Кіріспе
Авиация археологиясы – археология және су асты археологиясының бір саласы. Бұл авиация тарихындағы маңызды орындары мен нысандарды табу, құжаттау, қайта қалпына келтіру және сақтаумен айналысатын хоббишілер мен ғалымдардың қызметі. Көбінесе бұл орындар ұшақтардың құлау орындары мен апаттар болғанымен, сонымен қатар авиациямен байланысты құрылыстар мен кешендер де кіреді. Кейбір топтарда және қатысушылардың көзқарасына байланысты бұл ұшақ археологиясы немесе әуе-ғарыш археологиясы деп те аталады, ал кейде апатты іздеу, су астынан ұшақтарды құтқару, апат орындарын аралау немесе апаттарды зерттеу деп сипатталады.
Aviation archaeology is a recognized sub discipline within archaeology and underwater archaeology as a whole. It is an activity practiced by both enthusiasts and academics in pursuit of finding, documenting, recovering, and preserving sites important in aviation history. For the most part, these sites are aircraft wrecks and crash sites, but also include structures and facilities related to aviation. It is also known in some circles and depending on the perspective of those involved as aircraft archaeology or aerospace archaeology and has also been described variously as crash hunting, underwater aircraft recovery, wreck chasing, or wreckology.
Авиациялық археология тарихы және өзекті мәселелер
Бұл қызмет Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Еуропаға қатысты, соғыс аяқталғаннан кейін елді кеңістікте көптеген ұшақ қирандылары кездесетін. Көп жағдайда ұшақ апатына қатысқандарға ескерткіштерді жеке адамдар, отбасылар, жер иелері немесе жергілікті қауымдастықтар орнатқан. Апат болған орындардың көлемі мен мазмұны әртүрлі: кейбіреулерінде фюзеляж, қозғалтқыш және мыңдаған бөліктер мен сынықтар сақталуы мүмкін. Ал азаматтық және коммерциялық апаттарда Федералдық авиация басқармасы (FAA) және Ұлттық көлік қауіпсіздігі жөніндегі кеңес (NTSB) ұшақтың барлық бөліктерін және қалдықтарын алып тастайды, бұл авиация археологиясын күрделендіреді. Әскери ұшақтардың апат қалдықтарын әртүрлі ұшақтарды қайта жаңарту тобы да алып тастауы мүмкін, әсіресе ұшақ жақсы сақталған жағдайда. Жалпы алғанда, соңғы жылдары (1980-ші жылдардан бері) болатын ұшақ апаттары экологиялық ережелерге байланысты толығымен жойылады, сондықтан апат болғанын көрсететін қалдықтар өте аз болады. Мысалы, Аризонадағы әскери апаттардың көптегені бұрынғы және қазіргі әуе базаларынан туындайды. Штаттағы жылы және күннөлді ауа райының арқасында Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде де, одан кейін де АҚШ Әскери-әуе күштерінің көптеген ұшу оқулары осы штаттың аумағында өткізілді. Штаттың ішінде көптеген әуе базалары орналасқан, бұл көптеген оқу апаттарына жағдай жасады. Ескі, тасталған АҚШ Әскери-әуе күштерінің қосалқы алаңдары және қалалық әуежайларға айналдырылған жерлер археологиялық зерттеулер үшін маңызды орындар болып табылады. Апат болған жердің жазбасын сақтау, мысалы, фотосуреттер, карталар, күнделіктер, тіркемелер және ауа райы мен жер бедері туралы барлық мәліметтер маңызды, мысалы, Колорадо штатындағы Гленвуд-Спрингс маңындағы B-17 ұшағының апат орны немесе Калифорния штатындағы Теллс Пик маңындағы B-17 ұшағының апат орны. Интернет – авиация археологиясын хобби ретінде бөлісуге, жариялауға, білім беруге және насихаттауға, сондай-ақ жергілікті және мемлекеттік авиация тарихы топтарының зерттеу жобалары үшін өте қолайлы орта. Ұшақтың түрін және өндірушісін анықтау үшін бөлік нөмірлерін және өндірістік тексеру таңбаларын талдауға болады. GPS деректері мен карталардан бастап, апат туралы есептерді зерттеуге дейін көптеген ресурстар тарихи оқиғаның толық картинасын құруға көмектеседі. Апат туралы есептер, мысалы, АҚШ Әуе күштерінің ресми Апат есебінің 14-ші нысаны археологиялық зерттеулердің негізі болып табылады. Одан әрі газет мақалалары, округтік кеңселердің тізімдері, шериф және сот сарапшысының есептері, кітапханалық деректер авиация археологына зерттеу жұмысында көмектеседі.
