Кіріспе

1809–1822 жылдардағы Эквадордағы қарулы қақтығыс.

Эквадордың тәуелсіздік соғысы, 19 ғасырдың басындағы испандық-американдық тәуелсіздік соғыстарының бір бөлігі ретінде, 1809 жылдан 1822 жылға дейін Испания мен бірнеше Оңтүстік Америка армиялары арасында Квито Корольдік аудиенциясының бақылауы үшін жүргізілді. Бұл аумақ кейіннен қазіргі Эквадор Республикасы болып құрылды. Соғыс 1822 жылғы 24 мамырда Пичинча шайқасында испандық күштердің жеңілісімен аяқталды, осының нәтижесінде Квито Корольдік аудиенциясының барлық жерлері тәуелсіздік алды.

Соғыстың басталуы

Қазіргі Эквадор деп аталатын аумақтың тәуелсіздігі үшін әскери науқан Испанияның үш жүз жылға жуық колониялық басқаруынан кейін басталды. Эквадордың астанасы Китода шамамен он мың адам тұрды. 1809 жылдың 10 тамызында Латын Америкасында Испаниядан тәуелсіздік туралы алғашқы шақырулар жасалды, оны қаланың креолдары, соның ішінде Карлос де Монтуфар және Епископ Хосе Куэро и Кайседо бастады. Ұзаққа солмаған Кито мемлекеті Хуан де Саманоның 1812 жылғы Ибарра шайқасында басып алынды. Келесі 7 жыл бойы Эквадор Испанияның бекем бақылауында қалды, бірақ Оңтүстік Америкадағы тәуелсіздік соғыстары оларға қарсы бұрылды, және 1819 жылдың 7 тамызында Симон Боливардың Бояка шайқасындағы жеңісі бұрынғы Жаңа Гранада вице-корольдігінің тәуелсіздігін анықтады. Оңтүстікке қарай, Хосе де Сан-Мартин 1820 жылдың 8 қыркүйегінде Перу жағалауына Перуді азат ету экспедициясын қондырды, ол 1819 жылдың қыркүйегінен бастап Лорд Томас Кокрейннің Кальяо және Гуаякиль порттарын блокадалауының нәтижесінде, Оңтүстік Америкадағы испан билігінің орталығы – Перу вице-корольдігінің тәуелсіздігіне қол жеткізді. 1820 жылдың 9 қазанында Перу вице-корольдігінің бір бөлігі болған Гуаякиль порты, жергілікті гарнизонға қарсы қысқа да, көбінесе қан төгілмейтін көтерілістен кейін тәуелсіздігін жариялады. Қозғалыс басшылары – гарнизонның екінші қолбасшысы полковник Грегорио Эскобедо басқаратын, отарлық армияның Перу тәуелсіздігі үшін күрескен офицерлері және Хосе Хоакин де Олмедо шақырған эквадорлық зиялылар мен патриоттар қаланы қорғау және тәуелсіздік қозғалысын елдің басқа провинцияларына тарату үшін әскери күшпен бірге Үкіметтік Кеңес құрды. Гуаякильдің тәуелсіздік жариялауы туралы жаңалық Президенттік аймақтағы басқа қалаларға жылдам тарады, және көптеген қалалар оның үлгісін қабылдады. Портовьехо 1820 жылдың 18 қазанында, ал оңтүстік таулы аймақтың экономикалық орталығы Куэнка 1820 жылдың 3 қарашасында тәуелсіздіктерін жариялады.

