Мал төлдері

Кіріспе

Үй жануарларының балалары

Бұзау (бұзаулар) – үй сиыры немесе бұқаның жас баласы. Бұзаулар есейіп, ересек малға айналу үшін өсіріледі немесе еті, яғни биязы ет және терісі үшін сойылады. "Бұзау" термині кейбір басқа да жануарларға қатысты қолданылады. Төмендегі "Басқа жануарлар" бөлімін қараңыз.

Терминология

"Бұзау" термині туғаннан бастап сүттен айырылғанға дейін қолданылады, содан кейін оны сүттен айырылған бұзау немесе жас мал деп атайды. Бірақ кейбір аймақтарда "бұзау" термині жануар бір жасқа толғанға дейін де қолданылуы мүмкін. Бұзаудың тууы – бозалау деп аталады. Анасынан айырылған бұзау – жетім бұзау, британ тілінде оны "poddy" немесе "poddy calf" деп те атайды. "Bobby calf" – адамдарға ет үшін сойылатын жас бұзаулар. "Vealer" – шамамен сегіз-тоғыз айлық, салмағы 8 кг-дан кем жас бұзау. Өзінің төлін туғанға дейін жас аналық бұзауды сиыр деп атайды. Американың батысында анасыз немесе ұсақ бұзауды кейде "dodie" деп атаған. "Бұзау" термині басқа да жануарларға қатысты қолданылады. Төмендегі "Басқа жануарлар" бөлімін қараңыз.

Ерте дамуы

Мүйізді бұзаулар табиғи жолмен немесе жасанды ұрықтандыру немесе эмбрион ауыстыру арқылы өсірілуі мүмкін. Тоғыз айдан кейін бұзаулар дүниеге келеді. Олар әдетте босанғаннан кейін бірнеше минут ішінде тұрып, бір сағат ішінде сүт сорады. Бірақ алғашқы бірнеше күнде олар төлдердің қалған бөлігімен бірге жүруге дайын болмайды, сондықтан аналары жас бұзауларды жасырып қояды және күніне бірнеше рет оларды сүттендіру үшін барады. Бір апталық шамасында бұзау анасынан кейін үнемі ілесе алады. Кейбір бұзаулар, әсіресе тұқымдық мал болған жағдайда, аналарын (аналарын) дұрыс анықтау үшін немесе құлаққа таңба салу заңды талап ретінде қарастырылатын аймақтарда (мысалы, ЕО) туғаннан кейін жақын арада құлақтарына таңба салынады. Әдетте, екі айлық бұзауларға таңба қойылады, құлақтарына белгі салынады, олар қамалдандырылады және вакцинацияланады.

Бұзауларды өсіру жүйелері

Жас бұқаларды бір анасынан емізу жүйесі табиғатта жабайы малдарда кездесетінге ұқсас, онда әрбір бұзау тоғыз айға жуық уақытқа дейін анасынан емген соң айрылады. Бұл жүйе әлемнің көптеген елдерінде етті мал өсіруде кеңінен қолданылады. Жақсы жем-шөппен қамтамасыз етілмеген сиырлар (әсіресе шаруашылықтарда жиі кездесетін жағдай) шектеулі мөлшерде сүт береді. Мұндай анасымен бірге қалған бұзау барлық сүтті ішіп қойып, адамдарға ешқандай сүт қалдырмайды. Сондықтан, мұндай жағдайда сүт өндіру үшін бұзаудың сиырға қатынасы шектелуі керек, мысалы, бұзауды айдамаға алып, анасын күніне бір рет, жартылай сүттен кейін әкелуге болады. Мұндай жүйелерде бұзауға берілетін сүттің аз мөлшері оны өсіруге көбірек уақыт қажет етеді, сондықтан шаруашылықтарда сиырлар көбінесе екі жылда бір рет бозандайды. Көбірек өнімді сүт шаруашылықтарында сиырларды оңай асырап, көптеген азықпен қамтамасыз етуге болады, олар бір бұзау ішетіннен әлдеқайда көп сүт береді. Көп бұзаулы жүйеде бір сиырға өзінің бұзауынан басқа бірнеше бұзаулар тіркеледі, ал олардың аналары толығымен сүт өндіруге пайдаланылады. Көбінесе сүтті сиырлардың бұзаулары туғаннан кейін жақын уақытта сүт қоспасымен тамақтандырылады, әдетте бөтелкеден немесе ыдыстан. Таза тұқымды аналық сүтті сиырлар жаңа сүтті сиырларды алмастыру үшін өсіріледі. Көптеген таза тұқымды сүтті бұзаулар жасанды ұрықтандыру (ЖҰ) арқылы өндіріледі. Бұл әдіспен әрбір бұқа көптеген сиырды ұрықтандыра алады, сондықтан асыл тұқымды еркек бұзаулардың тек азы ғана ұрықтандыру үшін қажет. Қалған еркек бұзауларды ет немесе бұзау еті үшін өсіруге болады. Жаңа сүтті сиырларды қамтамасыз ету үшін тек таза тұқымды бұзаулар ғана қажет, сондықтан сүт шаруашылықтарындағы сиырлардың кейбіреулері еттік тұқымды бұқамен будандастырылып, ет өсіруге жарамды аралас бұзауларды өндіреді. Бұзауларды толығымен сүт қоспасымен бағып, 18 немесе 20 аптада "ақ" бұзау еті үшін союға болады немесе 22-35 аптада астық пен шөппен бағып, қызыл немесе қызғылт бұзау еті үшін союға болады.