Америка Құрама Штаттары
Әуе кемелерінің апат орнының құқықтық қорғалуы өте әртүрлі. Ұшаққа меншік құқығы тұрғысынан қарағанда, АҚШ Әскери-теңіз күштері барлық Әскери-теңіз ұшақтарының, соның ішінде құрлықтағы немесе су астындағы апат орнының иелігін шексіз сақтайды. АҚШ Әуе күштері ескі ұшақтардың апат орнын бұзуға қатысты ешқандай саясатқа ие емес, егер апат орнынан адам дене қалдықтары немесе қару-жарақ табылса басқаша. Әдетте, апатқа ұшыраған кезде тастап кетілген деп есептелетін ескі әуе кемелері, оның ішінде ескі әскери әуе кемелері, апат орны және оған байланысты барлық заттар орналасқан жердің заңдарымен қорғалады. Мәдени мұраны қорғау заңдары авиацияға қатысты емес, сондықтан авиациялық нысандарға қатысты барлық қорғау заңдары түсіндіруге негізделген. Дегенмен, көптеген федералды және штаттық заңдар мәдени ресурстарды «тарихи құндылығы бар объектілер, орындар немесе басқа да нәрселер» немесе «әскери немесе әлеуметтік тарих» деп сипаттайды және олардың жасын елу жылдан аспауы керек деп санайды. Егер ұшақ апатына ұшыраған жерінің жасы 50 жылдан асқан болса, оның ішінде Екінші дүниежүзілік соғыстың барлық авиациялық апат орындары, және ол қазіргі уақытта федералдық жерлерге құласа, онда аталған орын Ұлттық саябақтар қызметінің 36CFR2.1 заңына сәйкес рұқсатсыз кез келген түрдегі бұзушылықтан автоматты түрде қорғалады. Авиациялық нысандар, мысалы, әуежайдағы ангар немесе жоспарланған тас жолдың бойында орналасқан апат орны, егер олар федералдық рұқсатты қажет ететін немесе федералдық қаражатты пайдаланатын жобамен бұзылатын болса, 106-бап бойынша қарастырылады. Көп жағдайда штаттық тарихи мұраларды сақтау жөніндегі қызметкер авиациялық нысанның тізімге жарамдылығын анықтайды. Ұлттық тізілім авиациялық апат орнын «апатқа ұшыраған, құлаған, зақымдалған, қиын жағдайда қалған немесе тастап кетілген кез келген ұшақ» деп қарастырады. Ол авиация тарихына қатысты орындарды, соның ішінде тасталған әуежайларды немесе нысандарды, сынақ немесе тәжірибелік орындарды, құрлықтағы немесе судағы әуе терминалдарын, немесе әуе жолдарының маяктары мен навигациялық құралдарын қорғау шарттарын белгілейді. Штаттық жерді қорғау заңдары ел бойынша әртүрлі, бірақ тарихи ресурсты сипаттайтын тіл федералдық заңдармен бірдей. Сондықтан штаттық жерлердегі авиациялық мүліктер мен ұшақ апаттары әртүрлі экологиялық, қоғамдық ресурстар және тарихи мүлік заңдарымен қорғалуы мүмкін, өйткені әр штат археологиялық және тарихи ресурстарды қорғау үшін сипатталған. Кез келген археологиялық зерттеу, қазба жұмыстары немесе құлаған ұшақ немесе авиациялық мүліктің қалдықтарын бұзатын кез келген әрекет кейбір жағдайларда реттеуші орган арқылы рұқсат беру процедурасы бойынша федералдық және штаттық жерлерде рұқсат алуға болады. Егер ұшақ апаты немесе авиациялық мүліктің қалдықтары жеке меншікте болса, онда ол федералдық, штаттық немесе жергілікті заңмен автоматты түрде қорғалмайды және жерді зерттеу немесе қазу жұмыстарын жүргізу үшін жер иесінен рұқсат алу қажет. 