қорғайтын белсенділер, жануарларды кез келген себеппен (аң ауруды қоса алғанда) өлтіруді қатыгездік және адалсыздық деп санайды.

Құстар

Кейбір құс түрлері олардың популяциясы адамның меншігіне, бизнесіне немесе демалыс қызметіне зиян келтіргенде, мекендеу ортасын бұзғанда немесе өзгерткенде, немесе қорғауға алынған түрлерге әсер еткенде қырып тасталады. Корморанттар көптеген елдерде коммерциялық және демалыс балық шаруашылығына тигізетін зиян мен ұя салу және гуано жинақтау арқылы мекендеу ортасын өзгертуіне байланысты қырып тасталады. Оларды атып өлтіру және жұмыртқаларын маймен жауып өлтіру арқылы жояды. Мысалы, Оңтүстік Австралиядағы құзды тұзды көлдеріндегі уақытша көбейту орындарындағы осал тұяқты шаянның балапандарын қорғау үшін күміс шаяндар қырып тасталады. Шаяндарды баңги зат қосылған нанмен улап өлтірді. Австралияның Тасмания және Оңтүстік Австралия штаттарында егістіктерге зиян келтіруді және су қоймаларын ластауды шектеу үшін Кейп Баррен қаздары қырып тасталады. Кейп Баррен қаздары әлемдегі ең сирек кездесетін қаздардың бірі болып табылады, бірақ олардың көптеген мекендеу орындары қазір қорғалған деп есептеледі.

Тюльдер

Оңтүстік Австралияда 1800 жылдары аңшылардың салдарынан қатты азайған Жаңа Зеландиялық терілі түлендердің (Arctocephalus forsteri) штаттың туған популяциясының қайта жаңғыруы, оларды балық аулау өнеркәсібімен қақтығысқа түсірді. Бұл Парламент мүшелерін Оңтүстік Австралияда түлендерді қыруға шақыруға себеп болды. Мемлекеттік үкімет бұл қысымға қарсы тұруда және 2015 жылдың шілдесіне дейін аталған жануарлар штаттың 1972 жылғы Ұлттық парктері мен жабайы табиғат туралы заңына сәйкес қорғалатын теңіз сүтқоректілері тізімінде сақталуда.

Акулалар

Акулаларды іріктеу қазіргі уақытта төрт аймақта жүзеге асырылуда: Жаңа Оңтүстік Уэльс, Квинсленд, Квазулу-Натал және Реюньон. 1950-2008 жылдар аралығында Жаңа Оңтүстік Уэльсте ауға түсіріліп өлтірілген 352 жолбарыс акуласы және 577 үлкен ақ акула тіркелді. Сондай-ақ осы кезеңде киттер, тасбақалар, шашақтар, дельфиндер және дугонгтарды қоса алғанда, барлығы 15 135 теңіз жануары ауға түсіп, қаза тапты. 2017 жылдың басына дейінгі 30 жыл ішінде Квазулу-Наталдағы акулаларды жою бағдарламасы аясында 33 000-нан астам акула өлтірілді. Осы 30 жылдық кезеңде 2 211 әтеш, 8 448 тасбақа және 2 310 дельфин де өлтірілді. 2014 жылы Батыс Австралия штатының үкіметі Батыс Австралия акулаларын іріктеу саясатын енгізді. Бұл саясат бойынша, қорғалатын үлкен ақ акулаларды аулап өлтіру үшін бірнеше жаз бойына әртүрлі ілмектер орнатылатын болды. Саясаттың мақсаты – теңіз ортасын пайдаланушыларды акулалардың қауіпті шабуылынан қорғау. Мыңдаған адам бұл шешімге қарсылық білдіріп, оны кемсітушілікке, адамгершіліксіздікке және үкімет бұрын алған ғылыми кеңестерге қайшы келетін әрекет деп бағалады. 2014 жылдың қыркүйегінде маусымдық ілмектерді орнату тоқтатылды, себебі бағдарлама бірде-бір үлкен ақ акуланы ұстай алмады, оның орнына негізінен жолбарыс акулаларынан 172 басқа эласмобранхия ұсталды.

