Кіріспе

Ірі қара мал мен бисонның буданы: Бифало – үй малдың (Bos taurus) будандасқан ұрпағы, көбінесе басқарылатын шаралар бағдарламаларында еркек, ал американдық бисонның (Bison bison) ұрғашысы қолданылады. Бұл тұқым ет өндіру үшін екі жануардың қасиеттерін үйлестіру мақсатымен шығарылған. Бифало генетикасы және сыртқы түрі жағынан негізінен ірі қара малға жатады, тұқымдық бірлестік толыққанды бифалоны бизон генетикасының үш сегізден (37,5%) бірі деп белгілейді, ал бизон генетикасының үлесі жоғары жануарлар "бизон гибридтері" деп аталады.

Тарих

1749 жылы Солтүстік Американың оңтүстік штаттарында, британдық отарлау кезінде кездейсоқ будандасулар байқалды. Ірі қара мал мен бизонды алғаш рет 19 ғасырдың ортасында мақсатты түрде шағылыстырған. 1815 жылы Кентукки штатының Лексингтон қаласында Роберт Уиклиф бизон мен үй малын будандастыруға алғашқы әрекет жасады. Уиклифтің тәжірибелері 30 жылға дейін жалғасты. 1880 жылы Виннипегтегі Стоуни Маунтин түрмесінің бастығы полковник Сэмюэл Бедсон бизонды ірі қара малмен будандастыруға тырысты. Бедсон Джеймс МакКейден тұтқындықтағы үйірден сегіз бизон сатып алып, оларды Дурхам тұқымды малмен шағылыстырды. Бедсон өсірген гибридтерді табиғатты зерттеуші Эрнест Томпсон Сетон сипаттады: 1886 жылы қыраудың салдарынан мыңдаған ірі қара мал қырылғаннан кейін, Канзас штатының Гарден-Сити қаласын негіздеушілердің бірі Чарльз "Буффало" Джонс, болашақ Гранд-Каньон Ұлттық паркіне жақын шаруашылықта бизон мен ірі қара малды будандастыруға кірісті, бұл жануарлар қатал қыстарды көтере алады деген үмітте болды. Ол 1888 жылы алынған нәтижені "каттало" деп атады. Онтарио штатының Бобкейджон қаласынан Моссом Мартин Бойд алғаш рет Канадада осы тәжірибені бастады және нәтижелері туралы "Мұрагерлік журналында" жариялады. 1914 жылы ол қайтыс болғаннан кейін, Канада үкіметі 1964 жылға дейін будандастыру тәжірибелерін жалғастырды, бірақ көп табысқа жете алмады. Мысалы, 1936 жылы Канада үкіметі тек 30 "катталоны" ғана сәтті будандастырды. Ер бизонды үй сиырымен шағылыстырғанда аз ұрпақ туатыны ертеде-ақ анықталды, бірақ үй бұқасын бизон сиырымен шағылыстыру бұл мәселені шешкендей көрінеді. Ұрғашы ұрпақтар өнімді болды, бірақ еркектерде мұндай жағдай сирек кездесті. "Каттало" жақсы өнім көрсетсе де, шағылыстыру мәселелері селекционерді жабайы және бағынуға қиын бизон сиырларын ұстауға мәжбүр етті. 1965 жылы Монтана штатының тұрғыны Джим Бернет өнімді гибрид бұқа өндірді. Содан кейін Калифорнияда тұратын Кори Сковронек Дүниежүзілік "Бифало" қауымдастығын құрып, гибридтерді жаңа тұқым ретінде сатуға кірісті. Жаңа атау – "Бифало" ескі "каттало" гибридтерімен байланысты проблемалардан осы гибридті ажырату мақсатында берілді. Ақырында, тұқымның генетикалық құрамы кемінде бес сегізден Bos taurus және ең көп дегенде үш сегізден Bison bison тұқымынан тұратыны анықталды.

Тамақ қасиеттері

АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің зерттеуі бойынша, бифало еті, бизон еті сияқты, қарамал етінен май және холестерин мөлшері жағынан төмен болып шықты.

Тіркеу

1983 жылы бифалоның үш негізгі тіркеу тобы Америка бифалосының әлемдік тіркелімі (American Beefalo World Registry) аясында қайта ұйымдастырылды. 2008 жылдың қараша айына дейін екі бифало қауымдастығы болды: American Beefalo World Registry және American Beefalo International. Бұл ұйымдар бірлесіп Америка бифало қауымдастығын (American Beefalo Association, Inc.) құрды, ол қазіргі таңда АҚШ-та бифалоны тіркеумен айналысатын орган болып табылады.

Бизондардың сақталуына әсері

Қазіргі бизондық ең көптеген топтары "генетикалық қоспалы", яғни олардың құрамында мұздақ сиырмен будандасқан түрлер бар. Америка бизондарының генетикалық тұрақтылығы сақталған төрт ғана тобы қалды, ал олардың ішінде бруцеллезден де тазасы – екеу ғана: Оңтүстік Дакота штатындағы "Жел үңгірі" ұлттық паркінде мекендейтін "Жел үңгірі" бизон тобы және Юта штатындағы Генри тауларындағы бизон тобы. Дегенмен, бұрынғы Канзас университетінің ғалымы доктор Дирк Ван Вурен былай дейді: "Қазіргі бизондардың ДНК-сында мұздақ сиырдың генетикалық материалы болғанымен, олар сырт келбетімен де, өмірлік қызметімен де бизонға толыққанды ұқсайды, тіпті олар – бизон. Табиғатты қорғау ұйымдары үшін олардың толығымен таза еместігі маңызды".

Қоршаған ортаға әсері

Туристер мен аңшылардың арасында танымал болғанымен, қашып кеткен бифалолар Ұлы Каньондағы экологиялық жүйенің бөліктерін, сондай-ақ ежелгі тас қираған жерлерді бұзып, жергілікті түрлерге қауіп келтіруде. 2015 жылға қарай, олардың саны жылына 50%-ға өсіп, паркте кем дегенде 600 жануар қыдырып жүрді. Ұлы Каньон ұлттық паркі туристердің бифалолармен байланысына байланысты күніне бір апат тіркелгенін хабарлады. 2018 жылы парк жануарларды ұстап, штаттың шегінен тыс жердегі түпкілікті американдық тайпаларға беруді бастады. Бұған қоса, ерікті аңшылар шақырылып, отарларды қырып-жоюға кірісті, мақсаты – популяцияны 200 жануарға дейін азайту. 2022 жылғы мәлімет бойынша, отар 216 басқа дейін азайды, олардың тек 4-ін ғана аңшылар аулаған.

Қағаз

"Cattalo" термині, ірі қара мен бизон сөздерінің қосылуынан жасалған, АҚШ заңдарында бизон мен ірі қараның будандасу нәтижесінде туған, бизонға ұқсайтын жануар ретінде анықталады. Кейбір американдық штаттарда катталолар, таза бизон мен еліктермен бірге "экзотикалық жануарлар" санатына жатады және оларға реттеулер қойылады. Дегенмен, көптеген штаттарда бизон мен гибридтер, егер олар ірі қара мал сияқты шаруашылық мақсаттарында ғана өсірілсе, ірі қара мал сияқты үй жануарлары деп есептеледі және ешқандай арнайы рұқсаттар қажет етілмейді.