2004 жылғы «Суға батқан әскери кемелер туралы» (SMCA) заңына сәйкес, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің немесе кез келген су астындағы әскери ұшақтардың апат орнын немесе олармен байланысты заттарды бұзу, алып тастау немесе зақымдау заңсыз. Аталған заң әскери кемені, соның ішінде суға батқан әскери ұшақ немесе әскери ғарыш кемесін, ол батқан кезде үкіметке тиесілі болған немесе басқарылған, және оған байланысты мазмұнды қамтиды. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің барлық әскери кемелерге меншік құқығы сақталғандықтан, бұл заң кез келген АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ұшақтарына, тіпті халықаралық немесе басқа елдің аумақтық суларында болса да, қолданылады. Аталған заң АҚШ-тың аумақтық суларында орналасқан кез келген шетелдік әскери кемелерге де қолданылады. Су астындағы әскери ұшақтарда археологиялық немесе ғылыми зерттеулер жүргізгісі келетін адамдар рұқсат алу үшін Әскери-теңіз тарихы және мұрасы басқармасының Су асты археология бөліміне өтініш бере алады. АҚШ Теңізшілер корпусы мен АҚШ Жағалау күзетінің теңіз күштеріне ұқсас саясат пен рұқсат беру талаптары бар. SMCA суға батқан әскери кемелерге рұқсатсыз кедергі келтіргендерге айыппұл салу және археологиялық немесе мәдени ақпаратты қалпына келтіру, сақтау, қалпына келтіру, күтім жасау, күтіп ұстау және сақтау үшін жұмсалған ақылға қонымды шығындар үшін жауапкершілік сияқты жазаларды қарастырады. Федералдық әуе ережелерінің бөлігі ретінде NTSB 830 бөлімі апаттың себебі тергеліп жатқан кез келген ұшақты қорғайды. NTSB қызметкерлері апатқа ұшыраған ұшақтың бөліктерін қосымша сараптау үшін әдетте тәркілейді. Көп жағдайда, зерттеу аяқталғаннан кейін тәркіленген қалдықтар ұшақтың иесіне қайтарылады, көбінесе ұшақтың сақтандыру компаниясына. Дегенмен, TWA рейсі 800 ұшағының қайта құрастырылған қалдықтары сияқты кейбір мысалдар NTSB-де тасымалдану қауіпсіздігіндегі NTSB-нің рөлін түсіндіру үшін мәңгілік сақталады.
Ұлыбритания
Ұлыбритания заңдары әскери қызмет кезінде (құрлықта немесе теңізде) құлаған барлық ұшақтардың қалдықтарын қорғайды, бұл қорғау 1986 жылғы Әскери қалдықтарды қорғау заңымен жүзеге асырылады. Бұл заң ұшақ қалдықтарымен араласу, оларды зақымдау, жылжыту немесе қазуды құқық бұзушылық деп анықтайды. Арнайы рәсімдерді орындауға Мемлекеттік хатшының рұқсатымен берілетін лицензия иелеріне ерекшеліктер жасалады. Ұшақ апаттарын іздеумен шұғылданатын хоббишілер үшін өзін-өзі реттейтін Британдық авиациялық археологиялық кеңес (BAAC) деген ұйым бар, ол мінез-құлықтың этикалық нормаларын белгілейді, іс-шараларды үйлестіреді және мүше топтары үшін талқылау алаңын ұсынады. Ұлыбританиядағы барлық белсенді топтар осы ұйымға мүше болып табылмауы мүмкін.
Ұшақ апатының орын алған жерлері
Айдахо штатының Пайетт ұлттық орманындағы Луон көлінің B-23 "Дракон" ұшағының құлау орны – өте жақсы сақталған ұшақ апатының көрнекті мысалы. Ұшу экипажы аман қалды және құтқарылды, апат орнынан кейбір электроникалық құралдар алынып тасталды, және қазіргі кезде әртүрлі жылдары авиация археологиясы бойынша далалық оқу мектебінің нысаны болып табылады.