Гуаякильдің хунтасы шабуылға шығады

Гуаякильдің еркін провинциясында құрылған және қаржыландырылған әскери бөлім "Китоны қорғау дивизиясы" ("División Protectora de Quito") деп аталды. Оның мақсаты – орталық таулы аймақтағы Гуаранда және Амбато қалаларына жол ашып, оларды тәуелсіздік қозғалысына қосу, сондай-ақ Кито, Гуаякиль және Куэнка қалалары арасындағы барлық жол байланысын үзу және солтүстіктен кез келген роялистік қарсы шабуылдың алдын алу еді. Гуаякильдегі көтерілістің жетекшілері, венесуэлалық полковниктер Луис Урданета мен Леон де Фебрес Кордеро басқаратын дивизия, жағалау жазығынан таулы аймаққа қарай жылжыды. 7 қарашада Анд тауларына аттануға дайындықтарын аяқтады. 1820 жылғы 9 қарашада Камино Реалдағы роялистер күштерімен болған алғашқы шайқас, Гуаякильден Гуарандаға дейінгі жолдағы стратегиялық тау өткелі арқылы сәтті аяқталды. Бұл жеңіс Анд таулары арасына жол ашты және Гуаранда жақын арада басып алынды. Гуарандада патриот әскерінің болуы туралы жаңалықтар күтілген нәтижені берді: таулы аймақтағы көптеген қалалар тәуелсіздіктерін жариялады. Латакунга мен Риобамба 11 қарашада, ал Амбато 1820 жылғы 12 қарашада осы қадамды жасады. Қарашаның ортасына қарай Испанияның президенттік билігі Кито және оның солтүстік таулы аймақтарымен шектелді. Аймақты толығымен азат ету күткеннен де оңай болар сияқты көрінді.

Испанияның соққысы

Жеңіс тез күтілгенімен, үміттер ақталмады. Китодағы роялистік күштердің жоғарғы қолбасшысы және президент міндетін атқарушы филдмаршал Мелхор Аймерих, Амбатодағы 2000 сарбаздық патриот армиясын талқандау үшін тәжірибелі испан полковнигі Франсиско Гонсалес басқаратын 5000-ге жуық әскерді оңтүстікке жіберді. 1820 жылғы 22 қарашада Хуачи шайқасында ауыр жеңіліске ұшыраған Урданета әскері, қатты зардап шегіп, жағалау жазығындағы Бабахойоға қайта шегінді. Гуаякиль билігі 1820 жылғы 11 қарашада Гуаякильдің еркін провинциясы (Provincia Libre de Guayaquil) құру туралы жарлық шығарды. Роялистік армия жазыққа түсіп, олармен кездесуге ниет білдірмегендіктен, патриоттар таулы аймаққа партизандық отрядтарды жіберді, олар 1821 жылғы 4 қаңтарда Танисагуа шайқасында қоршауға түсіп, талқандалды. Партизандық отрядтардың командирі, испан туған полковник Габриэль Гарсия Гомес тұтқынға алынып, атылып, басы кесілді. Оның басы Китоға жұртқа көрсету үшін жіберілді. Осылайша Гуаякиль хунтасының Кито президенттігінің тәуелсіздігіне қол жеткізуге жасаған тырысы толық әскери сәтсіздік пен таулы қалалардың бейбіт халқына жасалған роялистік жазалау шараларымен аяқталды.

Сукре келді

Алайда көмек жолға қойылған еді. 1821 жылдың ақпан айында Гуаякиль хунтасы қазан айында сұраған көмек, Гран-Колумбия президенті генерал Симон Боливар жіберген генерал Антонио Хосе де Сукре түрінде ақыры келді, ол Панамадан Гуаякильге кемемен келді. Сукре өзімен бірге қару-жарақтарды да әкелді, олар одан да құнды болды: 1000 мылтық, 50 000 мылтық оқ, 8000 кремний, 500 қылыш және 100 жұп тапанша. Сукреге берілген нұсқаулар нақты болды: "Перудің толық тәуелсіздігін қамтамасыз етуге жасалған алғашқы қадам ретінде, бүкіл департаментті босататын Кито қаласын азат ету", – делінген. Боливар сондай-ақ Гуаякиль хунтасына Китоның солтүстігі мен оңтүстігінен бір уақытта әскери науқан бастайтынын хабарлады.