The single suckler system of rearing calves is similar to that occurring naturally in wild cattle, where each calf is suckled by its own mother until it is weaned at about nine months old. This system is commonly used for rearing beef cattle throughout the world. Cows kept on poor forage (as is typical in subsistence farming) produce a limited amount of milk. A calf left with such a mother all the time can easily drink all the milk, leaving none for human consumption. For dairy production under such circumstances, the calf's access to the cow must be limited, for example by penning the calf and bringing the mother to it once a day after partly milking her. The small amount of milk available for the calf under such systems may mean that it takes a longer time to rear, and in subsistence farming it is therefore common for cows to calve only in alternate years. In more intensive dairy farming, cows can easily be bred and fed to produce far more milk than one calf can drink. In the multi suckler system, several calves are fostered onto one cow in addition to her own, and these calves' mothers can then be used wholly for milk production. More commonly, calves of dairy cows are fed formula milk from soon after birth, usually from a bottle or bucket. Purebred female calves of dairy cows are reared as replacement dairy cows. Most purebred dairy calves are produced by artificial insemination (AI). By this method each bull can serve many cows, so only a very few of the purebred dairy male calves are needed to provide bulls for breeding. The remainder of the male calves may be reared for beef or veal; Only a proportion of purebred heifers are needed to provide replacement cows, so often some of the cows in dairy herds are put to a beef bull to produce crossbred calves suitable for rearing as beef. Veal calves may be reared entirely on milk formula and killed at about 18 or 20 weeks as "white" veal, or fed on grain and hay and killed at 22 to 35 weeks to produce red or pink veal.

Өсу

Саудаға арналған бұқа немесе бұқаның төлi айына шамамен бір килограммға жуық қосымша салмақ алуы күтiледi. Соған сәйкес, тоғыз айлық бұқа немесе бұқаның төлi шамамен сол салмақта болуы керек. Төрт айлық сиырлар сегіз айлық шағында кем дегенде осы салмақта болуы тиiс. Төлдер әдетте сегіз-тоғыз айлық шағында емшектен ажыратылады, бiрақ маусым мен анасының жағдайына қарай, олар ертерек ажыратылуы мүмкiн. Оларды аналарының жанындағы шабындықта немесе мал қораларында емшектен ажыратуға болады. Кейбiрлер соңғы әдiстi артық көредi, себебi ол төлдердi адамдарға үйретедi және шөптен басқа азықпен тамақтануға баулейдi. Аз санды төлдердi аналарымен бiрге мұрын сақиналары немесе мұрын таспалары арқылы емшектен ажыратуға болады, нәтижесiнде аналары төлдердiң емiзу әрекеттерiн қабылдамайды. Көптеген төлдер Австралияның оңтүстік-шығыс штаттарында өткiзiлетiн iрi аукциондық саудаға әкелiнген кезде де емшектен ажыратылады. Виктория мен Жаңа Оңтүстік Уэльсте бiр күнде аукциондық саудаға 8000-ға дейiн (сауда алаңының сандары) төл шығарылуы мүмкiн. Осы төлдердiң ең жақсылары қасапшыларға жiберiледi. Ал қалғандарын мал өсiрушiлер сатып алып, шөпте өсiрiп, семіртiп немесе әлеуеттi асыл тұқымды ретiнде пайдаланады. АҚШ-та бұл төлдер «feeders» деп аталады және тiкелей азықпен қамтамасыз ету орындарына орналастырылады. Шамамен 12 айлық шағында еттiк сиыр төлi жақсы өскен болса, жасырқаққа жетедi.

Қолданылуы

Адамдарға арналған бұзау еті бұзау еті деп аталады және көбінесе сүтті малдың еркек бұзауларынан өндіріледі. Бұзаудың миы мен бауыры да тағам ретінде қолданылады. Терісі бұзау терісі жасауға немесе былғарыға айналдырылып, бұзау былғарысы деп аталады, кейде АҚШ-та испан тілінен алынған "novillo" термині қолданылады. Сүттен тамақтандырылған сойылған бұзаудың асқазанының төртінші бөлігінен аққуыз алынады. Ішегі алтын қағаз жасауға қолданылады және Calf Intestinal Alkaline Phosphatase (CIP) көзі болып табылады. Сүт сиырлары бозаулағаннан кейін ғана сүт бере алады, ал сүт өндіруді жалғастыру үшін жыл сайын бір бұзау тууы керек. Аналық бұзаулар сүт сиырларын алмастырады. Еркек сүт бұзаулары көбінесе ет немесе бұзау еті үшін өсіріледі, ал асыл тұқымдық мақсаттар үшін салыстырмалы түрде аз санда қалдырылады.

Басқа жануарлар

Ағылшын тілінде "calf" термині сүтқоректілердің басқа да ірі түрлерінің жас төлдеріне де қолданылады. Бовидтердің басқа түрлерінен (бизон, як және су бұқасы сияқты) басқа, бұларға түйе, дельфин, піл, жираф, бегемот, бұғы (моос, елік (вапити) және қызыл бұғы), мүйізтұмсық, порпоиза, кит, морж және ірі итбалықтар да кіреді. (Жалпы, осы түрлердің ересек аталықтарын "қаздар", ал ересек аналықтарын "сиырлар" деп атайды.) Дегенмен, шаруашылыққа пайдаланылатын жануарлардың көптеген түрлерінің өздеріне тән атаулары бар, мысалы, қозы, барлық Equidae үшін тоқты, немесе барлық суидтер үшін шошқа.