Тасталған әуеайлақтар
Тасталған әуеайлақтар авиация және оған байланысты салалар туралы мол тарихи ақпарат бере алады. Азаматтық әуежайлардан бастап әскери әуежайларға дейін, авиация археологтары түрлі артефакттарды таба алады, ашып, қалпына келтіре алады, мысалы: сериялық нөмірлері бар ұшақ бөліктері, жабдық бөліктері, асфальт немесе ұшу-қону жолағы материалы, түрлі ластанулар, құрылымдар мен негіздер, бизнес және экономика, сондай-ақ қоғам мен мәдени өзгерістер. Әскери әуе базасы жабылуымен, көшелер жүйесі мен ұшу-қону жолақтары қала көшелері мен бизнестің жергілікті кеңеюіне айналады. Мысалы, Лоури әуе күштері базасы жергілікті тұрғын үйлерге, коммерциялық және білім беру ортасына айналдырылды. Арлингтонның қосымша әскери әуеайлағы сияқты басқа базалар егіншілік пен мал шаруашылығына қайта оралды. 1990, 1994 және 1998 жылдары археологтар Огайо штатындағы Райт-Паттерсон әуе базасындағы Хаффман Прери ұшу алаңындағы ескі ангарды зерттеді, әуедегі қашықтан зондтау зерттеулерін және шектеулі қазбаларды пайдаланды. Зерттеулер Райт-Паттерсон әуе базасы мен Ұлттық парк қызметінің Дейтон авиациялық мұрасы ұлттық тарихи паркіне қажетті ақпаратты ұсыну мақсатында жүргізілді. Геофизикалық және қашықтан зондтау зерттеулері магниттік, электромагниттік және жерді тесіп өтетін радар аномалияларын, сондай-ақ ангар құрылысына байланысты инфрақызыл жылулық суреттерді анықтады. Археологиялық қазбалар ағаш тіреу, тіреу тесіктері және ангардың археологиялық қалдықтарын көрсететін артефакттарды тапты. Хаффман Прери ұшу алаңы тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілген. Тағы бір мысал – Калифорния штатының Новато қаласындағы Гамильтон әскери әуежайы. Ол 1929 жылдан 1976 жылға дейін пайдаланылды. Соңында ол тұрғын үйлер салу үшін Новато қаласына берілді. Ұшу-қону жолағы қазір АҚШ Армиясының Инженерлік корпусы, Калифорнияның жағалауды сақтау қоры және Сан-Франциско шығанағының сақтау және даму комиссиясы жүргізіп жатқан сулы-батпақты жерлерді қалпына келтіру жұмыстарының бір бөлігі болып табылады.
Бос қалған зымырандық бункерлер мен орындар
Калифорнияда АҚШ әскері тастап кеткен зымырандарды ұшыру алаңдары бар. Археологиялық зерттеулер осы алаңдарды, соның ішінде АҚШ-тың басқа да аймақтарын қамтиды. Қолданыстан шығарылған шахталар мен нысандарды зерттеу және олардың маңында серуендеу заңсыз болумен қатар қауіпті де болуы мүмкін. Жер иелерінен немесе күзетушілерден рұқсат алу міндетті. Зерттеулер мен ресми сараптамалар Суық соғыстың тарихи жазбаларын толықтырады. Мұндай нысандардың бірі – Минутмен зымыранының ұлттық тарихи орны. Голден Гейт ұлттық демалыс аймағында Суық соғыс кезеңіне жататын Nike зымыран базасы, Nike зымыран алаңы SF 88 орналасқан. 1954 жылы ол Nike Ajax зымырандарымен жарақтандырылған. 1958 жылы Nike Hercules ядролық зымырандарына ауыстырылды. 1974 жылы жабылып, Ұлттық парксервисқа берілді және тұрақты түрде жұртшылыққа ашық.
Су асты апат орындары
А B-29 "Суперфортресс" сериялық нөмірі 45-21847 1949 жылы Мид көліне құлаған. Осы ұшақ Ұлттық тізілімде C критерийі бойынша маңызды ұшақ құрылысының үлгісі ретінде және D критерийі бойынша маңызды ақпарат алу мүмкіндігі үшін тіркелген. USS Macon дирижаблінің және оған байланысты F9C Sparrowhawks ұшақтарының қалдықтары Монтерей шығанағының Ұлттық теңіз қорығында шамамен 1500 фут тереңдікте орналасқан. Ұлттық мұхиттық және атмосфералық басқарма (NOAA) осы орынға зерттеу экспедицияларын ұйымдастырып, тозу деңгейін қадағалау үшін фотомозаикалар жасады. Ұшақ құлаған орын Ұлттық тізілімге енгізілген.