Елендер

Аққұйрықты бұғы (Odocoileus virginianus) АҚШ-тың қала маңындағы аймақтарда халық санының күрт өсуіне байланысты мәселе тудырып отыр. Мұның басты себебі осы аймақтардағы олардың негізгі жаратушыларының жойылуы деп саналады. Халық санының осылай өсуіне жауап ретінде, олардың санын азайтуға бағытталған түрлі басқару шаралары қолданылуда, көбінесе қырқу (қырқып тастау) арқылы. Бұғыларды қырқу жиі қоршаумен және контрацепция қолданумен бірге жүзеге асырылады. Бұл қырқудың тиімділігі талқыланып, көбінесе бұғылардың көптігі мәселесіне уақытша шешім ретінде сынға ұшырауда. Сондай-ақ, қырқу қолданылуы бәсекелестікті азайту арқылы қалған бұғылардың өнімділігін арттырады деген пікірлер де бар. Қырқуды қолдайтындар, оның аң аулау салдарынан бұғылардың денесі мен мүйізінің кішіреюіне әкелетін табиғи іріктеу қысымына қарсы күресуге мүмкіндік беретінін айтады. Олар қырқудың кездейсоқ болмауы, кішірек денелі және мүйізі кішірек жекелеген бұғыларды, әсіресе бірінші жылы тек тік мүйізді немесе "бұтақ мүйізді" бұғыларды таңдап алу қажет екенін ұсынады. Бұғыларды қырқу аурулардың алдын алуға да септігін тигізеді. Аққұйрықты бұғының инвазивті түр болып саналатын Жаңа Зеландия сияқты жерлерде бұғыларды қырқу жергілікті түрлерге қосымша пайда әкеледі. Енді, өсіп-өндіру бағдарламасына үлес қоса алмайтын жануарлар кем қажет деп есептеледі және көбінесе олардың орнына жақсырақ жануарлар қойылады. Егер жануардың саны зообақтың қажеттіліктерін асырып түсетін болса және басқа зообақта орын табылмайтын жағдайда, жануарды өлтіруге болады. 2014 жылы жас, сау жираф Мариусқа жасалған қырқу халықаралық деңгейде қызу пікірталас тудырды. Зообақтар кейде әйел жануарларды еркектерге қарағанда бағалырақ деп санайды. Мұның бір себебі – еркектер қысқа мерзімде көп бала туғыза алады, ал әйелдер аз бала туғызып, салыстырмалы түрде ұзақ жүктілікке толады. Бұл бір немесе екі еркекпен көптеген әйелдерді ұстауға мүмкіндік береді, бірақ керісінше емес. Тағы бір себеп – кейбір жануарлардың дүниеге келуі зообаққа жұртшылықтың қызығушылығын арттырады. Германияның 1972 жылғы "Жануарларды қорғау туралы заңы" зообақ жануарларын аймақтық немесе федералдық ветеринариялық институттардың растауысыз қырқуға тыйым салады. Ұлыбританияда жануарларды эвтаназиялауға қатысты жалпы тыйым жоқ, бірақ жануарлардың денсаулығына қауіп төнген жағдайда рұқсат етіледі.

Этика

Жаак Панксепп, американдық нейробиолог, жануарлар мен адамдардың миы эмоцияларды сезінуге қабілетті екенін, ал жануарлар өз өмірінен ләззат пен бақыт ала алатынын тұжырымдайды. Жануарларды қыру жануарлар құқығын қорғау тұрғысынан сынға ұшырады, себебі бұл түршілдік саналады – жануарларды кез келген себеппен өлтіру қатыгездік және этикаға қайшы деп есептеледі, сондай-ақ жануарлардың өмір сүруге құқығы бар. Дегенмен, биологиялық әртүрлілікті қорғау туралы аргумент кейбір жануарлар құқығын қорғаушылар тарапынан күмәндануға түсті. Олардың пікірінше, биологиялық әртүрлілікке ең көп зиян келтіріп, қауіп төндіретін жануар – адамзат. Сондықтан, егер біз өз түрімізді қыруға дайын болмасақ, басқа түрді қыруды моральдық тұрғыдан ақтауға болмайды.

Өлімге әкелмейтін баламалар

Өлімге әкелмейтін, бірақ сойылу ретінде қарастырылатын және популяция санын азайту мен популяцияның барлық мүшелерін өлтірмей, қажетті қасиеттерді іріктеудің бірдей мақсатына қызмет ететін баламалар бар. Бұл әдістерге жануарлар дүниесіндегі контрацептивтер мен репродуктивті тежегіштерді қолдану жатады. Мұндай әдістерді қолдану арқылы популяция санын тікелей өлімге әкелетін шараларға қарағанда, біртіндеп және мүмкін болатын жағдайда, гуманды жолмен азайтуға болады. Қазіргі уақытта жануарлар дүниесіндегі контрацептивтер көбінесе тәжірибелік сатыда және Gonacon сияқты препараттарды қамтиды. Бұл препарат – аналық сүтқоректілерге (мысалы, аққұйрықты бұғыға) GnRH гормонының бәсекелес лигандасының жоғары дозасын беретін адъювантты вакцина. GnRH мен Gonacon молекуласының кешені жануардың өз GnRH-ына қарсы антиденелерді өндіруге ынталандырады, бұл антиденелер өз кезегінде GnRH-мен кешендеседі. Бұл препараттың әсерін ұзартады (яғни, жануар ағзасындағы белсенді/байланбаған GnRH мөлшерін азайтады). Gonacon-ның эндокринологиялық негізі дұрыс болғанымен, толық тиімділікке жету үшін өмір бойы бірнеше доза қабылдау қажеттігі оны жабайы жануарлар үшін өлімге әкелетін сойылуға қарағанда сенімсіз және тұрақты емес шешімге айналдырады. Тіпті бақыланатын жағдайдағы үй жануарларында да Gonacon жүктіліктің 100% тоқтауына кепілдік бермейді. Репродуктивті тежегіштер ата-аналық жеке тұлғаларға тікелей әсер етуі міндетті емес, олар репродуктивтік процестерге зиян келтіру арқылы және/немесе дамитын ұрпаққа әсер ету арқылы жұптасудан туған өміршең ұрпақтар санын азайтады. Мысалы, Никарбазин деген қоспа Канада қаздары жеу үшін жемге қосылып, ересек қаздарға зиян келтірмей, жұмыртқа сарысының қалыптасуына зақым келтіру арқылы ұядағы жұмыртқалардың тірі қалу мүмкіндігін азайтады.