Хуачидің екінші шайқасы

1821 жылдың шілдесінде Сукре армиясын Бабахойоға дислокациялады, ауа райы мүмкіндік берген кезде жоғары таулы аймаққа жорыққа шығуға дайын болды. Аймерих оны озу үшін қысқыш соққысын жасады: ол өзінің әскерін Гуарандадан Бабахойоға бастап келді, ал полковник Гонсалес оңтүстік таулы аймақтан Ягуачиге келіп, Сукренің қанатына шабуыл жасады. Жақсы дамыған тыңшылар желісінің арқасында Сукре Аймерихтің ниеттерін біліп, генерал Хосе Миресті Гонсалеспен күресуге жіберді. Кездесу 1821 жылдың 19 тамызында Коне қаласының жанында Гонсалес әскерін талқандаумен аяқталды. Жеңіліс туралы хабар алғаннан кейін Аймерих жоғары таулы аймаққа қайтып келді. Сукре оның соңынан еріп, 2 қыркүйекте Гуаранданы басып алды. Аймерих одан әрі ілгерілеуге кедергі келтіруге тырысты және 1821 жылдың 12 қыркүйегінде Хуачидің екінші шайқасында Сукренің жаяу әскерін жойды. Патриоттар 800 сарбазды жоғалтты, олардың көпшілігі қаза тапты, сондай-ақ 50 тұтқын болды, олардың ішінде генерал Мирес те бар еді. Шайқас роялистерге де ауыр соққы болғандықтан, Аймерих жеңісін пайдаланып, жағалау жазықтарына шабуыл жасаудан бас тартты. 1821 жылдың 19 қарашасында тараптар Бабахойода 90 күндік келісімге қол қойды, бұл Сукренің Китоны азат етуге жасаған алғашқы сәтсіз әрекетіне нүкте қойды.

Пичинча шайқасы

Сукренің жоғалтуларымен ол роялистерді Китодан шығара алмады. Бірақ Жозе де Сан-Мартин уәделегендей, Перудан келген күшейте түсу Гуаякильге көмектесті. Перудің 1500 сарбаздан тұратын дивизиясы, ішінде үш кавалериялық эскадроны және бір артиллериялық полкі, Жоғарғы Перу полковнигі Андрес де Санта-Круз басқаруымен 1821 жылдың желтоқсан айында Пайта мен Трухильодан аттанды. Осы күшейте түсулермен Сукре 1822 жылдың қаңтарында Кито және Гуаякиль провинцияларынан роялистік күштерді толықтай жою мақсатында жаңа науқан бастады. Шешуші шайқас 1822 жылдың 24 мамырында қазіргі Эквадордың Кито қаласының жанындағы Пичинча жанартауының етегінде болды және ол патриоттар үшін толық жеңіс болды. Келесі күні Сукре және оның әскері Кито қаласына кірді, онда ол Кито Корольдік Аудиенциясындағы барлық испандық күштердің капитуляциясын қабылдады.

Пасто науқаны

Бұл арада Симон Боливар өзінің әскерімен 1821 жылы 13 желтоқсанда Боготадан оңтүстікке қарай жорыққа шықты. Оның мақсаты – Сан-Хуан-де-Пасто аймағындағы роялистерге қарсы күресіп, Богота мен Кито арасындағы құрлық жолын ашу еді. 7 сәуірде Бомбона және 20 сәуірде Эль-Пеньол шайқастарындағы қаһармандық күрестен кейін Боливар 1822 жылы 8 маусымда Пастоға жеңіспен кірді және жергілікті испан әскерлерінің капитуляциясын қабылдады. Дегенмен, аймақ тұрақтанбады. 1822 жылдың қазан және желтоқсан айлары аралығында Бенито Ремиджио Бовес басқарған алғашқы көтеріліс Сан-Хуан-де-Пастодағы «Навидад-Негра» қырғынымен аяқталды. 1823 жылдың маусымынан 1824 жылдың маусымына дейін Агустин Агуалонго басқарған екінші көтеріліс Ибарра (Эквадор) шайқасынан кейін және Агуалонгоның 1824 жылдың 13 шілдесінде атқыланғаннан кейін жеңілді.