Су асты зерттеулері мен қалпына келтіру
Су астындағы іздеу және құтқару – авиациялық археологияның күрделі саласы. Суға бату және құтқару тобы, кез келген құтқару жұмысын жүргізер алдында жан-жақты зерттеулер мен жоспарлау жүргізуі тиіс. Ұшақ жатқан жер естелік ретінде тасталып, құтқарылмауы да мүмкін. Ұшақ табылысымен, құтқару операциялары басталмас бұрын су астындағы зерттеу жүргізіледі. Көптеген міндеттер белгіленеді және зерттеу – көптеген түрлі ақпарат көздерін мұқият қарауды қажет ететін ұзақ процесс. Бұл күрделілікке жан-жақты дайындық, кеңейтілген оқыту, нақты жоспарлау, арнайы техникалық жабдықтар және үйлестіру кіреді. Сақтау жиі өте қиын болып келеді.
Австралия
Австралияның назары су асты авиация археологиясына аударылды, бұл, ішінара, теңіз археологтары мен кеме апаттарын сақтаушылардың салыстырмалы түрде көп санының қызығушылығының нәтижесінде болды. Бұл көптеген зерттеулер мен есептерге әкелді, соның ішінде идеялардың, теориялардың және әдістердің әлемнің басқа бөліктеріндегі мамандармен алмасу, консерваторлардың қатысуына ерекше мән берілді. Су асты авиация археологиясы Австралияда Брум қаласында Жапон ұшақтарымен жойылған Dornier, Catalina және Sunderland ұшақтарының апаттарынан басталды. Олар теңіздің су аралық аймағында да, терең суларда да жатыр. Зерттеу Солтүстік Территориядағы Дарвинде су астындағы PBY Catalina ұшақтарының бірнеше апаттарын зерттеу және далалық жұмыстар жүргізу арқылы жалғасты. Кейіннен зерттеу Австралияның басқа да аймақтарына тарады, бұл Флиндерс университеті мен оның аспиранттарының қызығушылығының нәтижесінде болды. Әскери ұшақтар тиісті үкіметтердің меншігінде қала береді, егер олар үшінші тарапқа берілмесе, бірақ су астындағы ұшақ апаттары (мысалы, Батыс Австралиядағы Брумдағы апаттар) рұқсатсыз іздеуден және тонаудан қорғау қиын болып шықты. Қазір Брумдағы апаттар 1990 жылғы Батыс Австралия мұрасы туралы заңның ережелерімен қорғалады.
Кәсіп ретінде
Америкада авиациялық археологтар, басқа да зерттеу салаларында білімі бар мамандар, Бірлескен тұтқындар/жоғалып кеткендерді есептеу басқармасының (JPAC) қызметінде жұмыс істейді. Олар әлемнің бұрынғы соғыс аймандарына американдық әскери қызметшілердің қалдықтарын іздеу үшін саяхаттайды. Осы жоғалтулардың көптеген жағдайлары алыс және қол жеткізу қиын аймақтардағы ұшақ апаттарымен байланысты. "Бентпроп жобасы" атты еріктілер тобы американдық әскери ұшақтардың апат орнын іздестіріп, оларды бұзбай, табылғандарын JPAC-ке жібереді. Австралияда және әлемнің басқа да аймақтарында адам қалдықтары табылған жағдайларда, әскери күштер криминалистік антропологтар мен апатты тергеушілердің қызметтерін пайдаланады. Кәсіби авиациялық археологтар да апатқа ұшыраған немесе тастап кетілген ұшақтарды табыс табу үшін қалпына келтіруге қатысуы мүмкін. Бұл мамандардың клиенттері жеке тұлғалардан бастап авиациялық мұражайларға және мемлекеттік органдарға дейін жетеді. Көбінесе бұл ұшақтар шалқары жерлерде орналасқан, бұл апат қалдықтарын сақтауға көмектеседі. Мысалдарға Гренландия мұзының астынан табысты қалпына келтірілген және жаңартқан Lockheed P-38 Lightning және Гренландия мұзында тасталып, қалпына келтіру кезінде зардап шеккен Boeing B-29 Superfortress Kee Bird жатады.